أذ

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: أ-ذ12 sîga, 485 mücavir kök, 629 ayet, 87 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.رأيقعدإِذْفَإِذَاذكرإِذًاأذقولوَإِذْجيأوَإِذًاأخذتلوتربإِذَاوَإِذَا

KökSîga 12Ayet 629Sure 87Mücavir 485

▶ Ağı aç (3B)

أذ

أ - ذ

KÖK
  • 693 geçiş
  • 629 ayet
  • 12 sîga
  • 3 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Zaman

Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır.

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءذ · إذ · اذ

Notlarım

Sözlükler(3)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.553 harf
Madde başı: إذباب اللفيف من الذال إذ، إذا إذ لما مَضَى وقد يكون لما يُستَقْبَل، وإذا لِما يستقبَل. وإذا جوابُ توكيد الشرط يُنَوَّن في الاتّصال ويُسَكِّنُ في الوقف. وإذا أُضيفت إل إذ كلمةٌ جُعِلَت غايةً للوقت، تُنَوَّنُ وتُجَر، كقولكَ: يومَئِذٍ وساعتَئِذٍ، وكتابتها ملتزقةٌ، فإِنْ وصَلتَها بكلامٍ يكون صلةً ولا يكون خبراً، كقول الشاعر: عَشيّةَ إذْ يقول: بنو لؤيّ كانت في الأصل حيث جَعَلْتَ تقول صلةً أخرجتَها من
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR522 harf
Madde başı: إذإذْ: كلمة تدل على ما مضَى من الزمان. وهو اسمٌ مبنيُّ على السكون. وحقُّه أن يكون مضافاً إلى جملة، تقول: جئتك إذْ قام زيدٌ، وإذْ زيد قائم وإذ زيدٌ يقوم. فإذا لم تضَفْ نَوَّنْتَ. قال أبو ذؤيب: نَهَيْتُكَ عن طِلابِكَ أمَُّ عَمْروبِعاقِبَةٍ وأَنْتَ إذٍ صَـحِـيحُ أراد حينئذٍ، كما تقول: يومئذ ولَيْلتئذ. وهو من حروف الجزاء، إلاَّ أنه لا يجازى به إلاَّ معَ ما. تقول: إذْ ما تَأْتِني آتِكَ، كما تقول: إنْ
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR11.362 harf
Madde başı: اذاِذْ اِذْ ذ a word denoting past time: (Lth, T, S, M, L, Mughnee, K:) it is a noun, (S, L, Mughnee, K,) indecl., with its last letter quiescent; and properly is prefixed to a proposition; (S, L, K;) as in جِئْتُكَ اِذْ قَامَ زَيدٌ [I came to thee when Zeyd stood], and اِذْ زَيْدٌ قَائِمٌ and اِذْ زَيْدٌ يقُومُ [When Zeyd was standing]. (S, L.) The proposition to which it is prefixed is either
Tamamını oku

Sîgalar(12)

Mücavir kökler485 mücavir (975 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. قول

    257 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

  2. جيأ

    75 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir

  3. رأي

    59 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…

  4. تلو

    21 ortak ayet · Tilvi toklu demektir

  5. ذكر

    52 ortak ayet · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır

  6. سجد

    23 ortak ayet · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…

  7. أخذ

    48 ortak ayet · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…

  8. قلل

    21 ortak ayet · Az

  9. نجو

    21 ortak ayet · Özel konuşmak

  10. دعو

    38 ortak ayet · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir

  11. قعد

    11 ortak ayet · Temel demektir

  12. ترب

    10 ortak ayet · Toprak demektir

Geçtiği ayetler(629)

Bu kök 629 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.

  1. الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ

    ZamanKi onlara bir musibet geldiği zaman; biz Allah içiniz ve yine O’na döneceğiz, derler.

  2. … وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ …

    ZamanYüzlerinizi Doğu ve Batı tarafına çevirmeniz «bir» değildir. Lakin asıl «bir»; Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitablara, peygamberlere iman eden, malını seve seve yakınlarına, yetimlere, miskinlere, yolculara, dilenenlere, kölelere, esirlere veren, namazı kılan, zekatı veren, muahede yaptıklarında ahidlerini yerine getiren, sıkıntıda, hastalıkta ve şiddetli savaş anında sabredenlerinkidir. İşte sadık olanlar da onlardır ve müttakiler de onlardır.

