بري

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc

بري

ب - ر - ي

KÖK
  • Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
  • 10 sözlük

Berr deniz mukabili kara anlamındadır. Burr buğday demektir. Beriyye tarla demektir. Birr iyilik demektir. “Berr“ deniz mukabili “kara“ demektir Beriye bina anlamındadır. Hilkat anlamına da gelmektedir.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: برو/ي · برى

Notlarım

Sözlükler(10)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Berr deniz mukabili kara anlamındadır. Burr buğday demektir. Beriyye tarla demektir. Birr iyilik demektir. “Berr“ deniz mukabili “kara“ demektir Beriye bina anlamındadır. Hilkat anlamına da gelmektedir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.853 harf
باب الراء والباء و ا ي ء معهما ر ب و، ر و ب، ب ر و، و ر ب، ب و ر، و ب ر، ب ر ي، ر ي ب، ر أ ب، ر ب أ، ب ر أ، أ ر ب، ب أ ر، أ ب ر مستعملات ربو: ربا الجُرْحُ والأرضُ والمالُ وكلُّ شيء يَرْبو ربواً، إذا زاد. وربا فلانٌ، أي: أصابه نَفَسٌ في جوفه. ودابّةٌ بها رَبْو. والرّابِيةُ: ما ارتفع من الأرض. والرَّبْوة: لغات: أرضٌ مُرْتفعةٌ، والجميعُ: الرُّبَى. ويُقال إنْ الرَّبوة في قوله تعالى: "إلى رَبوةٍ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR613 harf
البَرا: الترابُ. قال الراجز: بِفيك من سار إلى القوم البَرا وفلانٌ يُباري فلاناً، أي يعارضه ويفعل مثل فعله. وهما يتباريان. وفلان يُباري الريحَ جوداً وسخاءً. وانْبَرى له، أي اعترضَ له. ابن السكيت: تَبَرَّيْتُ لمعروفه تَبَرِّياً، إذا تعرَّضْتَ له. وأنشد الفرّاء: وَأَهْلَةِ وُدٍّ قد تَـبَـرَّيْتُ وُدَُّهـمْ وأَبْلَيْتُهُمْ في الحمد جُهْدي ونائِلي والبُرايَةُ: النُحاتَةُ وما بَرَيْتَ من العود،
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR31.693 harf
ر ب ( وايء ) راب ، ربا ، ربأ ، ورب ، وبر ، برأ ، بأر ، بار ، أرب ، أبر ، بري . روب رأب : قال اللَّيث : الرَّوْبُ : اللّبنُ الرّائب . والفِعْل : راب يَروب رَوْباً ، وذلك إذا كَثُفت دُوايَتُه وتَكبَّد لَبَنُه وأَنَى مَخْضُه . والمِرْوَبُ : إناءٌ يُروَّب فيه اللَّبنُ . والرَّوْبَةُ : بَقِيَّةٌ من اللبن تُترك في المِرْوَب كي إذا صُبّ عليه الحَلِيبُ كانَ أَسْرع لِرَوْبه . أبو عُبيد ، عن الفراء : إذا
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR yok32.381 harf
Madde başı: برو/ي(باب الباء والراء وما معهما في الثلاثي) (برز) الباء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو ظهور الشيء وبُدُوُّه، قياسٌ لا يُخْلِفُ. يقال بَرَزَ الشيءُ فهو بارزٌ. وكذلك انفرادُ الشيءِ من أمثاله، نحو: تبارُزِ الفارِسَيْن، وذلك أنَّ كلَّ واحدٍ منهما ينفرد عن جماعته إلى صاحبه. والبَرَاز المتَّسع من الأرض؛ لأنه بادٍ ليس بغائِطٍ ولا دَحْلٍ ولا هُوَّة. ويقال امرأةٌ بَرْزَةٌ أي جليلةٌ تبرُزُ وتجلِسُ بفِنَاء بيتها.
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR378 harf
ب ر ي ما عندي قلم بري أي مبري وأرفع براية القلم‏.‏ قال المتنخل‏:‏ وصـراء البرايـة عـود نبيـع كوقـف العاج عاتكة اللياط وبفيه البري وحمىً خيبرا وشر ما يرى‏.‏ ومن المجاز‏:‏ بريت الناقة بالسير وبرآها السفر وناقة ذات براية‏:‏ بها بقية بعد بري السفر إياها‏.‏ وإنـك لـذو برايـة‏:‏ لمـن فيـه بقيـة بعـد السفر‏.‏ وفلان يباري الريح جوداً وأعطته الدنيا برتها إذا تمكن منها وحظي بها‏.‏
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR374 harf
* ب ر ي * * البَرَى * التراب و * البَرِيّةُ * الخلق وأصله الهمزة والجمع * البَرايا * و * البِريَّاتُ * وقد * بَرَاهُ * الله أي خلقه وبابه عدا وفلان * يُبَاري * فلانا أي يعارضه ويفعل مثل فعله وهما * يَتَبَارَيانِ * و * انْبَرَى * له اعترض له و * البُرَايَةُ * النحاتة وما يربت من العود وكذا * البُرَاءُ * و * المِبْراةُ * الحديدة التي يبرى بها و * بَرَيْتُ * القلم من باب رمى
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR6.549 harf
Madde başı: برى: ( ي ( *!بَرَى السَّهْمَ *!يَبْرِيهِ *!بَرْياً *!وابْتَراهُ ) : ) أَي ( نَحَتَهُ ) ؛ ) قالَ طرفَةُ : من خُطوبٍ حَدَثَتْ أَمْثالُها *!تَبْتَرِي عُودَ القَوِيِّ المُسْتَمِرّ ( وقد *!انْبَرى . ( وسَهْمٌ *!بَرِيٌّ *!مَبْرِيٌّ ) ، فَعيلٌ بمعْنَى مَفْعولٍ ، ( أَو كَامِلُ *!البَرْي ) . وفي التَّهْذِيبِ : هو السَّهْمُ *!المَبْرِيُّ الذي قد أُتِمَّ *!بَرْيه ولم يُرَشْ ولم يُنْصَلْ ، والقِدْحُ أَوَّلَ
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR9.148 harf
Madde başı: برىبَرَى 1 بَرَى بر برى بري ري , (T, M, K,) first pers. بَرَيْتُ, (T, S, Msb,) aor. بَرِىَ , (T, K,) inf. n. بَرْىٌ, (T, S, M, Msb, K,) He formed, or fashioned, by cutting; shaped out; or pared; (As, T, M, K;) a reed for writing, (Lth, As, ISk, T, S, M, Msb,) and a stick, or piece of wood, (Lth, T, M,) and an arrow, (M, K,) &c.; (M;) as also ↓ ابترى: (M, K:) and بَرَوْتُ, (Msb,) aor. بَرُىَ . (Lth,
Maddenin bağlantısı

