متى
م - ت - ى
جذر- الورود: ٩
- الآيات: ٩
- الصيغ: ١
- المعاجم: ٧
معناه في القرآن: Ne zaman?
هذا الجذر أداة؛ مجاوراته عامة وضعيفة الدلالة.
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: متو
ملاحظاتي
المعاجم(٧)
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٨٩مَتى: ظرف غير متمكِّن، وهو سؤالٌ عن مكان، ويجازى به. الأصمعيّ: مَتَى في لغة هذيل قد تكون بمعنى مِنْ. وأنشد لأبي ذؤيب: شَرِبْنَ بماء البحر ثم تَرَفَّعَتْ=مَتى لجَجٍ خُضْرٍ لَهُنَّ نَئِيجُ أي من لجَج، وقد تكون بمعنى وَسْطٍ. وسمع أبو عبيد بعضهم يقول: وَضَعْتُهُ مَتى كُمِّي، أي وَسْطَ كُمِّي.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٣٬٠٥٦ت م ( وايء )
تيم ، توم ، أتام ، يتم ، أتم ، أمت ، موت ، متى ، وتم .
تيم : قال أبو عبيد : التَّيْمُ أن يَسْتَعْبِدُه الهوى ، ومنه سُمِّي تَيْمُ الله ، وهو ذَهابُ العَقْل من الهوى ، وهو رجلٌ مُتَيَّم .
وقال ابن السكيت : التَّيْمُ ذهاب العقل وفساده .
وقال الأصمعيّ : تَيَّمتْ فلانةُ فُلاناً تُتَيِّمه وتَامَتْه تتِيمُهُ تَيْماً ، فهو مُتَيَّمٌ بالنساء ، ومَتِيمٌ بهنّ وأنشد :
تَامَتْ فُؤادَك لن
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٥٣- متى: سؤال عن الوقت. قال تعالى: ﴿متى هذا الوعد﴾ [يونس/48]، و ﴿متى هذا الفتح﴾ [السجدة/28] وحكي أن هذيلا تقول: جعلته متى كمي (قال ابن هشام: واختلف في قول بعضهم: (وضعته متى كمي) فقال ابن سيده: بمعنى في، وقال غيره: بمعنى وسط. انظر: مغني اللبيب ص 441؛ والجنى الداني ص 468؛ والمجمل 3/823). أي: وسط كمي، وأنشدوا لأبي ذؤيب:
*شربن بماء البحر ثم ترفعت**متى لجج خضر لهن نئيج*
(البيت لأبي ذؤيب الهذلي، وهو في
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٬٤٢٠متَى: كلمة استفهامٍ عن وقت أَمر، وهو اسم مُغْنٍ عن الكلام الكثير المُتناهي في البُعْدِ والطول، وذلك أَنك إِذا قلت متى تقومُ أَغْناكَ ذلك عن ذكر الأَزْمِنة على بُعْدها، ومَتى بمعنى في، يقال: وضعته مَتى كُمِّي أَي في كُمِّي؛ ومَتى بمعنى مِنْ؛ قال ساعدةُ بن جُؤَيَّةَ: أَخْيَلَ بَرْقاً مَتى حابٍ له زَجَلٌ،
إِذا تَفَتَّرَ من تَوماضِه حَلَجا
(* قوله« أخيل برقاً إلخ» كذا في الأصل مضبوطاً، فما وقع في حلج
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٬٠٢٠المدخل: متو: ( ومَتَوْتُ في الأرضِ ) : ) مثْلُ ( مَطَوْتُ .
( و ) مَتَوْتُ ( الحَبْلَ ) *!مَتْواً : ( مَدَدْتُه ) ؛ ) والهَمْزُ لُغَةٌ فيه ، وقد تقدَّمَ .
( *!والتَّمَتِّي في نَزْعِ القَوْسِ : مَدُّ الصُّلبِ ) ؛ ) وأَنْشَدَ الجَوْهرِي لامْرِىءِ القَيْسِ :
فأَتَتْه الوَحْشُ وارِدةً
*!فَتَمَتَّى النَّزْعَ في يَسَرِهْ ( *!وأَمْتَى ) الرَّجُلُ : ( مَشَى مِشْيَةً قَبِيحةً ) كأَنَّه يَمُدُّ فيها .
( و )
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٣٬٩٠٠المدخل: متى( *!مَتَى : وتُضَمُّ ) ، واقْتَصَرَ الجَوْهرِي وغيرُهُ على الفَتْح .
وقَضَى ابنُ سِيدَه عليها بالياءِ قال : لأنَّ بعضَهم حَكَى الإمالَةَ فيها مع أنَّ أَلَفها لامٌ ، قال : وانْقِلابُ الألِفِ عن الياءِ لاماً أَكْثَر .
