مجس
م - ج - س
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١١
معناه في القرآن: Ve Mecusiler
ملاحظاتي
المعاجم(١١)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٨٤٤باب الجيم والسين والميم معهما
س ج م، ج م س، ج س م، م ج س، س م ج مستعملات
سجم:
سَجَمَتِ العينُ تَسجُم سُجُوماً وهو قطران الدَّمع قلَّ أو كثُرَ، وكذلك المطرُ.
ودمع ساجِمٌ ومسجُومٌ، وسَجَمته العين سَجماً، ولا يقال: أسجَمته العينُ.
والسَّجمُ: الدَّمعُ.
جسم:
الجِسمُ يجمع البدن وأعضاءه من الناس والإبل والدَّوابِّ ونحوه ممّا عظم من الخلق الجسيم، والفعل: جَسُمَ جَسامةً.
والجُسامُ يجري مَجرَى الجَسيمِ.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٤١المَجوسِيَّةُ: نِحْلَةٌ. والمَجوسِيُّ منسوبٌ إليها، والجمع المَجوسُ. قال امرؤ القيس:
أَحارِ أُريكَ بَرْقاً هَبَّ وَهْنـاً كنارِ مَجوسَ تَسْتَعِرُ اسْتِعارا
وقد تَمَجَّسَ الرجل: صار منهم. ومَجَّسَهُ غيره. وفي الحديث: "فأبواه يُمَجِّسانه".
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٧٢٩ج س م
جسم ، جمس ، سجم ، سمج ، مجس : مستعملة .
جسم : قال الليث : الجِسمُ يَجْمَعُ البَدَنَ وأعضاءَهُ من الناس والإبلِ والدَّوابِّ ونحو ذلك مما عَظُمَ من الخَلق الجسيم .
والفِعلُ : جَسُمَ يَجْسُمُ جَسَامَةً .
ويقال : جُسَامٌ وجَسِيمٌ بمعنى واحد .
وأنشد :
أنعتُ عَيْراً سَهْوَقاً جُسَاما
قال : والجُسْمَانُ : جسِمُ الرجُل ، يقال : إنه لَنَحيفُ الجُسمَانِ .
وقال غيره : جُسْمَانُ الرَّجُلِ ،
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬٥٤٤(باب الميم والجيم وما يثلثهما)
(مجد) الميم والجيم والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على بلوغ النِّهاية، ولا يكون إلاّ في محمود. منه المَجْد: بلوغ النِّهاية في الكَرَم. والله الماجد والمجيد، لا كَرَمَ فوق كرَمه. وتقول العرب: ماجَدَ فلانٌ فلاناً: فاخَرَه. ويقولون مثلاً: "في كلِّ شَجرٍ نارٌ، واستَمْجَدَ المَرْخُ والعَفَار"، أي استكثَرَا من النار وأخذا منها ما هو حَسبُهما، فهما قد تناهَيَا في ذلك، حتَّى إنَّه
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٨٤م ج س
تمجّس فلان ومجّسه أبواه.