بَرَى 1 بَرَى بر برى بري ري , (T, M, K,) first pers. بَرَيْتُ, (T, S, Msb,) aor. بَرِىَ , (T, K,) inf. n. بَرْىٌ, (T, S, M, Msb, K,) He formed, or fashioned, by cutting; shaped out; or pared; (As, T, M, K;) a reed for writing, (Lth, As, ISk, T, S, M, Msb,) and a stick, or piece of wood, (Lth, T, M,) and an arrow, (M, K,) &c.; (M;) as also ↓ ابترى: (M, K:) and بَرَوْتُ, (Msb,) aor. بَرُىَ . (Lth, T,) is a dial. var., (Msb,) used by some, who say, هُمَ يَقْلُو البُرَّ [instead of يَقْلِى]. (Lth, T.) ― -b2- And hence, (As, T,) aor. and inf. n. as above, (As, T, M, K,) (assumed tropical:) He (a man) fatigued, or jaded, and made to lose flesh, (As, * T, * S,) a she-camel, (As, T,) or a camel: (S:) or it (journeying) rendered him lean, or emaciated: (M, K:) and in like manner one says of a year of dearth or drought. (TA.) And بَرَيْتُ سَنَامَهَا بِسَيْرِى عَلَيْهَا (assumed tropical:) [I wasted her hump by my journeying upon her]: occurring in a poem of El-Aashà. (M.) -A2- See also 3: ― -b2- and see 5, in two places.