  3. كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ

    ZamanSizden birinize ölüm geldiği zaman; eğer bir hayır bırakacaksa; anaya, babaya, yakın akrabaya, ma’ruf şekilde vasiyette bulunması farz kılındı. Bu, takva sahibleri üzerinde bir haktır.

  4. وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ

    ZamanKullarım, sana Beni sorarsa; şüphesiz ki Ben, çok yakınım. Bana dua edince Ben, o dua edenin duasına icabet ederim. Öyleyse onlar da Benim da’vetime icabet etsinler. Bana iman etsinler ki, doğru yola varmış olalar.

  5. … لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ …

    ZamanAllah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.

  6. … النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ …

    ZamanKadınları boşadığınız vakit, onlar iddetlerini bitirdiklerinde, aralarında güzelce anlaştıkları takdirde; kocalarıyla tekrar evlenmelerine mani olmayın. İşte sizden Allah’a ve ahiret gününe inanmış olanlara, bununla öğüt veriliyor. Bu, sizin için daha iyi, daha temizdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.

  7. … وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ …

    ZamanAnneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Bu, emzirmeyi tamamlamak isteyen içindir. Onların yiyeceği, giyeceği uygun şekilde çocuk kendisinden olana aittir. Kimse gücünün üstünde bir şeyle mükellef olmaz. Ne anne çocuğu yüzünden, ne de baba çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Mirasçıya düşen de bunun gibidir. Eğer kendi aralarında anlaşıp, danışarak çocuğu memeden kesmek isterlerse; ikisine de bri vebal yoktur. Çocuklarınızı emzirtmek isterseniz, vereceğinizi güzelce teslim etmek şartıyla size yine bir vebal yoktur. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah yaptığınız şeyleri görendir.

  8. يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ …

    ZamanEy iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.

  9. … تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ …

    ZamanEy iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.

  10. … تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا …

    ZamanEy iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökأذ
YapıEdat veya işlev sözü (İki harfli zaman ve bağlam edatı)
Özel DurumHemzeli, türetilmemiş (câmid) ve donuk işlevsel yapı
Bağlamsal Yakın Köklerحين, لما, متى
Zıt Kökأبد
Çekirdek Özet 1Belirli bir zaman noktasına, geçmişte gerçekleşmiş bir olguya veya ansızın ortaya çıkan duruma işaret eden zamansal ve bağlamsal eklemleme
Çekirdek Özet 2Hatırlatma, geçmiş olayların ibret sahnesi olarak canlandırılması, sürpriz/ansızın karşılaşma ve sebep-sonuç ilişkisinin zamansal tespiti
Çekirdek Özet 3Olayları soyut zaman akışından çıkarıp muhatabın zihninde somut, ibret verici ve hesap sorulabilir bir tarihsel veya aktüel tanıklık koordinatına yerleştirme
Kritik Hata RiskiYapının salt bir zaman zarfı («-dığı zaman») sanılarak taşıdığı hatırlatma («hatırla ki»), ta‘lîl (gerekçelendirme) ve sürpriz bildirme işlevlerinin göz ardı edilmesi

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
أذBelirli bir zaman kesitine veya olay anına odaklanarak işaret etme işleviVeri bulunamadıYapı iki harfli bir işlev sözü olup üçlü bir fiil kökünden türetilmemiştir; bünyesine üçüncü bir asli kök harfi eklenmeden edatlaşmıştır