وقال ابنُ الأنْبارِي : مَتَى حَرْفُ اسْتِفْهامٍ يُكْتَبُ بالياءِ .
وقال الفرَّاء : ويَجوزُ أنْ يُكْتَبَ بالألِفِ لأنَّا لا نَعْرفُ فيها فِعْلاً .
قال الجَوْهرِي : مَتَى ( ظَرْفٌ
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٩٥مَتَى
مَتَى ذ signifies When? and when used to denote a condition: see أَنَّى and أَيْنَ. ― -b2- حَتَّى مَتَى Until when? how long? and also until the time when. See Freytag's Arab. Prov. i. 382.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٢٢المدخل: متومَتَا
مَتَا U ( n. ac. مَتْو 1 ),
a. Stretched.
b. Walked rapidly.
أَمْتَوَ
أَمْتَوَ IV ,
a. Walked badly.
b. Was well supplied.
تَمَتَّوَ
تَمَتَّوَ V
a. [ Fī ], Leaned forward in ( shooting ).
اِمْتَتَوَ
اِمْتَتَوَ VIII ,
a. Bent, drew ( bow ).
مَتَى
مَتَى
a. When? When.
مَتَى مَا
مَتَى مَا
a. Whenever.
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٠ (الإجمالي: ٤٦)
- صدق
الآيات المشتركة: ٧ · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- وعد
الآيات المشتركة: ٦ · “Va’id” yağmur bulutu demektir
- قول
الآيات المشتركة: ٩ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- كون
الآيات المشتركة: ٨ · Kevn, tepe demektir
- نغض
الآيات المشتركة: ١ · Sallayacaklar
- زلزل
الآيات المشتركة: ١ · Zülal yumurtanın akına denir
- قرب
الآيات المشتركة: ٢ · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
- رأس
الآيات المشتركة: ١ · Baş demektir
- فطر
الآيات المشتركة: ١ · Fıtr ; “Futr” mantar demektir
- خلو
الآيات المشتركة: ١ · Haliy : Boş arı kovanıdır
- عسى
الآيات المشتركة: ١ · Umulur
- مرر
الآيات المشتركة: ١ · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
الآيات التي ورد فيها(٩)
… وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ
Ne zaman?
وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Ne zaman?
… الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا
Ne zaman?
وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Ne zaman?
وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Ne zaman?
وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Ne zaman?
وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Ne zaman?
وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Ne zaman?
وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Ne zaman?
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | متى |
| Yapı | Edat veya işlev sözü |
| Özel Durum | Soru ve şart ismi / zaman zarfı, nakıs yapı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | أين, أيان, كيف |
| Zıt Kök | أبدا |
| Çekirdek Özet 1 | Zamansal belirlenim ve tayin talep etme, vakit sorma |
| Çekirdek Özet 2 | Vadedilen veya tehdit konusu olan bir hadisenin vaktini sorma, istical ve inkâr bağlamında tahdid isteme |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın aşkın tasarrufunun ve takdir vaktinin mutlak biçimde Allah’a ait oluşunu beyan eden istifham |
| Kritik Hata Riski | Edatın yalın bir takvim veya saat sorma işlevi gördüğünü varsayıp Kur’an’daki meydan okuma, inkâr veya zafer beklentisi tonunu göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مت | Çekme, uzatma, bağlama ve intisap kurma; متع (uzatmak, faydalandırmak) ve متن (sağlamlaştırmak, uzamak) köklerinde olduğu gibi zamansal veya mekânsal bir uzanım kurma | ى | İntisap ve uzanım hareketini zamansal bir koordinatın başlangıç veya vuku anını sorgulayan işlevsel bir isme/edata dönüştürmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Süreğenlik, akıp giden zaman ve kuşatıcı durum |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Zaman ekseni üzerine konulan belirleyici işaret, durak veya sınır |
| ى | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Yönelme, işaret etme, o zamansal sınıra doğru uzanıp onu talep etme |
| متى | Suyun akışı içindeki bir noktaya elle işaret edip sınır koyma hareketi | Akıp giden zaman çizgisi üzerinde belirli bir hadisenin gerçekleşeceği kesin ânı işaretleyerek sorma, vakti tayin etme |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hadisenin vuku bulacağı zaman kesitini sorgulamak; Hüzeyl lehçesinde ise bir şeyin içinde bulunmayı veya bir şeyden ayrılmayı ifade eden mekan/zarfiyet anlamı (في / وسط veya من) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebu Züeyb el-Hüzelî beytinde Hüzeyl lehçesindeki anlamıyla bir şeyin içinden çıkış/kaynaklık bildiren edat olarak şahit gösterilmiştir: شَرِبْنَ بماء البحرِ ثم تَرَفَّعَتْ / مَتَى لُجَجٍ خُضْرٍ، لَهُنَّ نَئِيجُ |