باراهُ 3 باراهُ بار باراه باراة بارى , (T, S, M, &c.,) inf. n. مُبَارَاةٌ, (T, TA,) He vied, competed, or contended for superiority, with him; emulated, or rivalled, him; or imitated him; i. q. عَارَضَهُ; (S, M, Msb, K;) i. e., (TA,) he did the like of what he (the latter) did, (ISk, T, S, Msb, TA, and EM p. 64,) striving to overcome him or surpass him; (EM ubi suprà;) as also لَهُ ↓ بَرَى, aor. بَرِىَ , inf. n. بَرْىٌ; and له ↓ انبرى: (As, T:) and he vied, or competed, with him, or contended with him for superiority, in glory, or excellence, or in beauty, or goodliness; he emulated, or rivalled, him therein; syn. بَاهَاهُ: (TA in art. بهج:) and he vied, competed, or contended, with him in running; and strove with him to outstrip him, to be before him, to get before him, or to precede him. (TA.) You say, فُلَانٌ يُبَارِى الرِّيحَ سَخَآءً [Such a one vies with the wind in bounty]: (T, S:) [for] the bountiful man whose gifts are common is likened by the Arabs to the wind because it blows upon all in common, not only upon particular persons. (Ham p. 445.) -A2- بارى امْرَأَتَهُ He compounded, or made a compromise, with his wife for their mutual separation; (K;) as also بَارَأَهَا [which is the original]. (TA.)

ابرى 4 ابرى أبرى أبري اـبرة اـبري ابرى ابري برى : see art. برو -A2- Also He found, or met with, sugar-canes. (K.) -A3- See also أَبْرَأَ, in art. برأ, last signification.

التَّبَرِّى 5 التَّبَرِّى التبرى التبري signifies The coming before or forward, presenting oneself, advancing, confronting, encountering, meeting, or opposing; (KL;) and so ↓ الاِنْبِرَآءُ. (KL, PS.) You say, تبرّى لَهُ He presented, addressed, applied, or betook, himself to him, i. e., one man to another man; advanced, came forward, or went forward, to him; or opposed himself to him; syn. تَعَرَّضَ; as also تبرّاهُ; and لَهُ ↓ بَرَى, aor. بَرِىَ : (T:) and له ↓ انبرى signifies اِعْتَرَضَ لَهُ, (S, K, and Har p. 558,) meaning [as above; or] he betook himself, and advanced, or went forward, to it, namely, an action; (Har ubi suprà;) and it presented itself to it, as a thought to the heart, or mind, syn. تعرّض: (Ham p. 541:) لَهُ ↓ بَرَى, inf. n. بَرْىٌ, is syn. with عَرَضَ لَهُ [meaning as above, for it is syn. with تَعَرَّضَ and اِعْتَرَضَ; or it happened to him, befell him, or occurred to him]: (M:) and ↓ انبرى is also syn. with عَرَضَ [meaning it happened, befell, or occurred]. (Har p. 56.) You say also, تبرّى لِمَعْرُوفِهِ, i. e. تَعَرَّضَ لَهُ (ISk, S, K) or اِعْتَرَضَ لَهُ (M) [both of which explanations mean He presented, addressed, applied, or betook, himself, or he advanced, came forward, went forward, or attempted, to obtain his favour, or bounty; or he sought it, or demanded it]; as also تبرّى مَعْرُوفَهُ. (M, TA.) And تَبَرَّيْتُ وُدَّهُمْ [I addressed, applied, or betook, myself to obtain their love, or affection]. (S, M.) And لِطَىِّ بِسَاطِهِ ↓ انبرى, i. q. اِعْتَرَضَ, meaning, in this instance, He hastened to cut short his speech. (Har p. 280.) And يُنْشِدُ شِعْرًا ↓ انبرى, i. e. تَعَرَّضَ لِاـِنْشَآئِهِ [or لِاـِنْشَادِهِ, meaning He addressed himself to reciting poetry, or verses]. (Har p. 34.) And مِنَ الجَمَاعَةِ ↓ انبرى, i. q. اِعْتَرَضَ [He presented himself, or advanced, or came forward, from the company]. (Har p. 647.)

تَبَارَيَا 6 تَبَارَيَا بارى تبارى تباريا They vied, competed, or contended for superiority, each with the other; emulated, or rivalled, each other; imitated each other; (S, K, TA;) they did each like as the other did. (T, S, TA.) [See the part. n., below.]

انبرى 7 انبرى أنبرى أنبري انبرى انبري ٱنبرى , (K, TA,) or ↓ ابترى, (so in a copy of the M,) It was, or became, formed, or fashioned, by cutting; shaped out; or pared: (M, K:) said of a reed for writing, and of a stick, or piece of wood, (M,) and of an arrow, (M, K,) &c. (M.) -A2- See also 3: ― -b2- and see 5, in six places.