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
اÖküz başı; güç, öncülük, başlangıçSözün veya zaman kesitinin başlangıcını belirleme, dikkatleri yeni bir olayın çıkış noktasına yöneltme
ذKapı / işaretleme ucu (dal harfinin yoğunlaşmış biçimi); işaret etme, geçiş, sınırBelirli bir anı, olayı veya olguyu işaret parmağıyla gösterircesine sabitleme ve ona geçiş sağlama
أذBir başlangıç noktasını belirli bir olguya işaret ederek sabitlemeZihni genel zaman akışından çekip belirli bir tarihsel veya durumsal olayın başlangıç anına odaklama hareketi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamFiziksel bir nesne adı olmayıp seslenme, işaret etme ve bir olayın vuku bulduğu zamansal koordinatı elle gösterir gibi belirginleştirme işlevidir
Cahiliye şiiri kullanımıCahiliye şiirinde geçmişte yaşanan savaş günlerini, ayrılık anlarını ve hatıraları yâd ederken cümlenin başında olayı canlı bir sahne olarak sunma bağlamında kullanılmıştır; şairler geçmiş zaman sahnelerine bu edatla giriş yapmışlardır
Erken Arapça kullanımErken Arap dilinde hem geçmişe yönelik olay tespiti hem de beklenmedik bir durumun aniden belirmesini ifade eden müfâcee (sürpriz) bağlamlarında sıklıkla işletilmiştir

Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve Sîbeveyhi’nin el-Kitâb’ı.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde أذ yapısı, gösterici zamir ve zaman zarfı oluşturan kadim deiktik (işaretleyici) köklerle doğrudan bağlantılıdır. Akatçada zaman ve durum bağlayıcısı olarak işlev gören inūma veya enūma yapıları, İbranicede geçmişe veya geleceğe işaret eden az (אָז) zaman zarfı ve Aramicede edatlaşan 'ēdayin biçimleri bu kökün Sami ortak tabakasındaki işaret ve zaman sınırlama işlevini doğrulamaktadır. Arapçada hemze ve zel seslerinin birleşimi, bir olguyu «işte o an / o vakit» şeklinde göstererek geçmiş zamanın somut bir olayına veya ansızın gerçekleşen bir duruma tahsis etmiştir. Bu kullanım dil ailesinde soyut bir zaman kavramından ziyade, işaret edilen somut olayın vuku bulma ânına dayanmaktadır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT ve David Cohen’in Dictionnaire des racines sémitiques adlı eseri.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönCâmid (türememiş) zaman ve işaret edatıArap dilinde geçmiş zamanı sınırlayan, bazen ta‘lîl (gerekçe) bazen de müfâcee (ansızınlık) bildiren temel bir parçacık olarak kalıplaşmıştırKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice az (אָז) ve Aramice 'ēdayin paralelliğiOlay anını ve geçmiş zaman kesitini sabitleyen işaretleyici zaman zarfı işlevi ortak Sami zeminine dayanırGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin diğer kollarında iki harfli bu edatın doğrudan genetik izi doğrulanabilir nitelikte ayrıştırılamamıştırVeri bulunamadı

Kaynak Brown-Driver-Briggs ve Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
أذAnlamlıZaman ve durum işaretlemeGeçmiş zamana, gerçekleşmiş olaya, gerekçeye veya ansızın beliren duruma işaret eden işlev sözüHedef kök; Kur'an'da geçer
ذأKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn ve Tehzîbü’l-Luğa’da mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
أذMerkezZaman ve bağlam işaretlemeGerçekleşmiş belirli bir ânı, olguyu veya ansızın ortaya çıkan durumu tespit ederZamanı soyut akış olarak değil, yaşanmış somut bir sahne olarak sunar
حينKomşuZaman süresi ve aralığıUzun veya kısa bir zaman dilimini, süreyi ve vakti ifade ederأذ doğrudan olayın tespitine odaklanırken, حين zamanın genişliğine ve müddetine yönelir
لماKomşuŞart ve zaman ilişkisiBir eylemin diğerine bağlı olarak tamamlanma vaktini kurarلما fiiller arası zamansal bağlılığı vurgularken, أذ sahnenin bizzat kendisini öne çıkarır
متىKomşuZaman sorgulama ve belirlemeZamanın ne vakit olduğunu soru veya genel şart kalıbıyla ele alırمتى belirsiz bir zamanı ararken, أذ vuku bulmuş belirli bir ânı gösterir
أبدZıtZamansal sınırsızlık ve kesintisizlikBaşı ve sonu olmayan, bölünemeyen sonsuz sürekliliği bildirirأذ tekil, yaşanmış ve sınırlı bir olgu ânını tespit ederken أبد her türlü anlık sınırlamayı aşar

