أنا
أ - ن - ا
KÖK- 68 geçiş
- 66 ayet
- 3 sîga
- 4 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Ben
Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır.
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءنا · انا
Notlarım
Sözlükler(4)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR11.021 harfباب اللفيف من النون
ن ا أ، ن ي أ، ن أ ي، ن و ي، ن أ ن أ، ن و ن، أ ن ن، أ ن ا، و ن ي، و ن ن، و أ ن، أ و ن، أ ي ن مستعملات
ناء:
النَّوْءُ، مهموز: من أَنواء النّجوم، وذلك إذا سقط نجم بالغداة فغاب مع طُلُوع الفَجْر، وطلع في حياله نجمٌ في تلك السّاعة على رأس أربعة عشر منزلا من منازل القمر سُمِّي بذلك السُّقوط والطُّلُوع نوءاً من أنواء المَطَر والحرّ والبَرْد، وذلك من قولك: ناء ينوء.. والشّيء إذا مال
باب اللفيف من النون ن ا أ، ن ي أ، ن أ ي، ن و ي، ن أ ن أ، ن و ن، أ ن ن، أ ن ا، و ن ي، و ن ن، و أ ن، أ و ن، أ ي ن مستعملات ناء: النَّوْءُ، مهموز: من أَنواء النّجوم، وذلك إذا سقط نجم بالغداة فغاب مع طُلُوع الفَجْر، وطلع في حياله نجمٌ في تلك السّاعة على رأس أربعة عشر منزلا من منازل القمر سُمِّي بذلك السُّقوط والطُّلُوع نوءاً من أنواء المَطَر والحرّ والبَرْد، وذلك من قولك: ناء ينوء.. والشّيء إذا مال إلى السُّقوط تقول: ناء ينوء نَوْءاً بوزن ناع، وإذا نهض في تَثاقُلٍ يقال: ناء ينوء به نَوْءاً إذا أطاقه، قال في وصف الرّأل: يَنُؤْنَ ولم يُكْسَيْنَ إِلاّ مـنـازعـاً من الرّيش تنواء الفِصال الهزائل ويَنُوءُ الحِمْلُ الثَّقيل بالبعير، أي: يميل، أي: يثقله. والمرأة تنوء بها عجيزتها تَنْواء. وقوله تعالى: "ما إنّ مَفاتِحَهُ لتنوء بالعُصْبة أولي القوّة"، أي: بأربعين رجلاً، تكاد تعجز بحمله، والمِفْتَحُ: الكنز، والمفتاح: الذي يُفْتَح به الباب. نيأ: والنَّيءُ: مصدر للشّيء النَّيِّىء، وهو الذي لم يَنْضَج، مهموز. وفعله الصّحيح من تأليف حروفه: ناء ينيء نيئاً، وهو نَيِّىءٌ، وأنأتُ اللّحم إناءةً إذا لم تنضجه، ولكنّ العرب إذا أرادت أن تَسْتعملَ الهاءَ في هذا المعنى قالت: أنهأتُ اللّحم إنهاءً، وهذا مَشْتَقٌّ من قولهم: لحمٌ نَهيءٌ، وكلّ شيء لم يَنْضَجْ فهو نهيء، حتّى الثّمار وغيرها.. نَهُؤَ يَنْهُؤُ نهاءةً. نأي: النّأيُ: البُعْدُ.. نَأَى ينأى نأياً... وأنأيته إنئاءً، إذا أبعدته، والاسم: المصدر، النّأي. والنُّؤي: حُفْرةٌ تُحْفَرُ حولَ الخِباء، وقد انتأت المرأة نُؤْياً حول بيتها، والجميعُ: النُّؤَى، على فُعَل. والمُنْتأَى: مَوْضِعُهُ، قال: حَسَرَتْ عنه الرِّياحُ فأبدت مُنْتأً كالقَرْوِ رَهْنَ انثـلامِ ونأيتُ الدّمعَ عن عيني بإِصْبَعي نأياً، قال: إذا ما التقينا سال من عَبَراتنا شآبيبُ يُنْآَى سَيْلُها بالأصابعِ والانتياء: الافتعال من النّأي، قال: فإِنّك كاللّيلِ الّذي هو مُـدرِكـي وإنْ خِلْتُ أنّ المنتأَى عنك واسع والعرب تقول: نأى فلانٌ يَنْأَى، إذا بَعُد، وناء عنّي بوزن ناع على القلب، قال: إذا رآك غنيا لان جانِـبُـهُ وإن رآك فقيراً ناء واغتربا والمُناوأةُ: المُناهَضةُ، وناوأنا العدوّ: ناهضناه. نوي: النَّوَى: التَّحَوُّل من دارٍ إلى دارٍ أُخْرى، كما كانوا ينتوون مَنزِلاً بَعْدَ مَنْزِلٍ. والفِعْل: الانتواء والمصدر: النّيّة والنَّوى، قال: .............. عَدَتْه نِيّةٌ عنها قذوف وقال الطّرمّاح: آذَنَ النّـاوى بـبَـيْنُـونةٍ ظَلْتُ منها كصريعِ المُدامِ النّاوي: الذي أزمع على التّحوّل. والعربُ تُؤَنِّثُ النَّوَى، قال: فما للنَّوَى لا بارك اللَّه في النَّوى وهَمٌّ لنا منها كهَمِّ المُـراهـنِ