8 اـِبْتَرَىَ see 1: -A2- and see also 7.

بَرًى بَرًى بر برى بري ري , or بَرًا: see art. برو.

بَرَاةٌ بَرَاةٌ براه براة برى : see مِبْرَاةٌ. -A2- See also بَرَآءَةٌ, in art. برأ.

بَرَآءٌ بَرَآءٌ برآء : see مِبْرَاةٌ.

بُرَآءٌ بُرَآءٌ برآء : see بُرَايَةٌ.

بَرِىٌّ بَرِىٌّ بر برى بري ري , applied to an arrow, i. q. ↓ مَبْرِىٌّ [i. e. Formed, or fashioned, by cutting; shaped out; or pared]; (T, M, K;) or (M, K) completely; (T, M, K;) but not feathered, nor headed: for an arrow when first cut is termed قِطْعٌ; then it is formed, or fashioned, by cutting, or shaped out, or pared, and is termed بَرِىٌّ; and when straightened, and fit to be feathered and headed, it is a قِدْح; and when feathered and headed, it becomes a سَهْم. (T.) -A2- It is also sometimes used for بَرِىْءٌ. (Kz, TA in art. برأ.)

البَرِيَّةٌ البَرِيَّةٌ البريه البرية بري برية : see art. برو.

بُرَايَةٌ بُرَايَةٌ برأيه برايه براية رأي راية (T, S, M, K) and ↓ بُرَآءٌ, (S, M, K,) in which latter the ء is originally ى, (IJ, M,) Cuttings, chips, parings, or the like; (S, M, K;) what falls from a thing that is formed, or fashioned, by cutting. (T, S. *) ― -b2- [Hence,] مَطَرٌ ذُو بُرَايَةٍ (assumed tropical:) Rain that pares and peels the ground. (TA.) ― -b3- And هُوَ مِنْ بُرَايَتِهِمْ (assumed tropical:) He is of the refuse, or lowest or meanest sort, of them. (M, TA.) ― -b4- But ذُو بُرَايَةٍ, applied to a camel, means (assumed tropical:) En-during travel: (T, S, M:) or having fat and flesh: (S:) and ذَاتُ بُرَايَةٍ, applied to a she-camel, has the latter meaning: or the former: (M, K:) or strong when fatigued and emaciated by travel: (TA:) or, as some say, براية in both cases means the remains of fatness and compactness, or of fat, and of strength. (M, TA.) حَتُّ البُرَايَةِ is said to mean (assumed tropical:) Fleet, or swift, when emaciated by travel; for the subst. براية is said to be here put for the inf. n. بَرْى. (L in art. حت, q. v.)

بِرَايَةٌ بِرَايَةٌ برأيه برايه براية رأي راية a quasi-inf. n. of 1 in the first of the senses assigned to it above: as when it is said that a reed for writing is not called a قَلَم except after the براية [i. e. the shaping, or paring]. (Msb.)

بَرَّآءٌ بَرَّآءٌ برآء A maker of arrows, who forms, or fashions, them by cutting; who shapes them out, or pares them: or who does so completely: (K:) and a maker of spindles, who forms, or fashions, them by cutting: and a cutter, or parer, of aloes-wood, that is used for fumigation: (TA:) [and in like manner, قِسِىٍ ↓ بَارِى a fashioner, or shaper, of bows: whence the saying,] أَعْطِ القَوْسَ بَارِيَهَا [Give thou the bow to its fashioner]; meaning (assumed tropical:) commit thou thine affair to him who will execute it well: a prov. (Har p. 68. [See also Freytag's Arab. Prov. ii. 98.])

بَرَّآءَةٌ بَرَّآءَةٌ برآءه برآءة : see مِبْرَاةٌ.

بَارِى قِسِىّ بَارِى قِسِىّ باري قسى باري قسي : see بَرَّآءٌ.

بَارِىٌّ بَارِىٌّ أري بأري بار بارى باري باريي بآري آر آري and بَارِيَّةٌ and بَارِيَآءُ: see in art. بور.

مَبْرَى القَلَمِ مَبْرَى القَلَمِ مبري القلم [The place where the paring is commenced of the reed for writing]. (K in art. جلف.)