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaأذVakit, an, hatırla ki, o esnadaGeçmişte gerçekleşen bir olaya, gerekçeye veya sürpriz duruma bağlanan işlev sözüKesin
Latincetunc, cum, quandoO vakit, -dığında, mademkiGeçmişteki anı ve koşul bağlamını karşılar; Kur'an'daki zihni sahneye davet edici belâgat gücünü kısmen dışarıda bırakırGüçlü
İngilizcethen, when, since, beholdO zaman, -dığı zaman, mademki, işte o anZaman ve gerekçe boyutunu iyi aktarır; edatın gizli bir «hatırla» emrini barındıran Kur'anî üslubunu tek başına veremezGüçlü
Almancadamals, als, daO zamanlar, -dığında, mademkiOlay anına bağlama işlevini karşılar; sürpriz bildiren (müfâcee) kullanımını tam kapsamazGüçlü
Fransızcaalors, lorsque, puisqueO halde, -dığı zaman, mademkiZaman ve nedensellik boyutunu karşılar; deiktik işaretleme yoğunluğunu eksik bırakırGüçlü

Kaynak Lane’s Lexicon ve Oxford Latin Dictionary.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
Zarf-ı mâzî (Geçmiş zaman tespiti)Gerçekleşmiş vakit / O vakitGeçmişte yaşanmış tarihsel olayların veya peygamber kıssalarının aktarıldığı bağlamlar; örnek: Bakara 2:30, Enfâl 8:26
Mahzuf fiil mukadderi (Tenzîlî hatırlatma)Hatırla ki / Zihninde canlandırMuhataba ilahi nimetlerin, ibretlik olayların veya kıyamet sahnelerinin hatırlatıldığı hitap bağlamları; örnek: Âl-i İmrân 3:121, Mâide 5:110
Müfâcee (Ansızın belirme / Sürpriz)Bir de baktı ki / AnsızınBeklenmedik bir durumun veya sonucun bir anda karşıya çıktığı anlatımlar; örnek: A‘râf 7:107, Şuarâ 26:32
Ta‘lîl (Gerekçelendirme)Mademki / Çünkü / -dığı içinBir hükmün veya sonucun geçmişteki gerekçesini açıklayan bağlamlar; örnek: Zuhruf 43:39

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi hitabın ezeli oluşu ve tarihsel olaylara atıfGeçmiş zaman bildiren bu edatın ezeli kelamda yer almasının tarihsellik-ezeliyet ilişkisi açısından değerlendirilmesiGeçmiş bir vakte işaretin ezeli ilim ve takdir dairesindeki ezelî tespiti
FıkıhHükümlerin illet ve sebeplerinin belirlenmesiEdatın ta‘lîl (nedensellik) bildirip bildirmediği, geçmiş olayın hükme gerekçe teşkil edip etmeyeceğiOlay ânının hukuki sorumluluk ve gerekçe doğuran başlangıç noktası sayılması
TefsirKıssa anlatımları ve hazfedilmiş fiillerin takdiriCümle başındaki kullanımların başında gizli bir «hatırla» (uzkür) emrinin bulunup bulunmadığı tartışmasıTarihsel anlatının kuru bir malumat değil, doğrudan muhatabı bağlayan bir ibret sahnesine dönüştürülmesi
HadisRivayetlerin vürûd ortamının tespitiHadis metinlerinde sahabenin bir olayın gerçekleşme ânını ve ortamını aktarırken kullandığı tasvir kalıbıOlayın bağlamını ve ilk vuku anını canlandıran şahitlik dili

