بذر
ب - ذ - ر
KÖK- 3 geçiş
- 2 ayet
- 3 sîga
- 13 sözlük
Bezr tohum demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bezr tohum demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.022 harfباب الذّال والرّاء والباء معهما
ذ بر: الذَّبْرُ، بلغة هُذَيْل خَفيّةٌ يذبُرُها ذَبْراً.
وبعضهم يقول: ذَبَرَ الكتاب أي كَتَبَ، وبعض يقول: الذَّبُور الفِقْهُ بالشيءِ والعِلْمُ به، وقيل: ذَبَره أي فَهِمَه وقَتَلَه عِلْماً.
بذر:
بَذَرْتُ الشيءَ والحَبَّ بَذْراً، بمعنى نَثَرْتُ، ويقال للنَّسْل: البَذْر، يقال: هؤلاءِ بَذْرُ سُوءٍ.
والبَذْرُ اسمٌ جامعُ لِما بَذَرْتَ من الحَبِّ.
والبَذير: من لا يستطيع
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR236 harfبَذَرْتُ البَذْرَ: زرعتُه. وتفرقتْ إبله شَذَرَ بَذَرَ، إذا تفرقتْ في كلِّ وجه، وَبَذَرَ إتباعٌ له. وتَبْذيرُ المال: تفريقُه إسرافاً. أبو زيد: يقال رجلٌ تِبْذارَةٌ، للذي يُبَذِّرُ مالَه ويُفسده. ورجلٌ بَذورٌ: يُذيع الأسرار. وقومٌ بُذُرٌ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.693 harfذ ب ر
ذبر ، ذرب ، بذر ، ربذ .
ذبر : أبو عبيد : ذَبَرْتُ الكتابَ أَذبُره وذَبرْتُه أَذبِرُه كَتَبتُه .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي ، وسئل عن قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( من أهل الجنة خَمْسةُ أصناف : منهم الذي لا ذِبْر له ) أي لا لسان له يتكلم به .
وفي حديث حُذَيْفَة أنه قال : يا رسول الله من ضعفه من قولك ذَبرْت الكتاب أي قرأته قال وذبرته أي كتبته ففرق بين ذَبر وذَبر ، ثعلب عن ابن
ذ ب ر ذبر ، ذرب ، بذر ، ربذ . ذبر : أبو عبيد : ذَبَرْتُ الكتابَ أَذبُره وذَبرْتُه أَذبِرُه كَتَبتُه . وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي ، وسئل عن قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( من أهل الجنة خَمْسةُ أصناف : منهم الذي لا ذِبْر له ) أي لا لسان له يتكلم به . وفي حديث حُذَيْفَة أنه قال : يا رسول الله من ضعفه من قولك ذَبرْت الكتاب أي قرأته قال وذبرته أي كتبته ففرق بين ذَبر وذَبر ، ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : الذابرُ المتقنُ للعلم ، يقال ذبره يذبره ، ومنه الخبر كان معاد يذبُرُه عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أي يتقنه ذبْراً وذبارَةً يقال : ما أَرْصَن ذبَارته ، وقال الأصمعي : الذِّبَار الكتب واحدها ذبْرٌ ، وقال ذو الرُّمة يَصف وقوفه على دار : أَقُولُ لِنَفْسي وَاقِفاً عِند مُشْرِفٍ على عَرَصاتٍ كالذِّبارِ النَّوَاطِقِ وقال ابن الأعرابي : ذَبَرَ أي أَتْقَنَ وذَبِرَ غَضِبَ ، وقال الليث : الذَّبْر بِلُغة أهل هُذيل كلُّ قِراءَة خَفِيَّة ، قال وبعضٌ يقول : زَبَرَ كَتَبَ ، وبعض