مِبْرَاةٌ مِبْرَاةٌ مبرا مبراه مبراة The iron implement, (S,) or knife, (AHn, M, K,) with which one forms, fashions, shapes out, or pares, (AHn, S, M, K,) a bow; (AHn, M, K;) as also ↓ بَرَّآءَةٌ, (K, TA,) with teshdeed and medd, (TA,) or ↓ بَرَآءٌ, (so in a copy of the M,) or ↓ بَرَاةٌ. (CK, and so in a MS. copy of the K.)

مَبْرِىٌّ مَبْرِىٌّ مبرى مبري : see بَرِىٌّ.

مُتَبَارِ مُتَبَارِ متبار متباري part. n. of 6. It is said in a trad., المُتَبَارِيَانِ لَا يُجَابَانِ وَ لَا يُؤْكَلُ طَعَامُهُمَا [The two persons who vie with each other in the expensiveness of their entertainments shall not have their invitations accepted, nor shall their food be eaten]. (El-Jلmi' es-Sagheer of Es-Suyootee.) The متباريان whose food is forbidden, in a trad., to be eaten, are They who vie with each other in order that each may render the other unable to equal him in respect of the repast prepared by him for his guests: and the doing of this is disliked because of the rivalry and ostentation that are involved in it. (TA.) ― -b2- المُتَبَارِيَانِ is also an appellation of The night and the day. (Har p. 377.)

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR503 harf
بَرَى بَرَى I ( n. ac. بَرْي 1 ), a. Planed, shaved; pared; mended ( pen ). b. Fatigued, jaded. بَاْرَيَ بَاْرَيَ III , a. Vied, emulated, competed with. تَبَاْرَيَ تَبَاْرَيَ VI , a. see III . اِنْبَرَيَ اِنْبَرَيَ VII , a. Was smoothed, cut, mended ( pen ). b. [ La ], Opposed; presented himself. اِبْتَرَيَ اِبْتَرَيَ VIII , a. see I (a) . بَاْرِي بَاْرِي 21 , a. Creator.
Tamamını oku

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökبري
YapıÜçlü kök
Özel DurumNâkıs (son harfi illetli)
Bağlamsal Yakın Köklerنحت, نجر, خرط, برأ
Zıt Kökرأب
Çekirdek Özet 1Ağaç dalını veya kalemi yontarak, fazlalıklarını ince ince kesip eksilterek pürüzsüz ve işlevsel bir forma kavuşturmak
Çekirdek Özet 2Varlığın üzerindeki fazlalık, kusur veya ham unsurların giderilerek hedeflenen yaratılış kıvamına ve saflığına erdirilmesi
Çekirdek Özet 3Fazlalıklarından arındırılarak biçimlendirilmiş varlık nizamı ve rekabetçi yetkinleşme mekanizması
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca yoktan var etme veya ham yaratma şeklinde anlayıp biçimlendirme, yontma ve arındırma nüansını göz ardı etmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
برDışarı çıkarma, açığa vurma, sınır çekerek ayırma ve katışıksızlıktan doğan netlik (karşılaştırılan kökler: برأ, برز, برر, برد)يİki harfli çekirdeğin ayrıştırma ve açığa çıkarma hareketini sürekli, ince, katman katman yüzme ve yontarak forma sokma yönünde özelleştirmiştir.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
بEv, çadırVarlığın iç yapısı, bünyesi ve öz korunağı
رİnsan başıBaşlangıç, öncelik, belirleyici ilke ve bilinçli yönelim
يEl ve kolİcra, ustalık, müdahale ve bizzat işleme faaliyeti
بريVarlığın bünyesine bilinçli ve mahir bir el müdahalesiyle biçim verilmesiBir nesnenin özünü koruyarak dışındaki kaba ve işe yaramaz fazlalıkların el emeğiyle yontulup inceltilmesi hareketi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamKamış veya tahta kalemin ucunu yontup açmak, okun pürüzlerini ince ince tıraşlayarak tüyü ve temreni takılmaya hazır düzgün bir gövde haline getirmek
Cahiliye şiiri kullanımıZü’r-Rumme bir beytinde dişi devenin yol alışını ve çevikliğini anlatırken bu kökü kullanır: تَبْرِي له صَعلةٌ خَرْجاءُ خاضـعةٌ / فالخَرْقُ دونَ بَناتِ البَيْضِ مُنْتَهَبُ
Erken Arapça kullanımEl-Mütenahhıl el-Hüzelî bir beytinde yontma talaşını ve yontulmuş oku şu şekilde anar: وصـراء البرايـة عـود نبيـع / كوقـف العاج عاتكة اللياط

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab.