| Erken Arapça kullanım | Sa'de b. Cüeyye beytinde bulutun içinden şimşek çakmasını tasvir ederken edat bu anlamda kullanılmıştır: أَخْيَلَ بَرْقاً مَتى حابٍ له زَجَلٌ / إِذا تَفَتَّرَ من تَوماضِه حَلَجا |
المصدر Lisān al-ʿArab, el-Mufradāt, Dīvānü’l-Hüzeliyyīn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde zamansal soru bildiren yapılar genellikle ortak bir sorgulama tabanından türemiştir. İbranicede mātay (מָתַי) ve Süryanicede emmat (ܐܡܬ) biçiminde korunan kelime, doğrudan Arapçadaki متى ile fonetik ve morfolojik tam denklik gösterir. Bu durum, yapının Batı Sami grubunda ortak ve ilksel bir zamansal soru zarfı olarak köklü bir geçmişe sahip olduğunu kanıtlar. Kelimenin aslı, interrogatif unsuru olan m- tabanı ile zaman veya uzanım bildiren t- unsurunun kaynaşmasından doğmuş bir arkaik Sami mirasıdır. Arapçada kelime hem isim olarak soru ve şart işlevini korumuş, hem de Hüzeyl gibi arkaik lehçelerde mekânsal bir edat (zarfiyet veya başlangıç) kalıntısı barındırmıştır.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Zaman sorusu, şart edatı ve Hüzeyl lehçesinde mekân edatı | Zamanı kuşatıp tayin etme; sonundaki elif-i maksûra yâ harfinden dönüşmüştür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice mātay, Süryanice emmat | Batı Sami dillerinde zaman tayini sorusunun ortak ve değişmeyen morfolojik karşılığı | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve kanıtlanmış bir Afro-Asyatik dışı soydaşlık tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| متى | Anlamlı | Zaman sorma, şart | Bir işin vaktini soran soru ve şart ismi; hedef kök | Kur'an'da geçer |
| مىت | Anlamlı | Ölüm, canın çıkması | Hayatın sona ermesi, sükûn bulma; موت ile kökteş varyant | Kur'an'da geçmez |
| تمى | Anlamlı | Artmak, dolmak, yükselmek | Bir şeyin kemale ermesi ve dolması | Kur'an'da geçmez |
| تىم | Anlamlı | Sevgiyle boyun eğme, köleleşme | Birine aşırı tutkuyla bağlanma, aşk ile aklını yitirme | Kur'an'da geçmez |
| ىمت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| ىتم | Anlamlı | Yalnız kalmak, teklik | Babasız kalma, tek ve benzersiz olma | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| متى | Merkez | Zaman sorusu | Belirli bir hadisenin genel vuku vaktini talep eder | Vaktin bizzat kendisini sorgulayan en yaygın zaman edatıdır |
| أيان | Komşu | Kıyamet/dehşet zamanı | Vaktin büyüklüğünü ve dehşetini hissettiren tahkik edatı | Yalnızca gelecekteki büyük ve korkutucu hadiselerin vaktini sorgulamada kullanılır |
| أين | Komşu | Mekân sorusu | Zamanı değil mekânsal konumu sorgular | Hadisenin yerini tayin etmeyi talep eder |
| كيف | Komşu | Durum ve nitelik | Vakti değil meydana geliş biçimini ve mahiyetini sorar | Keyfiyet ve vasıf araştırmasında kullanılır |
| أبدا | Zıt | Kesintisiz süreklilik | Zamanın tayinini ve sınırını değil, ucu açık sonsuzluğunu bildirir | Zaman sınırını kaldıran mutlak süreklilik ifadesidir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | متى | Zaman sorma | Zaman tayini ve tahdidi talep eden istifham ismi | Kesin |
| Latince | Quando | Ne zaman | Zaman sorusunu tam olarak karşılar; şart yapılarında da paralel işlev görür | Kesin |
| İngilizce | When | Ne zaman | Hem soru hem zaman bildiren yan cümle bağlacı olarak işlev görür | Kesin |
| Almanca | Wann, wenn | Ne zaman, şayet | Soru formu olan wann ile tam örtüşür | Kesin |
| Fransızca | Quand | Ne zaman | Zamanın tayinini soran temel soru zarfı | Kesin |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Soru formu (مَتَى) | Müminlerin sabırsızlık ve darlık ânında nusret talebi | Şiddet, sarsıntı ve zorluk içinde yardımın vaktini sorma (Bakara 2:214) |