وتقول: يأمن عندهم المجوس وجناب المسلمين مجوس.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٬٨٩٥المَجُوسِيَّة: نِحْلَةٌ، والمَجُوسِيُّ منسوب إِليها، والجمع المَجُوسُ. قال أَبو علي النحوي: المَجُوس واليهود إِنما عرف على حد يهوديٍّ ويهودٍ ومجوسيٍّ ومجوسٍ، ولولا ذلك لم يجز دخول الأَلف واللام عليهما لأَنهما معرفتان مؤنثان فجريا في كلامهم مجرى القبيلتين ولم يجعلا كالحيين في باب الصرف؛ وأَنشد:
أَحارِ أُرِيكَ بَرْقاً هَبَّ وهْناً،
كنار مَجُوسَ تَسْتَعِرُ اسْتِعارا
قال ابن بري: صدر البيت لامرئ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٨٠* م ج س * * المَجُوسِيَّةُ * بالفتح نِحْلة و * المَجُوسِيُّ * منسوب إليها والجمع * المَجُوسُ * و * تَمَجَّسَ * الرجل صار منهم و * مَجّسَهُ * غيره وفي الحديث ﴿فأبواه يُمَجِّسَانه﴾
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٬٢١٩مجوس، كصبور: رجل صغير الأذنين، كان في سابق العصور، أول من وضع دينا للمجوس ودعا إليه، قاله الأزهري، وليس هو زرادشت الفارسي، كما قاله بعض، لأنه كان بعد إبراهيم عليه السلام، والمجوسية: دين قديم، وإنما زرادشت جدده وأظهره وزاد فيه، قاله شيخنا، قال: هو معرب أصله منج كوش فعرب مجوس، كما ترى، ونزل القرآن به، وكوش، بالضم: الأذن، ومنج، بمعنى القصير. رجل مجوسي، ج مجوس، كيهودي ويهود، قال أبو علي النحوي:
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٣٠٢مجّسهُ
2 مجّسهُ ذ , (S, A, &c.,) inf. n. تَمْجِيسٌ, (A, K,) He made him a مَجُوسِىّ [or Magian]: (S, A, Msb, K:) he taught him the religion of the مَجُوس. (TA.)
تمجّس
5 تمجّس ذ He became a مَجُوسِىّ [or Magian]; (S, A, K;) he became of the religion of the مَجُوس. (Msb.)
المَجُوسُ
المَجُوسُ ذ [The Magians]; a certain nation: it is a Persian word: (Msb:) مَجُوسُ [here written in two copies of
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٥٨مَجَسَ
مَجَسَ مَجَّسَ II ,
a. Made a Magian.
تَمَجَّسَ
تَمَجَّسَ V ,
a. Became a Magian.
مَجُوْس
مَجُوْس 26 , P. ,
a. The Magians; fireworshippers.
مَجُوْسِيّ
مَجُوْسِيّ 26yi ,
a. Magian.
مَجُوْسِيَّة
مَجُوْسِيَّة 26yit ,
a. Magianism; fireworship.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٨٬٠٧٦مجس
مَجُسَ - يَمْجُسُ - مَجُوْس - المَجُوْس
مَجُسَ - يَمْجُسُ + كائن + من أمر أو مصير: ييأس من إمكانية تغييره
مَجُوْس - المَجُوْس: اسم فعل مبالغة من " مَجُسَ - يَمْجُسُ ": اليأس من إمكانية التغيير، وهو اصطلاحاً اسم دين فارس القديمة، وفيه الإيمان بالقدرية: الخير من الله، وهو النور، والشر من الإنسان والشيطان، وهو العتمة، ولايمكن تغيير ذلك،
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٢ (الإجمالي: ١٦)
- صبأ
الآيات المشتركة: ١ · Ve sabiiler
- هود
الآيات المشتركة: ١ · “Hidayet”in değişik söylenişidir
- فصل
الآيات المشتركة: ١ · Fasl Vücudun oynak yerlerinin adıdır
- شهد
الآيات المشتركة: ١ · Petekteki baldır
- نصر
الآيات المشتركة: ١ · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
- شرك
الآيات المشتركة: ١ · Tasma kayış demektir
- يوم
الآيات المشتركة: ١ · “Yemm” durgun akan su demektir
- شيأ
الآيات المشتركة: ١ · Şey
- بين
الآيات المشتركة: ١ · Beyn topraktaki yarık demektir
- قوم
الآيات المشتركة: ١ · Hayvanların ön ayaklarına denir
- أمن
الآيات المشتركة: ١ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- أله
الآيات المشتركة: ١ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
الآيات التي ورد فيها(١)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ …
Ve Mecusiler
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مجس |