يقول : الزَّبُورُ الفِقْه بالشيء والعلم . قال صخر الغَي : فيها كتابٌ ذَبْرٌ لمقْتَرِىء يَعْرِفُه أَلْبُهُمْ ومَن حَشَدُوا ذبْر بَيِّنٌ ، يقال : ذبَر يذْبُر إذا نظر فأحسن النظر ، أَلْبُهمْ مَن كان هواه معهم يقال : بنو فلان ألْبٌ واحدُ حشدوه جمعوه . ذرب : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أبوالُ الإبل فيها شِفاء من الذَّرَبِ ) ، أبو عبيد عن أبي زيد : ذَرِبَتْ مَعِدَتُه تَذْرَبُ ذَرَباً فهي ذَرِبَةٌ إذا فَسِدَتْ ، وفي حديث آخر : إنَّ أعشى بني مازن قدم على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فأنشده أبياتاً يشكو فيها امرأتَه : يا سيدَ الناسِ وَدَيَّان العَرَبْ إليك أشكو ذِرْبَة من الذِّرَبْ خَرَجْتُ أَبْغِيها الطعامَ في رَجَبْ فَخَلَفَتْنِي بِنزَاعٍ وحَرَبْ أَخْلَفَتْ العَهْدَ وبَطَّتْ بِالذَّنَبْ وتركتني وَسْطِ عيصٍ ذِي أشَبْ قال عمر : الذِّرْبَةُ : الداهية أراد بالذِّرْبَةِ امرأتَه ، كَنَى بِهَا عن فَسادها وخِيانتها في فرجها وجمعُها ذربٌ وأصله من ذَرَبِ المعدة وهو فَسادُها . وقال شمر : امرأةٌ ذَرِبةٌ طويلةُ اللسان فاحشةٌ . وقال أبو زيد : يقال لِلغُدَّةِ ذِرْبٌ وتجمع ذِرَبٌ ، ويقال للمرأة السليطة اللسان : ذَرِبةٌ وذِرْبَةٌ ، وذَرَبُ اللسان حِدَّتُه . وقال أبو عُبَيد : ذَرَبْتُ الحَديدةَ أذرُبُها ذَرْباً فهي مَذْرُوبَة إذا أحْدَدْتَها . وقال الليث : الذَّرِبُ الحادُّ من كل شيء ، لِسانٌ ذرِبٌ ومَذْروبٌ ، وسنان ذرِبٌ ، ومَذْروبٌ ، وفِعْلُهُ ذرِبَ يَذْرَبُ ذَرَباً وذَرَابَة . وقوم ذُرْبٌ قال : وتَذْرِيبُ السيف أن يُنْقَع في السُّم فإذا أُنْعِمَ سَقْيُه ، أُخْرِجَ فشُحِذَ . ويجوز ذَرَبْتُه فهو مَذْرُوبٌ قال عبيدة : وخرْقٍ مِنَ الفتْيانِ أكرمَ مَصْدَقاً مِن السَّيْف قَدْ آخَيْتُ لَيْسَ بمذْرُوبِ قال شمر : ليس بفاحش . وفي حديث حذيفة قال : حدثنا ابن هاجك ، قال : حدثنا حمزة عن عبد الرزاق ، قال : أخبرنا الثوري عن أبي إسحاق عن عبيد بن مغيرة قال : سمعت حذيفة يقول : كنت ذَرِب اللسان على أَهْلي فقلت : يا رسول الله إني لأخشى أن يدخلني لساني النارَ فقال رسول الله : ( فأين أنت من الاستغفار إني لأستغفر الله في اليوم مائة مرة ) . قال : فذكرته لأبي بردة فقال : وأتوب إليه ، قال أبو بكر في قولهم : ذَرب اللسان : سمعت أبا العباس أنه قال : يا رسول الله إني رجل ذرب اللسان . سمعت أبا العباس يقول : معناه فاسد اللسان قال : وهو عيب وذم . يقال : قد ذَرِبَ لِسان الرجُل يذْرَبُ إذا فَسَدَ ، ومن هذا ذَرِبَتْ مَعِدَتُه فسدتْ وأنشد : أَلَمْ أَكُ باذلاً وِدِّي ونَصْرِي وأَصْرِفُ عَنْكم ذَرَبِي ولغْبِي قال : واللَّغْبُ الرَّدِيء من الكلام وأنشد : وعرفت ما فيكم مِنْ الأذْرَابِ معناه من الفساد ، قال : وهو قول الأصمعي . قال غيرهما : الذَّرِبُ اللسان الحادُ اللسان ، وهو يرجع إلى معنى الفساد . إنِّي رجلٌ ذَرِبُ اللِّسان وعامَّة ذلك على أهلي ، قال : فاستغفر الله . قال شمر : قال أسيد بن موسى بن حَيْدة : الذَّرِبُ اللسانُ الشتَّامُ الفاحشُ . وقال ابن شميل : الذَّرِبُ اللسان الفَاحِشُ الشتَّامُ البَذِيءُ الذي لا يُبالي ما قال . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : التَّذْرِيبُ حَمْلُ المرأة ولدَها الصغيرَ حتى يَقْضِيَ حاجتَه ، ويقال : ألقَى بينهم الذَّرَبُ وهو الاخْتِلافُ والشرُّ ورماهم بالذربين مثله . وقال أبو عبيد : الذَّرَبَيَّا على مِثال فَعَلَيَّا الداهية . وقال الكميت : رَمَانِيَ بالآفات مِن كلِّ جَانِبٍ وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها وقال غيره : الذَّرَبَيّا هو الشرّ والاختلاف . بذر : قال الليث : البَذرُ ما عزِل للزَّرع ولِلزّراعة من الحبوب كلّها ، والجميع البُذُورُ ، والبَذْرُ أيضاً مَصدر بَذَرْتُ وهو على معنى قولك نَثَرْتُ الحَبَّ ، ويقال لِلنَّسْل أيضاً : البذْرُ ، يقال : إن هؤلاء لَبَذْرُ سَوْءٍ . قال : والبَذِيرُ من الناس الذي لا يستطيع أن يُمْسك سِرَّ نَفْسِه . يقال : رجل بَذِيرٌ وبَذُورٌ ، وقوم بُذُرٌ ، وقد بَذُرَ بَذَارةً . وفي الحديث : ( لَيْسوا بالمسَايِيح البُذُرِ ) ، والتَّبْذِيرُ إفساد المال وإنفاقُه في السَّرف ؛ قال الله جلّ وعزّ : ( وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا ) ( الإسراء : 26 ) . وقيل : التّبْذِيرُ إنْفَاقُ المال في المعاصي ، وقيل : هو أن يَبْسُطَ يده في إنفاقه حتى لا يُبْقِي منه ما يَقْتَاتُه ؛ واعتباره بقوله عزّ وجلّ : ( وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُوراً ) ( الإسراء : 29 ) . ويقال طعامٌ كثيرُ البُذَارَةِ أي كثيرُ النَّزَلِ وهو طعامٌ بَذِرٌ أي نَزَلٌ ، وقال الشاعر : وَمِنَ العَطِيَّة ما ترى جَذْمَاءَ ليس لَها بُذَارَة عمرو عن أبيه : البَيْذَرَةُ والتّبْذِيرُ والنَّبْذَرة بالنونِ والبَاءُ تفريقُ المال في غير حَقِّه . وقال الأصمعي : تَبَذَّر الماءُ إذا تَغَيَّر واصْفَرَّ ، وأنشد لابن مُقْبِلٍ : قَلْباً مُبَلِّيَةً جوائِزَ عَرْشِها تَنْفِي الدِّلاء بآجِنٍ مُتَبَذِّرِ قال : المتَبَذرُ المتَغَيِّر الأصفرُ ؛ وبَذَّرُ اسم ماءٍ بعينه ، ومثلُه خَضَّمُ وعَثَّرُ ، ويَقَّمُ شجرة ، وليس لها نظائر . ربذ : قال الليث : الرَّبَذُ خِفَّةُ القَوائم في المشْي ، وخِفّة الأصابع في العَمل تقول : إنه لرَبِذٌ . أبو عبيد عن الفراء : الرَّبَذُ العُهون التي تُعَلَّقُ في أعناق الإبل واحدتها رَبَذَةٌ . وثعلب عن ابن الأعرابي قال : الرَّبَذَةُ والوَفِيعَةُ صوفٌ يُطْلَى به الجِرْبَى . قال : والرَّبَذَةُ والثُّمْلَةُ والْوَقِيعَةُ صِمَام القَارُورة . أبو عبدة عن الكسائي يقال للخرقة التي تُهنَأَ بها الجربى : الرَّبَذَةُ . قال الليث : الرَّبَذَةُ التي تُلْقيها الحائض . وقال أحمد بن يحيى : سألت ابن الأعرابي عن الرَّبَذَةِ اسم القرية ؟ فقال : الرِّبْذَةُ الشِّدةُ والشَّرُّ الذي يَقَعُ بين القوم ، يقال : كنا في رِبْذَةٍ ما تجلَّت عنَّا . وقال ابن السكيت : الرَّبَاذِيةُ الشرُّ الذي يقع بين القوم ، وأنشد لزياد الطماحي قال : وكانَتْ بين آل أبي زياد زَبَاذِيَةٌ وأطفأَها زِيادُ أبو سعيد : لِثَةٌ رَبِذَةٌ قليلةُ اللحم وأنشد قول الأعْشى : تَخَلْهُ فِلَسْطِيَّا إذا ذُقْتَ طَعْمَه على رَبِذَاتِ النِّيِّ خُمسٌ لِثَاتُها قال : النِّيِّ اللّحْمُ ، وقال الأزهري : ورواه المنذري لنا عن ثعلب عن ابن الأعرابي : على ربذات النيّ من الربْذَة ، وهي السواد ، قال ابن الأنباري : النِّيِّ : الشحم من نَوْف الناقة إذا سَمِنتْ . قال : والنِّيءُ بِكسْرِ النون والهمز : اللحم الذي لم ينضج وهذا هو الصحيح . وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : الرَّبَذُ العُهون تُعَلَّق على الناقة ، وفرس رَبِذٌ أي سريع ، وأرْبَذَ الرجلُ إذا اتَّخذَ السِّياط الرَّبَذِيَّة وهي معروفة . وقال ابن شميل : سَوْط ذو رُبَذٍ ، وهي سيور عند مُقَدّم جِلْد السوط . وقال ابن الأعرابي : أَذرَبَ الرجلُ إذا فَصُح لِسانُه بعد حَصَرٍ ولَحْنٍ ، وأَذْرَبَ الرجلُ إذا فَسدَ عليه عَيشُه .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.987 harf(باب الباء والذال وما يثلثهما في الثلاثي)
(بذر) الباء والذال والراء أصلٌ واحد، وهو نَثْرُ الشيءِ وتفريقُه. يقال بذرْتُ البَذْرَ أبْذُرُهُ بَذْراً، وبذَّرت المالَ أبَذِّرُه تبذيراً. قال الله تعالى: ﴿وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً. إنَّ المُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّياطِينِ﴾.[الإسراء 26- 27]. والبُذُر القومُ لا يكتمُون حديثاً ولا يحفَظُون ألسِنتَهم. قال عليٌّ عليه السلام: "أُولئك مَصابيحُ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR233 harf- التبذير: التفريق، وأصله إلقاء البذر وطرحه، فاستعير لكل مضيع لماله، فتبذير البذر: تضييع في الظاهر لمن لم يعرف مآل ما يلقيه. قال الله تعالى: ﴿إن المبذرين كانوا إخوان الشياطين﴾ [الإسراء/27]، وقال تعالى: ﴿ولا تبذر تبذيرا﴾ [الإسراء/26].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR509 harfب ذ ر
بـذر الحـب فـي الـأرض وبـذر اللـه الخلـق في الأرض: فرقهم وتبذر من يدي كذا: تفرق.
ورجل بـذر: يبـذر مالـه ووصفت زوجها فقالت: لا سمح بذر ولا بخيل حكر وفلان هيذارة ببذارة: أي مهذار مبذر.
ومن المجاز: إن هؤلاء لبذر سوء أي نسل سوء.
ومال مبذور: كثير مبارك فيـه.
وبـذرت الأرض: أخرجت نباتها متفرقاً.
وأرض أنيثة مبذار النبـات: لـذات الريـع.