| Soru formu (مَتَى) | Müşriklerin ve inkârcıların alay ve meydan okuması | Azap veya vaat edilen kıyamet gününü alaya alarak acele isteme (Yûnus 10:48, Enbiyâ 21:38, Yâsîn 36:48, Mülk 67:25) |
| Soru formu (مَتَى) | Hüküm ve zafer gününün vaktini sorma | İnkârcıların müminlere karşı hüküm (fetih) gününün ne zaman geleceğini sorması (Secde 32:28) |
| Soru formu (مَتَى) | Diriliş vaktinin inkâr yollu sorgulanması | Çürümüş kemiklerin ne zaman diriltileceğini uzak görerek sorma (İsrâ 17:51) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Gayb bilgisi ve kıyametin vakti | Kıyametin vaktini yalnız Allah’ın bilmesi; gaybın yaratılmışlara kapalı oluşu | Vaktin belirlenimini insan idrakinden tenzih etme |
| Fıkıh | Şart ve ta‘lik sigaları | Şart ismi olarak kullanılmasında vaktin taayyünü ve akitlerdeki ecel şartı | İbarelerde zaman sınırının hukuki geçerliliği |
| Tefsir | İstifhamın belagat yönleri | İstifham-ı inkârî, istihza (alay) ve istib‘âd (uzak görme) nüansları | Sorunun bilgi talebi değil meydan okuma ve red oluşu |
| Hadis | Eşrâtü's-sâa rivayetleri | Kıyametin ne zaman kopacağını soran kimselere hazırlık üzerinden cevap verilmesi | Zaman merakını ameli sorumluluğa dönüştürme |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Esenlik ve vaat inancı | Gaybî vaktin sorgulanması | İmtihan sınırını çizme | Vaadin vaktini değil hakikatini tasdik etme ilkesi | Kesin |
| İlmi | Olayların zaman dizini | Kronolojik tayin talebi | Olay koordinatı belirleme | Olguların zamansal bağıntılarını saptama isteği | Güçlü |
| Siyasi | Zafer ve hâkimiyet beklentisi | Değişimin ve fethin vaktini sorma | Kriz anında meşruiyet ve direnç | Hükmün ve nihai zaferin gerçekleşme ânına odaklanma | Güçlü |
| İktisadi | Borç ve taahhüt vadeleri | Ecel ve vade tayini | Zaman bağımlı akitleri bağlama | Yükümlülüğün muaccel veya müeccel olma vaktini belirleme | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Zaman parametresinin () bilinmeyen olarak tayini | Bir fonksiyonun veya olayın gerçekleştiği kritik zaman noktasını () arama işlemi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Beklenti ufku ve kronolojik belirsizlik | Toplumların veya bireylerin kriz ânında gelecekteki kurtuluş veya felaket ânını kestirme psikolojisi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece masum bir merak veya nötr bir zaman sorusu gibi okumak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’da bu soru neredeyse her zaman ya derin bir ıstırap içindeki müminin yardım yakarışı ya da inkârcının kibrini ve alayını yansıtan bir meydan okuma olarak tezahür eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnkârcıların «bu vaat ne zaman?» derken bilgi aradıklarını sanmak; oysa sorunun tevil ve inkâr amaçlı bir tahrik olduğunu gözden kaçırmak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Zamanın ve gaybın bilgisinin tamamen Allah’ın tekelinde olduğunu, insanın ise zamana değil eyleme ve imana odaklanması gerektiğini kavratır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların kıyamet ve azap tehditlerine meydan okuduğu ayetler ile müminlerin mihnet anlarındaki ilahi yardım beklentisini tasvir eden ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ayetlerdeki zaman sorularının saf bir kronoloji arayışı olmadığını, arkasında teslimiyet eksikliği veya kibrin yattığını fark ettirir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSüreğen zaman çizgisi üzerinde belirli bir hadisenin temas edeceği ve gerçekleşeceği anı elle işaretler gibi sınırlandırarak sormak.
- Soyut anlamBir vaadin, tehdidin veya zaferin tecelli edeceği gaybî zaman koordinatını sorgulama, hızlandırma veya imkânsız görerek alaya alma tavrı.
- Sistematik karşılıkZamansal determinasyonun kul iradesinden aşkın olduğunu ve bilginin mutlak gayb alanında kaldığını ilan eden soru makamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde bilinmeyen zaman parametresini, sorulan koordinatı, vuku bulacak olan vaat veya tehdit hadisesini, ise Allah katında takdir edilmiş eceli temsil eder; soru bu kritik ânın koordinatını araştırmayı modeller.