Sami etimolojik katman

Sami dillerinde بري kökü, fiziksel olarak bir nesnenin yüzeyini yontmak, inceltmek, kazımak ve bu yolla pürüzlerinden ayırmak çekirdeğinden neşet eder. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce/Süryânîce) kök, biçim verme, oyma ve kesip biçerek meydana getirme bağlamında benzer fonetik açılımlar gösterir. İbranicedeki b-r-y / b-r-’ kök katmanında kesip çıkarma ve ayıklayarak var etme anlamı belirgindir. Arapçada kökün nâkıs formu (üçüncü harfi illetli olan بري) özellikle mekanik inceltme, kalemi yontma, oku düzeltme ve uzun yolculuğun deveyi zayıflatarak inceltmesi gibi somut eylemlere tahsis edilmiştir. Kelimenin yaratılış anlamındaki türevi olan ve Kur’an kıraatlerinde de tartışılan lafız, varlığın pürüzsüzce yontulup biçimlendirilmesi veya topraktan süzülerek ayrıştırılması tasavvuruyla kökün ana semantik matrisine bağlı kalmıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönYontmak, inceltmek, fazlalığı sıyırmakKamışın yontularak kalem, dalın yontularak ok yapılması asıl hareket olup oradan zayıflamaya ve rekabet etmeye mecazen aktarılmıştır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice b-r-y / b-r-’ köküKesip biçerek şekillendirme ve ayıklama anlam alanı ortak Sami mirasıdır.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik kesme ve ayırma çekirdekleriKesici aletle kazıma ve yontma fiillerine dayanan ilksel kök ailesiyle bağlantılıdır.Muhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-Arab, David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
بريAnlamlıYontmak, inceltmek, biçimlendirmekAğacı yontup fazlalığını gidermek, yolculuğun bedeni inceltmesi, yarışmakHedef kök
بيرAnlamlıKuyu açmak, kazmakSuyu çıkarmak için yeri kazıp derin çukur haline getirmekKur’an’da geçmez; yontmaya benzer bir oyma hareketi taşır
ربيAnlamlıArtmak, çoğalmak, büyümekBir şeyin fazlalaşması, hacminin ve miktarının yükselmesiKur’an’da geçer; eksiltme ve yontma olan hedef köke ters bir büyüme hareketidir
ريبAnlamlıŞüpheye düşmek, kaygı duymakKalbi huzursuz eden, kesinliği zedeleyen içsel sarsıntıKur’an’da geçer; hedeften sapma ve istikrar bozulması
يبرKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir
يربAnlamlıBir tür fare veya küçük hayvanÇöl faresi yahut belirli bir canlı türü için isimleşmiş seyrek kullanımKur’an’da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
بريMerkezYontarak inceltmek ve biçimlendirmekAğacın veya kalemin fazlalıklarını yontarak düzgün form kazandırmakÖzdeki fazlalığı sıyırarak yetkinliğe ulaştırma
نحتKomşuYontmak, oymakSert taş veya kayayı yontarak mekan veya heykel üretmekبري daha ziyade dal, kamış gibi bükülebilir nesnelerin ince tıraşıdır; نحت sert kütleleri oymaktır
نجرKomşuTahtayı rendelemek, biçmekMarangozluk aletleriyle keresteyi düzeltmekKaba ağacı yapı malzemesi haline getirme zanaatıdır
خرطKomşuYaprağı sıyırmak, tornadan geçirmekDalı el ayasında çekip yapraklarını soymak veya yuvarlak yontmakHızlı bir sıyırma ve yuvarlama hareketidir
برأKomşuKusurdan ve borçtan arındırmak, yaratmakVarlığı noksanlıklardan berî kılarak özgün biçimde var etmekبري ile ses ve anlamca çok yakın olup hamzesiz kıraatte yaratılmış varlık anlamında birleşirler
رأبZıtKırığı onarmak, çatlağı yamamakParçalanmış veya kırılmış bir nesneyi tutkallayıp birleştirmekبري eksiltip yontarken رأب eksilen veya kırılan parçayı ekleyip kapatır