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİlahi müdahale ve ibret hafızasıTarihsel tanıklık ânıHatırlatma ve ders çıkarmaDini bilinç, olayları soyut nazariyeler olarak değil, ilahi iradenin tecelli ettiği somut tarih anları üzerinden kurarGüçlü
İlmiOlayların zamansal tespitiBaşlangıç ve deney koordinatıKoşulları sabitlemeBilimsel gözlemde bir hadisenin hangi şartlar ve zaman kesiti altında meydana geldiğini kayıt altına alırMuhtemel
SiyasiToplumsal sözleşmeler ve kırılma anlarıKurucu tarihsel olayMeşruiyet zemini oluşturmaBir toplumun veya devletin varoluşundaki kritik anları hafızada diri tutarak siyasal bilinci tahkim ederMuhtemel
İktisadiKriz, nimet ve dönüşüm dönemleriİktisadi kırılma noktasıİktisadi hafıza ve tedbirBolluk veya kıtlık anlarının hatırlatılması yoluyla kaynak yönetiminde süreklilik ve ihtiyat bilinci sağlarMuhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAyrık zaman fonksiyonunda Dirac delta darbesi veya zaman başlangıç parametresi (t=t0)Genel zaman sürekliliği içinden belirli bir anı ayrıştırıp bütün dikkat ve enerjiyi o tekil noktadaki değere odaklayan darbe fonksiyonuna karşılık gelirGüçlü
Beşeri bilimlerKolektif hafızada kurucu an (epifani veya tarihsel travma/dönüm noktası)Tarih felsefesi ve sosyolojide bir toplumun kimliğini inşa eden, unutulmaması gereken kırılma ve yüzleşme anının tespitiyle özdeştirGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiEdatın yalnızca Türkçedeki «-dığı zaman» veya «-ince» zarf-fiil ekine indirgenerek mekanik bir zaman belirtecine dönüştürülmesi
Kur'an içi daha geniş anlamSalt zaman bildirmeyip, muhataba «o anı hatırla, zihninde canlandır ve ibret al» mesajını yükleyen, aynı zamanda sebep bildiren ve beklenmedik hakikatleri açığa vuran çok boyutlu bir hitap ekseni olması
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyetlerdeki canlı anlatımın ve belâgatın sıradan bir tarih kronolojisine indirgenmesi; kıssalardaki ilahi davetin ve hesaplaşma çağrısının gözden kaçırılması

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın geçmiş olayları soyut masallar olarak değil, doğrudan bugünün muhatabını eğiten canlı ve bağlayıcı ibret sahneleri olarak sunuş tarzını bu edat kurar
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Peygamber kıssalarının başladığı ayetlerde, ilahi nimetlerin tek tek sayıldığı hatırlatma pasajlarında ve kıyamet sahnelerinin tasvir edildiği uyarılarda belirleyicidir
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Kur'an kıssalarının geçmişte kalmış bitmiş hikâyeler olduğu zannını yıkar; olayı muhatabın önüne «işte o an» diyerek getirir ve bugünkü hayatla doğrudan irtibatlandırır

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBelirli bir olayın vuku bulduğu zaman koordinatını parmakla işaret edercesine sabitleme ve dikkatleri o ana çekme.
  • Soyut anlamGenel zaman akışından tekil bir anı soyutlayıp muhatabın zihninde canlı bir bilinç, ibret, gerekçe ve hatırlama sahnesine dönüştürme.
  • Sistematik karşılıkTarihsel veya aktüel bir olguyu nedensellik, tanıklık ve ibret matrisinde başlangıç ve dayanak noktası kılma.
  • LaTeX modeliS(t)=δ(t−t0)⋅(E(t0)  ⟹  M)
  • LaTeX açıklamasıModelde t genel zaman akışını, t0 işaret edilen ve sabitlenen belirli anı temsil eder. δ(t−t0) ifadesi (Dirac delta darbesi), sürekli zaman çizgisi içinden yalnızca o tekil t0 ânının seçilip öne çıkarılmasını simgeler. E(t0) o seçilmiş anda gerçekleşen somut olayı,   ⟹   bağıntısı olayın gerekçe ve ibret ilişkisini, M ise muhatabın zihninde hasıl olan bilinçlenme, hatırlama ve ibret alma yükümlülüğünü temsil eder. Böylece formül, edatın genel zamanı kesintiye uğratıp muhatabı tekil bir olayla sorumlu kılan zihinsel hareketini sembolize eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ا