| Yapı | Üçlü (Arapçalaşmış isim kökü) |
| Özel Durum | Mu‘arreb (Farsça kökenli isimden türetilmiş dilsi kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هود, نصر, صبأ, شرك |
| Zıt Kök | حنف |
| Çekirdek Özet 1 | Eski Farsça ve Pehlevîceden aktarılan dinî zümre veya rahip sınıfı adı |
| Çekirdek Özet 2 | Vahiy ve şirk ekseninde tarihsel bir inanç zümresi olarak tasnif edilme |
| Çekirdek Özet 3 | Ehl-i kitap ile müşrikler arasında hukuki ve teolojik bir ara kategori |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi saf Arapça semantik köklerden türemiş sayarak yapay anlamlar yüklemek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مج | Akıtmak, tükürmek, dışarı atmak veya dolup taşmak anlamı taşır; مجد kökünde şerefle dolup taşma, مجع kökünde değersizliği dışa vurma eksenindedir | س | Kelime aslen Arapça türetimli olmayıp mu‘arreb bir isim olduğundan, Arap dil dizgesine üçlü kök kalıbında intibak ettirilirken son harf fonetik uyum sağlamış ve anlam çekirdeği doğrudan kök anlamından değil harici isimden türetilmiştir |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Dışarıdan gelen kültürel veya dinsel bir akışın, kütlenin temsil edilmesi |
| ج | değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir gelenek veya topluluğun taşınması, bir zümre halinde bir araya getirilmesi |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Bir öğretiye, kuruma veya ritüele sıkıca tutunup onu sınırlandırma |
| مجس | Dışarıdan taşınan bir geleneğin zümresel bir kuruma dönüşerek korunması | Harici bir inanç ve rahip geleneğinin Arap fonetiğine bürünerek belirli bir dinî topluluğu imlemesi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Fiziksel bir beden veya doğa hareketinden ziyade, Sasani/İran coğrafyasındaki ateş kültü ve Zerdüştî din adamları sınıfını (Magu/Magi) ifade eden bir zümre adıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays ile Tev’em el-Yeşkurî arasındaki atışmada şimşeğin gece vakti parıldaması Mecûs ateşine benzetilmiştir: أَحَارِ أُرِيكَ بَرْقاً هَبَّ وَهْناً / كَنَارِ مَجُوسَ تَسْتَعِرُ اسْتِعَارَا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetlerinde fıtrat hadisi bağlamında bir kimsenin sonradan bu dine sokulmasını ifade etmek üzere kullanılmıştır: حَتَّى يَكُونَ أَبَوَاهُ يُمَجِّسَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ أَوْ يُهَوِّدَانِهِ |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-Arab, Maqāyīsü’l-Luğa.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça مجس lafzı özbeöz Sami kökenli bir kök olmayıp, Eski Farsça magu- (rahip, ruhban sınıfı üyesi) kelimesinin Pehlevîce magūş ve Süryanice yoluyla Arapçaya aktarılmış biçimidir. İbn Fâris, bu kelimenin Arapçada kıyası ve türetim kökü bulunmadığını, Farsça asıllı olduğunu açıkça belirtmiştir. Kelime Eski Farsçadan Grekçeye magos, oradan Latinceye magus olarak geçmiş ve Batı dillerindeki magic / büyücülük kavramlarının kökenini oluşturmuştur. Sami dillerinde (özellikle Süryanicede mgoşā / מגושא) Zerdüştî din adamlarını ve yıldız gözlemcilerini nitelemek üzere kullanılmıştır. Arapçada kelime cem‘i olan مجس kalıbıyla benimsenmiş, ardından bu isimden tef‘îl ve tefe‘‘ul bablarında fiiller türetilerek Arap dilinin çekim sistemine dahil edilmiştir.
