هزز
ه - ز - ز
جذر- الورود: ٥
- الآيات: ٥
- الصيغ: ٣
- المعاجم: ٩
معناه في القرآن: Kımıldadı
ملاحظاتي
المعاجم(٩)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٥٣باب الهاء مع الزاي
هز مستعمل فقط
هز:
هززتُ الرُّمحَ ونحوَه فـاهـتـزّ وهززت فلانا للخير فاهتزّ للخير.
واهتزّتِ الأرضُ: نَبَتَتْ والهَزْهَزَةُ والهَزاهِز: تحريك البلايا والحروب للنّاس. وهَزيزُ الرّيح: تَحْريكُها. قال:
تقول هَزيزُ الرِّيحِ مرّتْ بأثأب
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٦٢هَزَزْتُ الشيء هَزًّا فاهْتَزَّ، أي حرَّكته فتحرَّك. يقال: هَزَّ الحادي الإبل هَزًّا فاهْتَزَّتْ هي، إذا تحرَّكتْ في سيرها لحُدائه. واهْتَزَّ الكوكبُ في انقضاضه. وكوكبٌ هازٌّ. والهِزَّةُ بالكسر: النشاطُ والارتياحُ، وصوتُ غليان القِدْرِ. واهْتِزازُ الموكب أيضاً: صوتُهم وجَلبتهم. وهَزيزُ الريح: دويُّها عند هَزِّها الشجر. يقال: الريح تُهَزِّزُ الشجر فيَتَهَزَّزُ.
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٩٤- الهز: التحريك الشديد، يقال: هززت الرمح فاهتز وهززت فلانا للعطاء. قال تعالى: ﴿وهزي إليك بجذع النخلة﴾ [مريم/25]، ﴿فلما رآها تهتز﴾ [النمل/ 10] واهتز النبات: إذا تحرك لنضارته، قال تعالى: ﴿فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت﴾ [الحج/5] واهتز الكوكب في انقضاضه، وسيف هزهاز، وماء هزهز ورجل هزهز: خفيف.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٩٠٧ه ز ز
هزّ السّيف والقناة وغيرهما " وهزّي إليك بجذع النّخلة " وهزّت الريح الأغصان.
وسيفٌ هزهاز.
قال: فوردت مثل اليماني الهزهاز تدفع عن أعناقها بالأعجاز أي ماءً كالسيف.
وهزهز الثور قرنه فتهزهز.
وفي الحديث: " ما تهزهزت رءوسكما " وفلان يشهد الهزاهز وهي الحروب والشدائد التي تهزهز.
ومن المجاز: هو يهتز للمعروف.
وهززته وهززت منه.
وقد هزّ عطفيه لكذا وهزّ منكبيه.
وهزّ
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬٢٣٧الهَزُّ: تحريك الشيء كما تَهُزُّ القَناةَ فتضطرب وتَهْتَزُّ، وهَزَّه يَهُزُّه هَزّاً وهَزَّ به وهَزَّزَهُ. وفي التنزيل العزيز: وهُزِّي إِليك بِجِذْعِ النخلة؛ أَي حَرِّكِي. والعرب تقول: هَزَّه وهَزَّ به إِذا حركه؛ ومثله: خُذِ الخِطامَ وخُذْ بالخطام وتَعلَّق زيداً وتَعَلَّق بزيد؛ قال ابن سيده: وإِنما عَدَّاه بالباء لأَنَّ في هُزِّي معنى جُرِّي؛ وقال المتنخل الهُذَليُّ:
قد حال بَيْنَ دَرِيسَيْهِ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٠١* ه ز ز * * هَزَّ * الشيء * فاهْتَزَّ * أي حركه فتحرك وبابه رد و * الهِزّةُ * بالكسر النشاط والارتياح
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٧٧١هزه يهزه هزا، هز به: حركه بجذب ودفع، أو حركه يمينا أو شمالا، وقيده الراغب بالشدة، وفي التنزيل العزيز: وهزي إليك بجذع النخلة أي حركي، يتعدى بنفسه وبالباء، هكذا يقوله العرب، ومثله خذ الخطام وخذ بالخطام، وتعلق زيدا وتعلق بزيد. قال ابن سيده: وإنما عداه بالباء لأن هز في معنى جري، وأنشد في العباب قول تأبط شرا:
أهز به في ندوة الحي عطـفـه كما هز عطفي بالهجان الأوارك
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٥٠٦هَزَّ
هَزَّ U ( n. ac. هَزّ 1 )
a. [ acc. or Bi ], Shook, moved; brandished, flourished ( sword ).
b. ( n. ac. هَزّ 1 , هَزِيْز 25 ), Urged on by singing; cheered on; encouraged.
c. [ Bi ], Brought on quickly.
d. Made brisk, sprightly; gladdened.
e. [ acc. & La ], Made to rejoice in.
f. [ coll. ], Rocked ( child ).
g. [ coll. ], see V .