ولـو بـذرت فلانـاً لوجدته
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.472 harfالبَذْرُ والبُذْرُ: أَولُ ما يخرج من الزرع والبقل والنبات لا يزال ذلك اسمَهُ ما دام على ورَقَتَيَنِ، وقيل: هو ما عُزِلَ من الحبوب للزَّرْعِ والزِّراعَةِ، وقيل: البَذْرُ جميع النبات إِذا طلع من الأَرض فَنَجَمَ، وقيل: هو أَن يَتَلَوَّنَ بلَوْنٍ أَو تعرف وجوهه، والجمع بُذُورٌ وبِذارٌ. والبَذْرُ: مصدر بَذَرْتُ، وهو على معنى قولك نَثَرْتُ الحَبَّ.وبَذَرْتُ البَذْرَ: زَرَعْتَه. وبَذَرَتِ الأَرضُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR74 harf* ب ذ ر * * بَذَرَ * البذر زرعه وبابه نصر و * تبذيرُ * المال تفريقه إسرافا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.816 harfالبذر، بفتح فسكون: ما عزل للزراعة والزرع من الحبوب وقيل: هو أول ما يخرج من الزرع والبقل والنبات، لا يزال ذلك اسمه ما دام على ورقتين. وقيل: البذر: جميع النبات إذا طلع من الأرض فنجم. أو هو أن يتلون بلون، أو تعرف وجوهه. ج بذور، بالضم، وبذار، بالكسر.
من المجاز: البذر: خروج بذر الأرض، وظهور نبتها، وهو مصدر بذرت، على معنى قولك: نثرت الحب وبذرت البذر: زرعته. وبذرت الأرض بذرا: خرج بذرها. وقال الأصمعي:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.392 harfبَذَرَ
1 بَذَرَ ذ , (T, S, A, Msb,) aor. بَذُرَ , (Msb,) inf. n. بَذْرٌ, (T, Msb, K,) He sowed seed; (S, TA;) he cast grain upon the ground to sow it; (Msb;) he cast grain upon the ground, scattering it; (A;) he scattered seed (T, MF) upon the ground; as also ↓ بذّر, [but app. in an intensive sense,] (MF,) inf. n. تَبْذِيرٌ (T, MF) and تَبْذِرَةٌ: (T:) this is the primary signification. (MF.) ―
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR646 harfبَذَرَ
بَذَرَ U ( n. ac. بَذْر 1 ),
a. Sowed; disseminated.
b. Put forth ( plant ).
بَذُرَ
بَذُرَ U ( n. ac. بَذَاْرَة 22t ),
a. Revealed.
بَذَّرَ
بَذَّرَ II ,
a. see I (a) .
b. Was extravagant, squandered.
اِنْبَذَرَ
اِنْبَذَرَ VII ,
a. Was scattered, dispersed.
بَذْر
بَذْر 1 , بُذْر 3 , ( pl. بِذَاْر 23 , بُذُوْر 27 ),
a. Seed, grain.
بَذَر
بَذَر 4 ,
a. Scattered.
بَذِر
بَذِر
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok14.682 harfبذر
بَذَرَ - يَبْذُرُ - بَذَّرَ - يُبَذِّرُ - تَبْذِيْر - مُبَذِّر - مُبَذِّرين
بَذَرَ - يَبْذُرُ + الكائن أو الشيء: يتفتت ويتقطع ثم ينتثر ويتفرق ويضيع بعيداً
بَذَّرَ - يُبَذِّرُ: على وزن " فـَعـَّلَ " من " بَذَرَ - يَبْذُرُ ": جعله " يَبْذُرُ " على وجه التكرار والشدة: جعله يتفتت ويتقطع ثم يتفرق وينتثر ويضيع بكثرة وشدة من غير قتر أو حرص
Mücavir kökler12 mücavir (14 toplam)
- سكن
1 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir
- شطن
1 ortak ayet · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
- أخو
1 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
- قرب
1 ortak ayet · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
- ذو
1 ortak ayet · Sahip
- بنو
1 ortak ayet · Oğullar
- سبل
1 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- حقق
1 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- كفر
1 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- أتي
1 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- ربب
1 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- كون
1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
Geçtiği ayetler(2)
إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا
Saçıp savuranlarMuhakkak ki saçıp savuranlar, şeytanlarla kardeş olmuşlardır. Şeytan ise Rabbına pek nankördür.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بذر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سرف, بدد, نثر |
| Zıt Kök | حفظ |
| Çekirdek Özet 1 | Tohumun toprağa gelişigüzel veya yaygın biçimde saçılması, tanelerin dağıtılması |