درجة الثقة Kesin
المصدر Maqāyīsü’l-Luğa, Arthur Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur’an), Lisānü’l-Arab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İsimden türetilmiş kök (el-ismü’l-câmid) | Kelimeden تمجّس ve مجّس gibi türetmeler yapılmışsa da bunlar lafzın Arapçalaşmasından sonraki morfolojik uyarlamalardır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice mgoşā | Süryanice üzerinden Arapçaya geçmiş ve Sasani tebaası Zerdüştîleri nitelemek üzere kullanılmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Eski Farsça magu-, Avesta maga-, Grekçe magos | Hint-Avrupa kökenli olup ateş tapınımı ve Zerdüştî rahipler sınıfını ifade eden arkaik bir unvandır. | Kesin |
المصدر Arthur Jeffery, David Cohen, Lisānü’l-Arab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مجس | Anlamlı | Mecusîlik, Zerdüştî zümre | Dışarıdan Arapçaya geçmiş isim kökü olup ilgili dini zümreyi niteler. | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| مسج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| جمس | Anlamlı | Katılaşmak, donmak | Sıvı veya peltemsi nesnelerin soğuyup donması ve sertleşmesi anlamındadır. | Kur'an'da geçmez |
| جسم | Anlamlı | Cisim, gövde, büyüklük | Bir nesnenin hacim, et ve kemik bakımından hacimli ve iri olmasıdır. | Kur'an'da geçer |
| سمج | Anlamlı | Çirkinlik, sevimsizlik | Görünüş veya ahlak bakımından kaba, çirkin ve hoşa gitmeyen durumdur. | Kur'an'da geçmez |
| سجم | Anlamlı | Yaş veya yağmur dökmek | Gözyaşının veya yağmurun aralıksız ve akıcı bir şekilde dökülmesidir. | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مجس | Merkez | Tarihsel Zerdüştî inanç zümresi | Düalist (iki tanrılı/iyi-kötü çatışmalı) ve ateş kültü merkezli inanç sistemi mensupları | Kur'an'da tekil bir fırka adı olarak zikredilir |
| هود | Komşu | Ehl-i kitap / İsrailoğulları | İlahi vahye ve kitaba dayalı tarihsel peygamberlik geleneğine mensubiyet | Vahyî temele sahip şeriatlı din mensupları |
| نصر | Komşu | Hristiyanlık / İsevî gelenek | Hz. İsa'ya ve İncil'e nispet edilen tarihsel vahiy geleneği | Kitap ehli kapsamında değerlendirilen ana zümre |
| صبأ | Komşu | Sâbiîlik | Yıldız, gök cisimleri veya melekler kültü ile tevhit arası kadim bir fırka | Vahiy ve şirk arasında muğlak konumu olan kadim topluluk |
| شرك | Komşu | Ortak koşma, şirk | Allah'ın zatında veya sıfatlarında başka güçleri denk sayma | Vahiy dışı putperestliği niteleyen genel durum |
| حنف | Zıt | Tevhit, hak dine yöneliş | Her türlü şirk ve sapıklıktan yüz çevirip yalnızca Allah'a yönelme | Fıtrata ve saf tevhide dayalı İbrahimî çizgi |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مجس | Mecûsîlik, Zerdüştîler | Sasani dünyasının ateş merkezli ikici dinine ve mensuplarına verilen ad | Kesin |
| Latince | Magus, Magi | Mecusî rahip, bilge kâhin | Doğu kökenli Zerdüştî din adamlarını ve astroloji bilgelerini karşılar; genel dini halkı tam kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | Zoroastrian, Magian | Zerdüştî, Mecusî | Zerdüşt dinine mensup olanları ve tarihsel Magi sınıfını doğrudan karşılar | Kesin |
| Almanca | Zoroastrier, Magier | Zerdüştî, Mecusî | İran düalist inanç sistemine bağlı olanları ve eski Pers rahiplerini ifade eder | Kesin |
| Fransızca | Zoroastrien, Mage | Zerdüştî, Mecusî | Hem felsefi-dini öğreti mensuplarını hem de kadim İran ruhban sınıfını karşılar | Kesin |
المصدر Oxford English Dictionary, Lewis & Short Latin Dictionary, Jeffery (Foreign Vocabulary).