هَزَّزَ
هَزَّزَ II ,
a. see I (a) .
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ١٥٬١٢١هزز
هَزَّ - يَهُزُّ - اهْتَزَّ- يَهْتَزُّ
هَز َّ - يَهُزُّ + كائن + شيئاً: يحركه في مكانه بحركة جذب ودفع معاودة ومتكررة: يدفعه مبعداً له، ثم يجذبه مقرباً، ويكرر ذلك بسرعة من غير أن يحوله عن مكانه
هَزَّ - يَهُزُّ + كائن + بشيء + إلى كائن: يستعمل الشيء كواسطة ليهز شيئاً، مقرباً إياه إلى الكائن
﴿وهزي إليك بجذع النخلة﴾: استعملي جذع النخلة
الجذور المجاورةالمجاورة: ٥٧ (الإجمالي: ٧٢)
- رأي
الآيات المشتركة: ٤ · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- عصو
الآيات المشتركة: ٢ · Asân
- ربو
الآيات المشتركة: ٢ · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
- همد
الآيات المشتركة: ١ · Kuru
- دبر
الآيات المشتركة: ٢ · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
- موه
الآيات المشتركة: ٢ · Su
- جني
الآيات المشتركة: ١ · Cena toplanmış meyve demektir
- رطب
الآيات المشتركة: ١ · Olgunlaşmış yaş hurma demektir
- مضغ
الآيات المشتركة: ١ · Et parçası
- عقب
الآيات المشتركة: ٢ · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
- بهج
الآيات المشتركة: ١ · Behic çiçekli otlak yer demektir
- جذع
الآيات المشتركة: ١ · Cezea kütük demektir
الآيات التي ورد فيها(٥)
… شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ
Kımıldadı
وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Kımıldadı
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هزز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | رجج, مور, نفض |
| Zıt Kök | سكن |
| Çekirdek Özet 1 | Esnek veya diri bir nesneyi hızla sallamak, titretmek ve silkelemek |
| Çekirdek Özet 2 | Hareketsiz ve donuk durumdaki bir varlığın hayat, çeviklik veya bereket ile titreşerek kımıldaması |
| Çekirdek Özet 3 | Durgun potansiyelin dışsal bir tesir veya içsel bir canlılıkla ritmik ve üretken harekete geçmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca mekanik bir sarsıntı veya yıkıcı bir çalkantı sanıp canlılık, esneklik ve sevinçten doğan organik titreşim boyutunu göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هز | Hızlı, sarsıcı ve hafifletici hareket; durağanlığı kıran çevik salınım. Bu çekirdek, ciddiyeti sarsıp hafifletmeyi anlatan هزأ, zayıflayıp gevşemeyi ifade eden هزل ve bir yapıyı bozguna uğratıp sarsmayı bildiren هزم köklerinde de görülür. | ز | Çekirdeğin taşıdığı ani ve sarsıcı hareket, aynı harfin yinelenmesiyle ardışık, ritmik, titreşimli ve süreklilik arz eden bir salınıma dönüşmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlığın uyanışını, canlanarak soluk alışını ve dikkat çekici bir görünüm kazanmasını imler. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Durağan halin kesintiye uğramasını, ani ve keskin bir hareketle yerinden oynamayı temsil eder. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Keskin hareketin ardışık olarak tekrarlanmasıyla titreşim ve ritmik salınım meydana gelir. |
| هزز | Kollarını kaldırmış insanın nefes alışı ve uyanışının, ardışık keskin hareketlerle ritmik bir titreşime dönüşmesi; canlanıp kımıldama | Bir varlığın soluklanarak uyanması ve art arda gelen keskin salınımlarla üzerindeki ölü toprağını veya durağanlığı atıp titreşmesidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Mızrağın, kılıcın veya taze ağaç dalının sallandığında yaylanarak titremesi; devenin hızlı yürüyüşte salınması ve hurma kütüğünün silkilmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair el-Mütenahhil el-Hüzelî beytinde gece rüzgarının ağaç dallarını şiddetle sallayıp titretmesini bu kökle anlatır: قد حال بَيْنَ دَرِيسَيْهِ مُؤَوِّبَةٌ / مِسْعٌ، لها بِعِضاهِ الأَرضِ تَهْزِيزُ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in Sa'd b. Muâz'ın vefatı dolayısıyla söylediği rivayet edilen şu hadiste Arş'ın titremesi ve sevinçle sarsılması bu kökle ifade edilir: اهْتَزَّ العرشُ لموت معاذ |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça هزز kökü, bünyesindeki sesteşlik ve ikilemeli fonetik yapı dolayısıyla Sami dillerinde hızlı titreşim, fısıltı ve sarsıntı bildiren yansımalı kök aileleriyle doğrudan irtibatlıdır. Batı Sami dillerinde (özellikle İbranice ve Aramicede) doğrudan z-z veya z-w-ʿ / z-w-z kökleri altında toplanan hareket alanında "kımıldamak, yerinden oynamak, titremek" anlamları mevcuttur (örneğin İbranice זָז "yerinden kımıldadı" ve זָוַע "titredi, sarsıldı"). Arapçada ise kök, mızrak ve dal gibi esnek nesnelerin salınımı, toprağın su alarak biyolojik uyanışla kıpırdaması ve cömert bir kimsenin iyilik arzusuyla harekete geçmesi gibi hayat dolu ve ritmik nüanslarla derinleşmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Esnek cisimlerin salınımı ve titremesi | Rüzgarın dalı, askerin mızrağı sallaması veya suyun etkisiyle toprağın kabarıp hareketlenmesi anlamında kullanılır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice z-w-ʿ / z-w-z | Kımıldamak, titremek ve yerinden oynamak bildiren köklerle anlamsal ve fonetik paralellik taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve kanıtlanmış Afro-Asyatik dışı soydaşlık tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
المصدر David Cohen, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هزز | Anlamlı | Sarsmak, titretmek | Esnek nesnelerin, bitkilerin veya cisimlerin ritmik biçimde kımıldaması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| زهز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
| ززه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هزز | Merkez | Sarsılma, kımıldama | Canlı, esnek ve ritmik biçimde titreyerek hareket etme | Durağanlığın kırılarak hayat veya hareket belirtisi göstermesi |
| رجج | Komşu | Şiddetli sarsıntı | Ağır, kütlesel ve yıkıcı biçimde sallanma | Deprem gibi büyük cisimlerin homojen ve sarsıcı sarsıntısıdır |
| مور | Komşu | Dalgalı hareket | Yayılma ve çalkantı içeren akışkan salınım | Göğün veya tozun dairesel ve yaygın biçimde dalgalanmasıdır |
| نفض | Komşu | Silkeleme | Üzerindekini düşürmek veya ayırmak maksadıyla hareket ettirme | Nesnenin kendisinden ziyade üzerindeki fazlalığı atmaya odaklıdır |
| سكن | Zıt | Hareketsizlik | Titreşimin kesilmesi, durulma ve yerleşik olma | Hareketin, canlı salınımın ve sarsıntının tamamen durması halidir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هزز | Sarsmak, titretmek | Esnekliğe ve canlılığa bağlı ritmik kımıldanış | Kesin |
| Latince | vibrare, concutere | Titremek, sarsmak | vibrare kelimesi ritmik ve esnek titreşimi, concutere ise sarsıp harekete geçirmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to shake, to vibrate, to quiver | Silkelemek, titreşmek | to vibrate ritmik salınımı, to quiver içten gelen canlı titremeyi, to shake dışsal sarsmayı ifade eder. | Kesin |
| Almanca | schütteln, beben, vibrieren | Silkelemek, titremek | schütteln fiziksel olarak silkelemeyi, vibrieren ise esnek ve sürekli titreşimi karşılar. | Kesin |
| Fransızca | secouer, vibrer, frémir | Silkmek, titreşmek | secouer dıştan sarsmayı, frémir ise canlanma belirtisi olan hafif ve ürpertici titremeyi verir. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اهْتَزَّتْ | Toprağın canlanıp kıpırdaması | Yağmur suyu indiğinde ölü ve kuru toprağın bitkilerle hareketlenip kabarması (Hac 22:5, Fussilet 41:39). |
| تَهْتَزُّ | Asânın çevik bir yılan gibi titreyip kıvrılması | Hz. Musa'nın yere attığı asânın hayat bularak son derece hızlı ve çevik biçimde kıpırdaması (Neml 27:10, Kasas 28:31). |
| وَهُزِّي | Hurma dalının silkilmesi | Hz. Meryem'in doğum esnasında taze hurmaların dökülmesi için hurma kütüğünü kendine doğru sarsması (Meryem 19:25). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Diriliş (ba's) ve haberî sıfatlar | Ölü toprağın kımıldamasının öldükten sonra dirilmeye delil kılınması; Arş'ın titremesi rivayetinde tenzih yorumları. | Maddenin cansız durumdan ilahi kudretle hayat bulup harekete geçişi. |
| Fıkıh | Tevekkül ve sebeplere sarılma | Hz. Meryem'e hurma kütüğünü silkelemesinin emredilmesinden hareketle rızık arayışında fiilî sebeplere yapışmanın gerekliliği. | Sebebin güçsüzlüğüne bakılmaksızın mükellefin harekete geçmesi ve gayret sarf etmesi. |
| Tefsir | Kevnî ayetler ve mucizeler | Toprağın titreyip kabarması (اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ) ile tohumların patlayıp filizlenmesi arasındaki biyolojik sürecin izahı. | Cansız tabiatın ve asânın ilahi emirle canlı bir varlık gibi dinamizm kazanması. |