| Çekirdek Özet 2 | Malın ve imkânların batıl, gayesiz veya meşru olmayan alanlara dağıtılarak heba edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Kaynağın üretim ve meşru gaye bağı koparılarak dağıtılması sonucu tükeniş ve şeytana bağımlılık |
| Kritik Hata Riski | Tebzîrin yalnızca çok harcama sanılması; gayrimeşru alana yapılan az harcamanın da tebzîr olduğunun unutulması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بذ | Bir şeyi koruma dairesinden çıkarıp ortaya dökme, yayma, sakınmayı bırakma; nitekim بذل korumayı terk edip harcamayı, بذخ haddi aşıp böbürlenerek açılmayı ifade eder | ر | Çekirdekteki yayma ve açığa vurma eylemine süreklilik, parçalanma ve tane tane saçılma boyutu katarak tohumun veya tanelerin etrafa dağıtılması anlamına dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Korunaklı bir iç mekânda veya kabukta tutulan tohum tanesini, muhafaza altındaki öz kaynağı temsil eder |
| ذ | Kapı; giriş, geçiş, hareket (د imgesinden türetme, pelteklik ses yoğunlaşması) | İçte tutulan şeyin korunaklı eşikten dışarı çıkarılması, sınırdan geçirilerek salıverilmesi hareketini imler |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Eylemin bir başlangıç noktası veya irade eliyle üstten serbestçe akıtılıp etrafa saçılmasını gösterir |
| بذر | Korunan iç özün eşikten geçirilerek üstten serbestçe dışarı saçılması | Bir mahfazada saklanan tanelerin veya değerlerin tutulduğu yerden çıkarılarak etrafa dağıtılması ve yayılması hareketini bütünler |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Tohum tanelerini ekim amacıyla tarlaya saçmak, dağıtmak; topraktan ilk baş veren iki yapraklı sürgün |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi su kaynaklarını sayarken bu kökten türeyen su veya yer adını zikreder: سَقى اللهُ أمواهاً عَرَفْتُ مَكَانَها / جُرَاباً ومَلكوماً وبَذَّرَ والغَمْرَا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'ye nispet edilen rivayette sır tutamayan, duyduğunu etrafa yayan kimseler için kullanılır: أُولئك مَصابيحُ الدُّجَى، ليسوا بالمَسَاييح ولا المَذَايِيع البُذُر |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça بذر kökü, Kuzeybatı Sami dillerindeki tohum ekme, tane saçma ve dağıtma anlam alanıyla doğrudan örtüşür. Aramice ve Süryanicede *badar / *bazra kökleri hem tarlaya tohum saçmayı hem de nesneleri etrafa dağıtıp saçmayı ifade eder; nitekim tohum için kullanılan isim formu da bu köke dayanır. İbranicede ise paralel biçim *bāzar veya ötümlü varyantı *pāzar köküyle karşılanır ve dağıtmak, etrafa saçmak manasını taşır. Kökün Sami dillerindeki ortak semantik matrisi, tek parça veya toplu halde duran küçük tanelerin geniş bir alana serbestçe fırlatılmasıdır. Arapçada bu ilksel eylem tarımsal bağlamından (tohum ekimi) ahlaki ve iktisadi alana (malın meşru olmayan yerlere saçılıp heba edilmesi) aktarılmış, böylece hem tohumun adı hem de şuursuzca saçıp savurma eylemi aynı kökten karşılanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بذر ile tohum ve saçma | Tarlaya tohum saçma eyleminden türeyerek malı ve sırrı etrafa saçıp dağıtma manasına mecazen genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice/Süryanice *badar / *bazrā, İbranice *pāzar / *bāzar | Tohum saçmak, taneleri dağıtmak ve fırlatmak anlamındaki ortak kök mirasıyla tam fonetik ve semantik uyum gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrulanmış doğrudan bir kökdeşlik tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بذر | Anlamlı | Tohum saçmak, dağıtmak | Taneleri toprağa atmak; malı gayesizce saçıp savurmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| برذ | Anlamlı | Yavaşlamak, ağırlaşmak | Yük hayvanının yavaş yürümesi, gevşemesi; binek türü | Hedef kökle belirgin anlam bağı yoktur; Kur'an'da geçmez |