وتقول في الشِّعْر: نَوَى القوم، أي: انْتَوَوا. والنَّوى: نَوَى التَّمْر وأشباهه من كلّ شيء، والجميع: النَّوَى، والواحدةُ: نواةٌ. وقد نَوَّتْ وأَنْوتِ البُسرةُ، إذا انعقدتْ نَواتها، وثلاثُ نَوَيات. قال أبو ليلى: أكل الرّجل التَّمْر ونَوَى، أي: رمى بنواته وأنشد: ويأكلُ التَّمْرَ ولا يَنْوي النَّوَى والنِّيّة: ما ينوي الإنسان بقلبه من خَيْرٍ أو شرٍّ.. والنَّوَى والنَّيّةُ: واحد، وهي: النِّية، مخففة، ومعناها: القصد. والنَّوى: الوجه الذي يقصده. ونَوَتِ النّاقة تَنْوي نَيّاً، إذا كَثُر نِيُّها، قال أبو الدُّقَيْش: النَّيُّ: الفِعْل، والنِّيُّ: الاسم، وهو الشّحم السّمين... والنِّيُّ: اللَّحْم.... والنِّيُّ: ذو النَّيّ، قال أبو ذؤيب: قَصَرَ الصَّبوحَ لها فَشَرَّجَ لَحْمَها بالنَّيّ فهي تَثُوخُ فيها الإصْبَـعُ وقال في نوت النّاقة: عَرْفاء قد رفع المرار سَنامَها فنَوَتْ وأَرْدَفَ نابَها بسَـديسِ أي: أَسْدَسَتْ وبزلت، أراد أن يقول: أردف سديسَها بِنابٍ فقلب. وناقةٌ ناوية: كثيرةُ النِّيّ. والنَّوَى: مَخْفِضُ الجارية، وهو ما يَبْقَى من البَظْر إذا قُطِعَ المُتْكُ.. وقالت بَعْضُهنّ: ما ترك النَّخْجُ لنا من نَوَى، والنَّخْجُ: النِّكاح. نأنأ: النّأنأةُ: الضَّعْفُ والعَجْز في الأَمْر، قال: لَعَمْرُك ما سعدٌ بـخُـلَّةِ آثِـمٍ ولا نَأْنأٍ عند الحِفاظ ولا حَصِرْ وقال أبو بكر: طُوبَى لمن مات في نأنأة الإسلام، أي: بَدْء الإسلام. وتقول من نأنأة العَجْز: رجل نَأْنَأٌ ونأناءٌ، وَنْأْنَأَ هو نأنأةً، والنِّساء نَأْنَأْنَ، فإِذا أمرتهنّ قلت: نأنِئْنَ.. وتنأنأت أنا، إذا ضَعُفْتُ. ونأنأتُ الرّجلَ: نَهْنَهْتُهُ عما يريد وكَفَفْتُه. نون: النُّونُ: حرفٌ فيه نونان بينهما واو، وهي مدّة، ولو قيل في الشعر: نن كان صوابا. والنّون: الحوت، والجميع: النِّينانُ، وذو النّون: يونس عليه السّلام. والنّون: شفرةُ السَّيْف، ويقال: الذي في كلا صَفْحَتَيْهِ شطبة، قال: وذو النّونين قصّال مِقَطُّ والنّونانِ: الجَلَمان. ونينوى: المدينة التي أُرْسِلَ إليها يونس. أن: أنْ، خفيفة: نصف اسم وتمامه بفِعْل، كقولك: أُحِبُّ أن ألقاك، أي: أحبّ لِقاءَكَ، فصار أن وألقاك في الميزان اسماً واحداً. وإنْ، خفيفة: حرف مَجازاةٍ في الشَّرط.. وجحود بمنزلة ما، كقولك: إنْ لَقيتُ ذاك، أي: ما لقيت. وإنّ وأنّ ثقيلة، مكسورة الألف ومفتوحة الألف، وهي تنصب الأسماء، فإِذا كانت مبتدأ ليس قبلها شيء يعتمد عليه، أو كانت مستأنفة بعد كلام قد تمّ ومضى، فأتيتَ بها لأمرٍ يعتمدُ عليها كسرتَ الألف، وفيما سوى ذلك تَنْصِبُ أَلِفَها. وإذا وقعتْ على الأَسْماء والصّفات فهي مشدّدة، وإذا وقعت على اسمٍ أو فعلٍ لا يتمكّن في صِفةٍ، أو تَصريفٍ فخفّفْها، تقول: بلغني أن قد كان كذا يخفّف مِنْ أَجْلِ كان لأنّها فِعْل، ولولا قد لم يَحْسُنْ على حالٍ مع الفعل حتّى تعتمد على ما، أو على الهاء في قولك: إِنّما كان زيد غائباً.. ل كذلك بلغني أنّه كان كذا فشدّدها إذا اعتمدت على اسم. ومن ذلك: قولك: إنْ ربّ رجلٍ: فإِذا اعتمدت قلت: إنّه ربّ رجلٍ ونحو ذلك، وهي في الصّفاتِ مشدّدة، فيكون اعتمادُها على ما بعدَ الصّفات، إنّ لك، وإنّ فيها، وإن بك وأشباهها. وللعَرَب في إنّ لغتان: التّخفيف والتّثقيل، فأمّا من خفّف فإِنّه يَرْفَعُ بها، إلاّ أنّ ناساً من أهل الحجاز يُخَفِّفونَ، وينصبون على توهّم الثقيلة، وقُرِىءَ: "وإنْ كلاّ لما ليُوَفينَّهم" خفّفوا ونصبوا كلاًّ. وأمّا إنّ هذان لساحران فَمَنْ خفّف فهو بلغة الذين يخفِّفون ويرفعون، فذلك وَجْهٌ، ومنهم مَنْ يجعل اللاّم في موضع إلاّ، ويجعل إنْ جَحْداً، على تفسير: ما هذان إلاّ ساحرانِ، وقال الشّاعر: أَمْسَى أبانُ ذليلاً بَعْدَ عزّتـه وإن أبانُ لَمِنْ أَعْلاجِ سُوراءِ
ويقال: تكون إنّ في مَوْضع أَجَلْ فيكسِرونَ ويثقلون، فإِذا وقفوا في هذا المعنى قالوا: إنّهْ.. تكون الهاء صلةً في الوقوف، وتَسْقط الهاء إذا صرفوا... وبلغنا عن عبدِ اللَّه بنِ الزُّبَيْر أن أعرابيّاً أتاه فسأله فحرمه، فقال: لعن اللَّه ناقةً حملتني إليك، فقال ابنُ الزُّبير: إنّ وراكِبَها، أي: أَجَلْ. فأمّا تميم فإِنّهم يَجْعلونَ ألِفَ كلّ أنّ وأَنْ، منصوبة، من المُثَقَّل والمُخَفَّف: عيناً، كقولك: أريد عَنْ أُكَلِّمك، وبلغني عنّك مقيم. وأنّ الرّجل يَئنُّ: من الأنين، قال: تَشْكو الخِشاشَ ومَجْرَى النِّسعتَيْنِ كما أَنَّ المَرِيضُ إلى عُوّاده، الوَصِـبُ ورَجُلٌ أُنَنةٌ: كثير الكَلامِ والبثِ والشَّكْوَى، وهو البليغُ القَوّالةُ، والجميع، الأُنَن، ولا يشتق منه فِعْلٌ. ومن الأنين يُقالُ: أَنَّ يَئِنُّ أنيناً، وأنّاً وأنّةً، وإذا أمرت قلت: اينَنْ لأن الهمزتين إذا التقتا فسكنتِ الأخيرة اجتمعوا على تليينها. ويقال للمرأة: إنّي، كما يُقالُ للرَّجُلِ: اقْرِرْ، وللمرأة قرّي. وإنّما يُقاس حرف التّضعيف على الحَرَكةِ والسُّكون بالأمثلة من الفِعْل فحيثما سكنت لام الفعل فأَظْهِرْ حرفي التَّضْعيف على ميزان ما كان في مثاله، نحو قولك للرّجل في الأمر: افْعَلْ مجزومة اللاّم، فتقول في باب التَّضْعيف: اغضضْ واقررْ وامْدُدْ، فإِذا تَحَرّكتْ لام الفعل فمثال ذلك من التّضعيف مُدْغم الحرفين، يقال للمرأة: افّعَلِي فتحرّكَتِ اللاّم قلت: غُضِّي وقَرّي وإنّي وجِدِّي فهذا قياس المجزوم كلّه في باب التّضعيف، لذلك قلت: اينَنْ. أنا: أَنَّى، معناها: كيف? ومن أين?.. أنّى شئت: كيف شئت? ومن أين شئت? قال الكميت: أنّى ومن أين آبك الطَّرَبُ وقوله جلّ وعزّ: "أنّى لك هذا". أي: من أينَ لكِ هذا? وقوله جلّ وعزّ: "أَنَّى يكون له الملكُ علينا"، أي: كيف يكون?، وقال: ومُطْعَمُ الغُنْمِ يوم الغُنْمِ مُطْعَمُهُ أَنَّى توجّه والمَحْرومُ مَحْرومُ أي: أينما توجّه، وكيفما توجّه. أنا، فيها لغتان، حذفُ الأَلِفِ وإثباتُه، وأَحْسنُ ذلك أَنْ نُثْبِتَها في الوقوفِ، وإذا مضيت عليها قلت: أَنَ فعلت. وإذا وقفتَ قلتَ: أَنَهْ، وإِن شئتَ: أنا وحذفُها أَحْسَنُ. وقوله تعالى: "لكنّا هو اللَّهُ ربّي" معناه: لكنّ أنا، فحُذفتٍ الهمزةُ وحذفت إحدى نوني لكنّ فالْتَقَتْ نونان فأدغمتها في صاحبتها. والإنْيُ والإنَى، مقصور: ساعة من ساعات اللّيل، والجميع: آناء، وكلّ إنْيٍ ساعة. والإنَى، مقصور أيضاً: الإدراك والبلوغ، وإنَى الشّيء بلوغه وإدراكُهُ، فتقول: انتظرنا إنَى الطّعام، أي: إدراكه، وقوله تعالى: "غير ناظرينَ إناهُ"، أي: غير منتظرين نُضْجه وبلوغه. وقوله تعالى: "وحميم آن"، أي: قد انتهى حرّه، والفِعْل: أَنَى ياني أنىً. وقوله تعالى: "من عينٍ آنية"، أي: سُخْنة. وقال العبّاس بن مرداس: فجئنا مع المهديّ مكّةَ عُنْـوةً بأَسْيافنا والنَّقْعُ كابٍ وساطـعُ علانيةً والخيلُ يَغْشَى مُتُونَهـا حميمٌ وآنٍ من دم الجَوْف ناقعُ والإيناء، ممدود: قد يكون بمعنى الإبطاء.. آنيت الشّيء، أي: أخَّرته، وتقول للمُبطِىء: آنيت وآذيت. وأَنَى الشَّيْءُ يأني أُنِيّاً إذا تأخر عن وقته، ومنه قوله: والزّاد لا آنٍ ولا قَفارُ أي: لا بطيء، ولا جَشِبٌ غير مأدوم. وتقول: ما أَنَى لك، وألم يأنِ لك، أي ألم يَحِن لك? والأَنَى: من الأناة والتّؤدة، قال العجّاج: طال الأَنَى وزايل الحقُّ الأَشَرْ وقال: أناةً وحلماً وانتظاراً بـهـم غـداً فما أنا بالواني ولا الضَّرِعِ الغَمْرِ ويقال: إنّه لَذُو أَناةٍ، إذا كان لا يَعْجَلُ في الأُمور، أي: تأنّى، فهو آنٍ، أي متأنٍّ، قال: الرّفق يُمْنٌ والأناة سعـادةٌ فتأنَّ في رِفْقٍ تُلاقِ نجاحا والأناة: الحلم، والفِعْل: أَنِيَ، وتأنَّى، واسْتَأْنَى، أي: تَثَبَّتَ، قال: وتأنّ إنّك غير صاغِرْ ويقال للمتمكِّث في الأمر: المتأنّي. وفي الحديث: آذيت وآنيت، أي: أخّرت المجيء وأبطأت، وقال الحطيئة: وآنيت العَشاءَ إلى سُـهَـيْلٍ أو الشِّعرَى فطال بيَ الأَناءُ واستأنيت فلاناً، أي: لم أُعْجِلْهُ.. ويقال: استانِ في أمرك، أي: لا تعجل، قال: استأنِ تَظْفَرْ في أمورِكَ كُلِّهـا وإذا عزمت على الهوى فَتَوَكَّلِ واستأنيت في الطعام، أي: انتظرت إدراكه. ويقال للمرأة المباركة الحليمة المواتية: أناة، والجميع: الأنوات. قال أهل الكوفة: إنّما هي من الوَنَى وهو الضّعف، ولكنّهم همزوا الواو. والإناء، ممدود: واحد الآنية، والأواني: جمع الجمع.. جُمِعَ فِعال على أفعلة، ثمّ جُمِعَ أفعلة على أفاعل. وني: الوَنَى: الفترةُ في العَمَل، ومنه: التّواني، يقال: وَنَى يَني وَنْياً فهو وانٍ. قال العجّاج: فما وَنَى محمّدٌ مُذّ أن غَفَرْ له الإلهُ ما مَضَى وما غَبَرْ أن أَظْهَرَ الدّينَ به حتّى ظَهَرْ والعَرَبُ تقول: لايَني فلانٌ يَفْعَلُ كذا، أي: لا يزال، قال: فما يَنُونَ إذا طافوا بحجّهم يُهَتِّكُون لبَيْتِ اللَّهِ أستارا وناقةٌ وانية، أي: طليح. والفِعْل: وَنَتْ وَنْياً، لا يُقالُ إلاّ هكذا، قال: ووانيةٍ زَجَرْتُ على وَناها قريح الدّفّتَيْنِ من البِطانِ ونن: الوَنُّ: الصّنْجُ الذي يضرب بالأصابيع، وهو: الوَنَجُ، ويُقال: هو مُشْتَقٌ من كلام العَجَمِ. وأن: الوَأْنةُ: المقتدر الخَلْق، الرّجل والمرأة فيه سواء. أون: الأَوْنان: جانبا الخُرْج، يقال: خُرْجٌ ذو أَوْنَيْنِ.. والأَوْنان: العِدلان، والأوانان أيضا. ويُقالُ للأتان إذا أقربت وعَظُم بَطْنُها: قد أوّنت تأوبناً. وإذا أَكَلْتَ وشَرِبْتَ وانتفختْ خاصرتاك فقد أوّنت تأوينا، قال: سرّاً وقد أَوَّنَ تأوينَ العُقُقْ العُقُقُ: التي استبان حملها، ونبتتِ العَقيقةُ على وَلَدها في بَطْنها. والأوان: الحين والزّمان، تقول: جاء أوان البرد، قال العجّاج: هذا أوان الجِدِّ إذْ جدّ عُمَرْ وجمعُ الأَوان: آوِنة. والآنُ: بمنزلة السّاعة إلاّ أنّ السّاعة جزءٌ مؤقّت من أَجْزاء اللَّيْل والنّهار. وأما الآنَ فإِنّه يلزم السّاعة التي يكون فيها الكلام والأمور ريثما يبتدىء ويسكت. والعَرَبُ تنصبه في الجرّ والنّصب والرّفع، لأنّه لا يتمكّن في التَّصْريف، فلا يُثَنَّى ولا يثلّث ولا يصغّر، ولا يصرف ولا يضاف إليه شيء. أين: أين: وقت من الأمكنة، تقول: أين فلانٌ? فيكون منتصباً في الحالاتِ كُلِّها. وأمّا الأَيْنُ من الإعياء فإِنه يصرف، وهو يجري مجرى الكلام في كلّ شيء.. والعَرَبُ لا تشتقّ منه فِعْلاً إلاّ في الشّعر، فقالوا: آن يئينُ أيناً. والإوانُ: شبه أَزَجٍ غير مشدودِ الوَجْه، والإيوانُ: لغةٌ فيه، قال: إيوان كِسْرَى ذي القِرَى والرّيحانْ وجماعة الإوان: أُوُنٌ. وجماعة الإيوان: أواوين وإيوانات. تَمّ باب اللّفيف من النّون، وبه تمّ باب النّون ولا رباعيّ ولاخماسيّ له
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.220 harfأَنى الشيء يأْني إنّي، أي حانَ. وأَنى أيضاً: أدرك. قال الله تعالى: "غَيْر ناظرينَ إناهُ" أي نُضْجَه. ويقال أيضاً: أَنى الحميمُ، أي انتهى حرُّه. ومنه قوله تعالى: "وبَيْنَ حَميمٍ آنٍ" أي بالغٍ إناهُ في شدَّة الحرّ. وكلُّ مدركٍ آنٍ. وآناهُ يُؤْنِيهِ إيناءً، أي أَخَّرَهُ وحَبَسَهُ وأبطأه. قال الكميت:
ومَرْضوفَةٍ لم تؤْنِ في الطبخ طاهياًعَجِلْت إلى مُحْوَرِّها حين غَرْغَرا
والاسم منه الأَناءُ. قال
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.650 harf- ضمير المخبر عن نفسه، وتحذف ألفه في الوصل في لغة، وتثبيت في لغة (وفي ذلك يقول العلامة محمد بن حنبل الحسني الشنقيطي رحمه الله:
مد أنا من قبل همز انفتح *** أو همزة مضمومة قد اتضح
وقبل غير همزة أو همزة *** مكسورة مد أنا لا تثبت)، وقوله عز وجل: ﴿لكنا هو الله ربي﴾ [الكهف/38] فقد قيل: تقديره: لكن أنا هو الله ربي، فحذف الهمزة من أوله، وأدغم النون في النون، وقرئ: ﴿لكن هو الله ربي﴾، فحذف الألف أيضا من
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR63 harfMadde başı: اناأَنَا
أَنَا ذ (pronoun of the first person sing.): see art. ان.
Mücavir kökler69 mücavir (258 toplam)
- قول
40 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- نذر
11 ortak ayet · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
- وحي
6 ortak ayet · İşaretleşmek için yakılan ateştir
- عبد
10 ortak ayet · Ana kapının önündeki bekçidir
- طرد
2 ortak ayet · Kısa mızraktır
- شرك
7 ortak ayet · Tasma kayış demektir
- يوسف
3 ortak ayet · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
- خير
7 ortak ayet · Hayr : At sürüsü demektir
- ربب
18 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- ودي
2 ortak ayet · İki dağ arasındaki yamaçlardır
- طين
2 ortak ayet · Döllenmiş yumurta
- قرر
3 ortak ayet · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
Geçtiği ayetler(66)
… إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ …
BenAllah kendisine mülk verdiği için, Rabbı hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi? Hani Rabbım öldüren ve diriltendir, deyince , o; ben de diriltir ve öldürürüm, demişti. İbrahim: Allah güneşi doğudan getirir. Haydi sen de onu batıdan getir, deyince o küfreden herif, apışıp kaldı. Allah, zalimler güruhunu hidayete erdirmez.
لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ
BenBeni öldürmek için elini bana uzatırsan; ben, seni öldürmek için elimi sana uzatmam. Muhakkak ki ben; alemlerin Rabbı olan Allah’tan korkarım.
قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ
BenDe ki: Allah’ı bırakıp da taptığınız başka şeylere tapmaktan men’olundum. De ki: Sizin heveslerinize asla uymam. O takdirde sapmış olurum da hidayete erenlerden olmam.
إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ
BenDoğrusu ben, gerçekten yüzümü bir muvahhid olarak gökleri ve yeri yaratana çevirdim ve ben, müşriklerden değilim.
قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ
BenDoğrusu size, Rabbınızdan basiretler gelmiştir. Kim, onları görürse; kendi lehine, kim de körlük ederse; kendi aleyhinedir. Ve ben, sizin üzerinize bir bekçi değilim.
قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ
BenBuyurdu ki: Sana emretmişken secdeden seni alıkoyan nedir? Dedi ki: Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.
… الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ
BenDe ki: Ben, kendime Allah’ın dilediğinden başka ne fayda verebilirim, ne de zarar. Eğer ben, gaybı bileydim; daha çok hayır yapmak isterdim. Ve bana, hiç bir fenalık da dokunmazdı. Ben, sadece iman eden bir kavme uyarıcı ve müjdeciyim.
قُلْ يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ
BenDe ki: Ey insanlar; size Rabbınızdan hak gelmiştir. Artık kim hidayeti kabul ederse; o, ancak kendi faydası için hidayete ermiş, kim de saparsa; kendi zararına sapmış olur. Ben, sizin başınıza bir bekçi değilim.
وَيَاقَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَلَكِنِّي أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ
BenEy kavmim: buna karşılık olarak sizden hiç bir mal istemiyorum. Benim ücretim yalnız Allah’a aittir. İnananları da kovacak değilim. Çünkü onlar, Rabblarına kavuşacaklardır. Ne var ki ben; sizi, cahil bir kavim olarak görüyorum.
بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ
Benİman ediyorsanız; Allah’ın geri bıraktığı sizin için daha hayırlıdır. Sonra ben, sizin üzerinizde bir koruyucu da değilim.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أنا |
| Yapı | Zamir / İşlev sözü (Mütekellim zamiri) |
| Özel Durum | Vasıl halinde elifin düşürülmesi, vakıf halinde ispatı; hemzeli ve nâkıs yapı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نحن, إيا, نفس, ذات |
| Zıt Kök | أنت |
| Çekirdek Özet 1 | Konuşan öznenin kendi varlığına ve benliğine doğrudan işaret etmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi hitapta mutlak tevhid ve rububiyet beyanı; beşeri düzlemde irade, sorumluluk ve acziyet veya kibir ifşası |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın özneleşmesi, benlik idraki, failin fiili bizzat üstlenmesi ve ahlaki sorumluluk merkezi |
| Kritik Hata Riski | Zamiri salt psikolojik bir ego veya kibre indirgeyerek vahiydeki ontolojik ve ahlaki sorumluluk merkezli kurucu işlevini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أن | Varlık, ortaya çıkış, beliriş ve işaret çekirdeği; nitekim أنت muhatap varlığına, أنس görünür ve belirgin insana, أنف öne çıkan uzva, أنى zamanın olgunlaşıp belirmesine işaret eder | ا | Çekirdeğin işaret gücünü konuşan birinci tekil şahsa tahsis ederek soyut varlık işaretini doğrudan benlik ve öznellik bilincine dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ا | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Sözün ve niyetin başlatıcısı olan ana itici gücü, failin varlıktaki öncelikli irade hamlesini temsil eder |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Bireysel bilincin, hayatiyetin ve içsel varoluş sürekliliğinin dışa doğru açılmasını simgeler |
| ا | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Başlatılan iradenin ve bilincin sınırını çizerek onu bağımsız, tekil ve tayin edilmiş bir özne olarak tamamlar |
| أنا | Gücün belirmesi, hayatiyet kazanması ve sınır bularak özneleşmesi | Konuşanın kendi içsel varlığını ve iradesini dış dünyadan ayırt ederek doğrudan ve tekil bir benlik olarak ortaya koyma hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Konuşan kişinin kendi bedenine, şahsına ve varlığına doğrudan sesli ve bedensel işaretle bulunması; kabile içinde söz ve eylem sorumluluğunu bizzat üstlenme beyanı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kümeyt ve diğer erken dönem şairlerinin şiirlerinde konuşanın kendi şecaatini, cömertliğini veya hüznünü tekit etmek üzere birinci tekil şahıs zamiri olarak kullanılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dilde hem vasıl hem vakıf durumunda telaffuz farkları gösteren, vasılda elifi düşürülüp vakıfta korunan veya he-i sekt ile durulan temel konuşan zamiridir |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, el-Müfredât, Lisânü’l-Arab.