| Hadis | Sahabenin fazileti ve duygu tasviri | Sa'd b. Muâz'ın vefatında Arş'ın titrediğini bildiren nebevî ifadenin meleklerin veya ruhanî alemin vecdi olarak açıklanması. | Bir hadisenin büyüklüğü karşısında varlığın heyecan ve sevinçle sarsılması. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalbin ve ruhun uyanışı | Manevi silkinme | Durgun ve duyarsız ruh halini vahiyle harekete geçirme | Vahiy, ölü toprağa inen su gibi kalbi sarsar ve onda fıtri bir uyanış başlatır. | Güçlü |
| İlmi | Biyolojik ve fiziksel dinamik | Kinetik uyanış | Potansiyel enerjiyi görünür ve üretken harekete çevirme | Durgun sistemin dış etkiyle rezonansa girerek dalgalanması ve üretken hale gelmesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal mobilizasyon | Kitlesel silkiniş | Atalet içindeki toplumu meşru bir gaye etrafında uyandırma | Liderlik ve ortak dava, pasif duruma düşmüş kitleyi harekete geçirerek sarsar. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve sermaye dolaşımı | Piyasayı canlandırma | Durgunlaşmış kaynakları silkerek verim ve berekete dönüştürme | Atıl duran servetin ve emeğin dolaşıma sokulması, dallardan rızık dökülmesi gibi sonuç verir. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Harmonik salınım ve rezonans (Harmonic oscillation / Resonance) | Denge konumundaki bir sistemin dışsal bir enerji girişiyle periyodik ve esnek bir titreşim hareketine geçerek enerjiyi yayması. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal silkinme ve kolektif uyanış (Social awakening / Agitation) | Bunalım veya rehavet döneminde yaşayan bir toplumun bir şok veya fikirle harekete geçip pasif halden aktif dinamizme sıçraması. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece mekanik bir sarsma, çalkalama veya kontrolsüz bir titreme olarak daraltıp canlılığın ve neşenin doğurduğu esnek salınım boyutunu unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da cansız ve donuk bir yapının (ölü toprak, cansız asâ) ilahi dokunuşla birdenbire canlanması, çevikleşmesi ve bereket doğuracak bir harekete erişmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki ifadeleri sadece birer fiziksel hareket veya korkutucu sarsıntı gibi okumak; Hz. Meryem'in hurmayı silkelemesindeki aktif çaba vurgusunu ve toprağın titremesindeki biyolojik canlanma nüansını kavrayamamak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ölümden hayata, durgunluktan harekete geçiş anındaki ilk biyolojik ve fiziksel sıçramayı tasvir eder; ilahi kudretin cansız maddeye temas ettiği anı canlandırır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Öldükten sonra dirilişi (ba's) tabiat üzerinden ispatlayan ayetlerde (Hac, Fussilet), peygamberlik mucizesinin canlılığını gösteren kıssalarda (Neml, Kasas) ve doğum/rızık bağlamındaki ayetlerde (Meryem) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Toprağın dirilmesini ve asânın yılana dönüşmesini durağan ve ani bir dönüşüm değil, gözle görülür bir canlılık, hareket ve çeviklikle gerçekleşen organik bir uyanış olarak kavramayı sağlar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamMızrak, dal veya kılıç gibi esnek nesnelerin hızla sallandığında titremesi; ağacın meyveleri dökülsün diye silkelenmesi.
- Soyut anlamDurgun ve hareketsiz bir yapının hayat, enerji veya irade ile sarsılarak ritmik bir dinamizme ve verimliliğe kavuşması.
- Sistematik karşılıkDışsal bir ilahi veya tabii girdinin (su, vahiy, fiziksel temas) atıl bir sistemi uyararak onda rezonans, canlanma ve mahsul dökülüşü oluşturması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde durağan ve uykuda olan sistemi (ölü toprak, cansız asâ, hareketsiz hurma gövdesi), sisteme dahil olan dışsal uyarıcı etkiyi (su, vahiy, elle silkeleme), sarsılma anını, sistemin kazandığı esnek titreşimi ve canlanmayı (اهْتَزَّتْ), ise bu titreşim neticesinde ortaya çıkan nihai semereyi ve bereketi (bitkilerin bitmesi, taze hurmanın dökülmesi, mucizenin belirmesi) temsil eder.