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dinler tipolojisi ve düalizm eleştirisi | Seneviyye (aydınlık-karanlık, Hürmüz-Ehrimen düalizmi) inancının tevhit ilkesiyle çelişkisi ve şirk kapsamındaki yeri | Tevhidin karşıtı olan düalist teoloji |
| Fıkıh | Cizye ve hukuki statü | Ehl-i kitaptan sayılıp sayılmayacakları, kendilerinden cizye alınıp alınamayacağı, kestiklerinin yenmesi ve kadınlarıyla evlenme hükmü | Ehl-i kitaba mülhak kılınan hukuki ara kategori |
| Tefsir | Dinler tasnifi | Hac 22:17 ayetinde sayılan altı grubun (müminler, Yahudiler, Sâbiîler, Hristiyanlar, Mecusiler, müşrikler) akıbeti | Beşeri inanç ayrışmalarının tarihsel dökümü |
| Hadis | Fıtrat ve cizye tatbikatı | Fıtrat hadisinde çocuğun bozulma biçimlerinden biri olarak anılması ve Hz. Peygamber'in Hecer Mecusilerine yönelik uygulamaları | Fıtrattan sapma ve zimmilik hukuku |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhit-şirk ayrımı | Düalist şirk türü | İnanç sapmasının tarihsel örneği | İyilik ve kötülüğü bağımsız iki ilahi ilkeye bağlayan sapkın din modeli | Kesin |
| İlmi | Dinler tarihi ve teoloji | Sasani Zerdüştî geleneği | İnançların karşılaştırmalı analizi | Vahiyle gelen monoteizm ile beşeri/kurumsal düalizmin teolojik mukayesesi | Güçlü |
| Siyasi | Sasani devleti ve tebaa hukuku | İslam hakimiyetinde gayrimüslim zümre | Zimmet ve barış antlaşması tarafı | İslam idaresi altındaki Mecusilerin hukuki statüsünün tanzimi | Kesin |
| İktisadi | Vergilendirme ve maliye | Cizye mükellefiyeti | Kamu gelirleri ve mali denge | Ehl-i kitaba kıyasla cizye ödeyerek can ve mal emniyeti sağlama | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İkili (binary) karşıtlık modeli | Sistemin tek bir merkez yerine iki bağımsız ve uzlaşmaz kaynak tarafından yönetildiğini varsayan simetrik kutupluluk modeli | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Kurumsal kast / ruhbanlaşma | İnancın toplumsal bir zümre (Magi) etrafında merkezileşip siyasi iktidarla özdeşleştiği teokratik zümre yapısı | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Mecûsîliği yalnızca basit bir "ateşe tapanlar" putperestliği sanarak arkasındaki felsefi, kozmolojik ve düalist teolojiyi göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an bu zümreyi mutlak müşriklerden ayrı zikrederek dinler tarihi bağlamında özgül bir konuma yerleştirir; nihai hükmü Allah'ın kıyametteki tefriki ile bildirir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kelimeyi kökten türemiş öz Arapça bir fiil sanıp semantik zorlamalara girmek veya fıkıhtaki cizye tatbikatını müşriklerle bir tutarak hukuki hata yapmak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nazil olduğu dönemde bilinen ana inanç havzalarını nasıl sınıflandırdığını ve vahiy karşısındaki beşeri/tarihsel dinlerin konumunu anlamak için anahtar bir terimdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hac suresindeki dinler tasnifi ve kıyametteki nihai ilahi kaza/muhakeme ayetinde (Hac 22:17) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın muhatap olduğu inanç dünyasının sadece Mekke putperestliği ile sınırlı olmadığını, dönemin Sasani imparatorluk dinini de tanıyan kuşatıcı bir dinler sosyolojisine dayandığını gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSasani-İran havzasında ateş kültünü ve Zerdüştî din adamları zümresini ifade eden tarihsel isim.
- Soyut anlamVahiy temelli mutlak teklikten saparak varlığı iki zıt ilkeye dayandıran düalist inanç yapısı.
- Sistematik karşılıkDinler tasnifinde Ehl-i kitap ile putperest müşrikler arasında duran, fıkhen cizye ile himaye edilen hukuki ve teolojik ara kategori.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde evrensel inanç zümreleri kümesini temsil eder; bu kümenin alt elemanları olan müminleri, Yahudileri, Sâbiîleri, Hristiyanları, hedef kök olan Mecusileri, ise müşrikleri simgeler. kıyamet günündeki ilahi nihai hüküm ve tefrik fonksiyonunu, ise bu genel tasnif içinde Mecusilerin özgül tarihsel konumuna yönelik nihai ilahi ayrımı ifade eder.