Sami etimolojik katman
Arapça أنا zamiri, Proto-Sami dönemin birinci tekil şahıs zamirine dayanan en arkaik morfolojik unsurlardan biridir. Akatça anāku, İbranice ʾănī (אֲנִי) ve ʾānōḵī (אָנֹכִי), Aramice ve Süryanice ʾenā (ܐܢܳܐ), Ge'ezce ʾana (አነ) ve Ugaritçe ʾnk biçimleriyle tam bir ses ve anlam denkliği gösterir. Sami dil ailesinin batı ve güney kollarında zamirin sonundaki ek unsurlar yalınlaşarak n-a ses kümesine indirgenmiş, Arapçada hemzeli ön ses ve genizsi nûn harfiyle konuşan öznenin doğrudan ifadesi haline gelmiştir. Bu yapı türetilmiş bir fiil kökü olmayıp, doğrudan ontolojik ve deiktik (işaret bildirici) bir asli zamir katmanıdır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Brockelmann, Lipiński.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Mütekellim vahde zamiri | Konuşanın kendi nefsini diğer varlıklardan soyutlayarak doğrudan fail ve muhatap kılan kurucu zamirdir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami *ʾanāku / *ʾanā | Akatça anāku, İbranice ʾănī / ʾānōḵī, Süryanice ʾenā ile ortak ata biçimden tevarüs eden doğrudan şahıs zamiridir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik birinci tekil şahıs işaretçisi | Berberice ve Eski Mısırca benlik zamirlerinde de görülen n/k morfemli ortak gösterge tabakasıyla örtüşür | Güçlü |
Kaynak David Cohen, Semitic Comparative Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أنا | Anlamlı | Konuşan benlik zamiri | Birinci tekil şahsın nefsini ifade eden asli zamir | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| أان | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| نأا | Anlamlı | Uzaklaşmak, ağırlaşmak | Mesafe koyma ve meşakkatle hareket etme | Ters dizilim; Kur'an'da geçmez |
| ناأ | Anlamlı | Kalkmak, yüklenmek | Bir ağırlığı kaldırmak veya bir işe girişmek | Fonetik varyant; Kur'an'da geçmez |
| اأن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| أنا | Anlamlı | Vakit, saat, olgunlaşma | Zaman dilimi, bir şeyin vaktinin gelmesi | Aynı harf dizilişinin nâkıs isim/fiil boyutu; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أنا | Merkez | Benlik ve birinci tekil şahıs | Konuşan öznenin kendini doğrudan ve yalın biçimde muhataba sunmasıdır | Varlığın bilince ve söze geldiği birinci şahıs merkezidir |
| نحن | Komşu | Çoğul özne ve bizlik | Tekil benlik yerine kolektif veya azamet bildiren çoğul konuşan özneyi ifade eder | Fertten topluluğa veya mutlak kudret çoğulluğuna geçiştir |
| إيا | Komşu | Ayrık nesne zamiri | Eylemin faili değil, doğrudan hedefi ve nesnesi olan şahsa işaret eder | Yalın özne değil, tahsis ve yöneliş alanıdır |
| نفس | Komşu | Zat, can ve benlik özü | Dilsel bir zamir değil, varlığın somut mahiyeti ve içsel dinamizmidir | Şahıs göstergesi değil, canın ve kişiliğin ontolojik cevheridir |
| أنت | Zıt | Muhatap ikinci tekil şahıs | Konuşanın kendisini değil, karşısındaki tekil ötekini hedef almasıdır | İçsel öznellikten dışsal muhataplığa geçişi temsil eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أنا | Birinci tekil şahıs zamiri | Konuşanın kendi şahsını doğrudan ve tekil olarak bildiren asli isim | Kesin |
| Latince | ego | Ben | Birinci tekil şahıs zamiridir; nefsin fail ve bilinç merkezi oluşunu tam karşılar | Kesin |
| İngilizce | I | Ben | Gramatikal birinci tekil şahıs zamiridir; nesne veya meful halini dışarıda bırakır | Kesin |
| Almanca | ich | Ben | Öznel bilinci ve konuşan şahsı tekil olarak karşılar | Kesin |
| Fransızca | je, moi | Ben | Gramatikal fail (je) ve vurgulu şahıs (moi) boyutlarını birlikte barındırır | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İlahi vahdaniyet ve rububiyet beyanı | Yegâne ilah oluşun teyidi | Cenâb-ı Hakk'ın zâtını Musa'ya veya kullarına doğrudan bildirdiği tevhid bağlamı (Tâhâ 20:14) |
| Beşeri acziyet ve tevazu ikrarı | Sorumluluğu bizzat üstlenme | Peygamberlerin veya müminlerin kendi kulluklarını ve görevlerini şahsen ikrar etmeleri (el-A'râf 7:143) |
| Firavuni kibir ve sahte ilahlık iddiası | İnsanın haddini aşarak mutlaklaşması | Tiranların ve kibirlenenlerin ilahlık ve üstünlük iddiasında bulunma bağlamı (en-Nâziât 79:24, el-Bakara 2:258) |