| ذبر | Anlamlı | Yazmak, kitaba geçirmek | Yazıyı sağlam yazmak, sayfaya nakşetmek | Dağıtmanın zıddına kayıt altına alma; Kur'an'da geçmez |
| ذرب | Anlamlı | Keskinleşmek, bozulmak | Dilin keskin ve sivri olması, midenin bozulması | Dağılma yerine sivrilme ve fesat; Kur'an'da geçmez |
| ربذ | Anlamlı | Hızlı ve dağınık yürümek | İpin veya bağın gevşemesi, ayakların birbirine dolaşması | Dağılma ve çözülme fikrinde hedef kökle ortaklık taşır; Kur'an'da geçmez |
| رذب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بذر | Merkez | Saçıp savurmak | Değerli bir kaynağı meşru gayesi dışında veya hiç gerekmeyen yere saçarak tüketmek | Malı ve tohumu dağıtıp zayi etme eylemidir |
| سرف | Komşu | Haddi aşmak | Meşru olan bir harcamada ölçüyü kaçırmak, meşru sınırın ötesine geçmek | Meşru dairedeki aşırılıktır; tebzîr ise gayrimeşru veya batıl alana yapılan harcamadır |
| بدد | Komşu | Parçalamak, ayırmak | Bir bütünü parçalara ayırarak bir araya gelemeyecek biçimde dağıtmak | Bütünlüğü bozup ayrıştırmaya odaklanır; tohum saçma imgesi taşımaz |
| نثر | Komşu | Tane tane dökmek | Küçük nesneleri serbestçe yere düşürmek veya saçmak | Fiziksel saçılmayı anlatır; tebzîrdeki gibi ahlaki fesat ve şeytani kardeşlik çağrışımı taşımaz |
| حفظ | Zıt | Korumak, saklamak | Kaynağı zayi olmaktan koruyarak amacına uygun biçimde muhafaza etmek | Dağıtıp saçmanın karşıtı olarak elde tutma ve koruma halidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بذر | Tohum saçmak, saçıp savurmak | Hem tarımsal ekimi hem de malın batıl yere harcanıp ziyan edilmesini kapsar | Kesin |
| Latince | dissipare, disseminare | Dağıtmak, tohum saçmak | Dissipare saçıp savurmayı ve yok etmeyi, disseminare ise tohum ekmeyi karşılar; ikisi birden kökü verir | Güçlü |
| İngilizce | squander, scatter, dissipate | Saçıp savurmak, tohum ekmek | Squander ahlaki savurganlığı, scatter ise fiziksel saçılmayı karşılar; tek başına ikisini birleştirmez | Güçlü |
| Almanca | verschwenden, ausstreuen | İsraf etmek, saçmak | Verschwenden değerin heba edilmesini, ausstreuen tohumun serpilmesini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | dilapider, disséminer | Saçıp savurmak, tohum saçmak | Dilapider malı gayesizce çarçur etmeyi, disséminer ise taneleri çevreye yaymayı anlatır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَبْذِيرًا / تُبَذِّرْ | Malı batıl, haksız veya gayrimeşru yere saçıp tüketmek | Akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkı verildikten hemen sonra malı meşru olmayan alanda tüketme yasağı bağlamı (İsrâ 17:26) |
| الْمُبَذِّرِينَ | Nimetin hakkını vermeyip fesat ve nankörlük yolunda saçanlar | İmkânlarını şeytanca hedeflere harcayarak şeytanlara yoldaş ve nankör olan kimseler bağlamı (İsrâ 17:27) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nimete şükür ve küfran | Tebzîr yapanların şeytanların kardeşleri kılınması üzerinden ilahi nimetin amacına aykırı kullanımının nankörlük ve küfürle bağı | İlahi emaneti fesat yoluna aktararak şeytani tabiata katılma |
| Fıkıh | Hacir ve mali ehliyet | Tebzîr ile israf arasındaki fark; malını haram veya gayesiz yere saçan sefihin mali tasarruftan menedilmesi | Malın meşru olmayan veya faydasız yere harcanmasıyla doğan ehliyet kaybı |
| Tefsir | İktisadi denge ve infak ahlakı | Cimrilik ile saçıp savurma arasındaki orta yol; hak sahibine hakkını verirken kaynakları tüketmeme dengesi | Malı tarlaya saçılan tohum gibi amaçsızca çevreye savurup pişman kalma hali |
| Hadis | Sırrı ve sözü koruma | Sırrı tutamayıp sağa sola yayan kimselerin "el-büzür" olarak nitelenmesi rivayeti | Kökün mali alandan dil ve emanet alanına aktarılarak sırrı ifşa etme anlamında kullanılması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Emanet ve rızık şuuru | Nimetin batıla feda edilmesi | İfsat | Allah'ın verdiği rızkı O'na isyan yolunda saçarak şeytani güce lojistik sağlamak | Kesin |
| İlmi | Bilgi ve metodoloji | Düzensiz ve gayesiz bilgi aktarımı | Dağılma | Bilginin zeminini ve muhatabını gözetmeden faydasızca saçılması sonucu ziyan olması | Muhtemel |
| Siyasi | Kamu kaynaklarının idaresi | Hazineyi batıl ve verimsiz projelere saçma | Çöküş | Yönetimin meşruiyet ve kamu yararı gözetmeksizin kaynakları zümrelere dağıtıp tüketmesi | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak tahsisi ve sermaye | Sermayenin üretken olmayan kanallara saçılması | Tasfiye | Toplumsal artık değerin tohumluk rezervden koparılıp tüketim batağında yok edilmesi | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve faydasız enerji saçılımı | Bir sistemdeki enerjinin iş yapamaz hale gelerek rastgele çevreye dağılması ve saçılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sermaye erimesi ve gayrimeşru harcama | Bireyin veya kurumun elindeki mali gücü katma değer üretmeyen ve ifsat edici alanlarda tüketerek iflas etmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Tebzîrin yalnızca aşırı miktarda lüks harcama yapmak veya parayı çok harcamak zannedilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da tebzîr, miktardan bağımsız olarak harcamanın yönüyle ilgilidir; batıl veya haram bir gayeye sarf edilen tek bir dirhem dahi tebzîr kapsamındadır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Harcamanın meşruiyetini sorgulamadan sadece miktara odaklanmak; az miktardaki ifsat edici harcamaları masum görerek şeytanla kurulan kardeşlik bağını gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam iktisat ahlakında harcamanın yalnızca miktarını değil, istikametini ve ontolojik mahiyetini belirleyen temel ölçüttür; kaynağın hedefini yok eden tavrı mahkûm eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrâ suresinde akrabaya, yoksula ve yolcuya infak etme emrinin sınırlarını çizen ve şeytana uymayı yasaklayan ayetlerde (İsrâ 17:26-27) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hayır yolunda çok harcamanın tebzîr olduğu zannını ortadan kaldırır; tersine, batıl yola yapılan en küçük harcamanın bile tebzîr olduğunu ortaya koyarak niyeti ve hedefi önceler. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTohumun veya küçük tanelerin elden çıkarılarak toprağa yahut çevreye serbestçe saçılması ve dağıtılması.
- Soyut anlamBir değerin, malın veya imkânın meşru gaye ve bereket hedefi gözetilmeksizin batıl alanlara dağıtılarak heba edilmesi.
- Sistematik karşılıkSistemin çekirdek sermayesini ve tohumunu korumak yerine faydasız dış çevreye akıtarak sistemi şeytani ifsat döngüsüne mahkûm etmek.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde mevcut kaynağı veya tohumu, harcama yahut saçma fonksiyonunu, verimsiz veya batıl alanı, meşru ve hedeflenen gayeler kümesini, ise sistemdeki düzensizlik ve yıkım artışını (entropiyi) temsil eder. Kaynağın meşru gayeyle kesişmeyen bir yönde dağıtılması, değerin sıfırlanmasını ve sistemin çöküşe sürüklenmesini gösterir.