| İdgamlı terkipte zât-ı ilahiyye ikrarı | İman ve rablik ahdi | Müminin rabbini başkalarından tefrik ederek bizzat itiraf etmesi bağlamı (el-Kehf 18:38) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Uluhiyet ve benlik meselesi | Yüce Allah'ın zâtını birinci şahısla nitelemesi, kelâm-ı nefsi ve tevhitte şirk unsurlarının dışlanması | Mutlak varlığın kendi kendini tanıtması ve sahte ilahlık iddialarının iptali |
| Fıkıh | İkrar, akit ve vasiyet hükümleri | Hukuki işlemlerde kişinin hak veya borcu doğrudan kendi nefsine nispet ederek bağlayıcılık kurması | Hukuki irade beyanının bizzat süjeye tahsis edilmesi ve şahsiliğin teyidi |
| Tefsir | Kur'an'daki ilahi ve beşeri hitaplar | Ayetlerdeki zamir geçişleri (iltifat) ve zamirin vasıl veya vakıf halinde elifinin okunma tarzı | Vahiydeki hitap makamının ve söz sahibinin belirlenmesi |
| Hadis | Bireysel şahitlik ve nebevî ikrar | Hz. Peygamber'in kendi konumunu, ahlakını veya sünnetini doğrudan nefsine izafe ederek bildirmesi | Risalet şahsiyetinin örnekliği ve bizzat bağlayıcı kılınması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | Mutlak fail ve kul süjesi | İlahi hitapta şirki nefyetmek, insanda ise ferdi sorumluluğu tahkim etmek | Din yalnızca mutlak varlığın beyanı ve ferdin bizzat üstlendiği iman ile tahakkuk eder | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji | Bilen özne (süje) | Bilgi edinme sürecinde idrak ve gözlem merkezini tayin etmek | Bilginin inşa edilebilmesi için önce kendini ve nesnesini ayırt eden bir benlik gerekir | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve otorite | Karar ve hüküm makamı | Otoritenin şahsileşmesi veya meşru iradenin beyan edilmesi | Firavun modelinde tahakküm aracı, meşru düzende ise hesap verebilir liderlik merkezidir | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve zimmet | Hukuki iktisadi şahıs | Borçlanma, tasarruf ve mülkiyet hakkını bireysel zimmete bağlamak | Ekonomik faaliyetlerin borç ve hak üretebilmesi için bağımsız bir tasarruf ehliyeti şarttır | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Koordinat sisteminin başlangıç noktası (orijin) | Çok boyutlu bir uzayda tüm vektörlerin ve mesafelerin kendisine nispetle tanımlandığı sıfır noktası gibi, konuşma uzayında da tüm zamirler ve nesneler konuşan benliğe göre konumlanır | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki kişilik ve ahlaki fail | Bireyin eylemlerinin yasal ve vicdani sonuçlarını doğrudan yüklenen, imputasyon (hesap sorulabilirlik) kabiliyetine sahip temel süje | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Söz konusu lafzı salt kibir, bencil dürtü veya modern psikolojideki narsistik ego ile eşitleyerek ontolojik değerini yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu zamir hem Cenâb-ı Hakk'ın mutlak tevhidini beyan ettiği en yüce vahiy makamı hem de peygamberlerin ve kulların adanmışlık ve sorumluluk ikrarıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zamirin geçtiği her yerde olumsuz bir bencillik aramak, ilahi hitabın rububiyet vurgusunu ve insanın fıtri irade sorumluluğunu yanlış kavramaya yol açar |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin hitap yapısında sözün kaynağını, Cenâb-ı Hakk'ın doğrudan zâtını kullarına ifşa edişini ve insanın ahlaki hesabının tekilliğini belirleyen en kurucu göstergedir. |
| Hangi ayet groupsunda belirleyicidir? | Tevhidin ve rububiyetin bizzat ilan edildiği vahiy ayetlerinde, peygamberlerin tebliğ ve kulluk ikrarlarında ve zalimlerin taşkınlıklarının nakledildiği kıssalarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Benlik bilincinin bizatihi günah veya kibir olduğu şeklindeki yanılgıyı düzeltir; kibrin zamirin kendisinde değil, haddi aşan sahte iddiada olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKonuşanın kendi şahsına ve bedenine doğrudan işaret ederek sözel alana girmesi.
- Soyut anlamVarlığın kendini bilmesi, dış dünyadan tefrik ederek bağımsız bir irade ve sorumluluk süjesi kılması.
- Sistematik karşılıkHitap ve sorumluluk sisteminde bütün önermelerin kendisine nispet edildiği temel referans ve orijin noktası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde konuşma ve bilinç uzayının orijin noktasını (konuşan benliği), mevcut varlık kümesindeki herhangi bir unsuru, ise seçme ve özdeşlik fonksiyonunu temsil eder. Yalnızca orijinle tam örtüşen tekil varlık () benlik hüviyeti kazanır ve bu özdeşleşme doğrudan eylem ve ahlaki sorumluluk yüklenimini () doğurur.