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaبريYontmak, fazlalığını gidermekKalem ve ok gibi nesneleri ince ince sıyırıp forma sokmaKesin
LatinceDolare, scalpereYontmak, kazımak, düzeltmekTahtayı veya sert maddeyi yontup şekil vermeyi karşılar; kökün zayıflama mecazını kapsamazGüçlü
İngilizceTo whittle, to pare, to sharpenİnce ince yontmak, ucunu açmakBir nesnenin yüzeyini dilim dilim soyup sivrilterek biçimlendirme eylemini tam karşılarGüçlü
AlmancaSchnitzen, spitzenYontmak, bilemek, sivrilterek açmakAhşabı yontarak şekillendirme ve kalemi açma eylemlerini ifade ederGüçlü
FransızcaTailler, affûterYontup biçimlendirmek, sivriltmekKalem veya çubuk yontmayı karşılar; yarışma ve rekabet mecazını tam yansıtmazGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
بَرِيَّة (hemzesiz okunuşta)Yontulup biçim verilmiş, topraktan süzülmüş yaratılmışlar bütünüYaratılışın kıvamı ve insanların amel bakımından ayrışması bağlamında Beyyine 98:6 ve Beyyine 98:7
بَرِيء / بُرَآء (aslen برأ kökünden olup illetleşen formlar)Bütün bağlardan, suçtan, şirkten sıyrılıp arınmış olmaSahte ilahlardan ve günah isnadından uzaklaşma beyanlarında En’âm 6:19 ve Mümtehine 60:4

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamYaratılış ve varlık mertebeleriİnsanın hayru’l-beriyye veya şerru’l-beriyye olması bağlamında irade ve biçimlendirilmiş hilkat tartışmasıHam maddeden nihai amaca doğru kemale erdirilme
FıkıhMübârâe (evliliği anlaşarak sona erdirme)Eşlerin birbirine denk bir irade beyanıyla ve karşılıklı haklardan sıyrılarak ayrılmasıKarşılıklı yükümlülüklerin yontulup temizlenmesi
TefsirKıraat ve etimoloji ilişkisiبَرِيَّة lafzının hemzeli (برأ) mi yoksa nâkıs (بري) kökünden mi türediği tartışmasıVarlığın pürüzsüz biçimde yontulması veya topraktan ayrıştırılması
HadisBeden terbiyesi ve cihad hazırlığıOkun yontulup hazırlanması ve hızlı atların birbiriyle yarışması (mübârât) rivayetleriAletin işlevsel kılınması ve potansiyelin açığa çıkarılması

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniFıtrat ve ahlakın tezkiyesiFazlalıklardan arınmaKötü huyları ve nefsani tortuları yontup atmaDini terbiye, ham insanın terbiye edilerek kamil bir forma kavuşturulmasıdır.Güçlü
İlmiİlim tahsili ve zihin disipliniZihinsel berraklıkKavramsal pürüzleri ayıklamaBilimsel yöntem, ham veriyi yontarak net bir bilgiye ve keskin bir akıl yürütmeye dönüştürür.Güçlü
SiyasiHukuk düzeni ve liyakatKurumsal optimizasyonKamusal yapıdaki hantallıkları budamaDevlette bürokratik fazlalıkların tıraşlanarak idarenin çevik ve adil hale getirilmesidir.Muhtemel
İktisadiÜretim ve kalite kontrolFire ve israfı azaltmaHam maddeyi katma değerli mamule dönüştürmeHam maddeden pürüzlü kısımların atılarak işlevsel ürün elde edilmesi ve piyasada rekabet gücü kazanılmasıdır.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerTalaşlı imalat ve optimizasyon algoritmalarıBir kütleden kademeli olarak malzeme eksilterek hedef toleransa ve pürüzsüz geometrik forma ulaşma süreciKesin
Beşeri bilimlerSosyalleşme ve karakter terbiyesiBireyin ham dürtülerinin toplumsal normlar, eğitim ve hukuk vasıtasıyla yontulup uyumlu hale getirilmesiGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca sıradan bir marangozluk veya kalem açma fiili olarak görüp ahlaki, felsefi ve ontolojik arınma boyutunu yok saymak
Kur'an içi daha geniş anlamVarlığın ham maddeden seçilip pürüzsüzleştirilerek en üstün yetkinliğe aday bir biçimde inşa edilmesi
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİnsanın yaratılışını durağan ve ham bir var oluş zannedip nefsin sürekli tıraşlanması ve terbiyesi gereken dinamik bir süreç olduğunu gözden kaçırmak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an’ın insanı ham bir yaratık olarak değil, işlenmeye, arınmaya ve fazlalıklarından sıyrılmaya muhtaç bir varlık olarak tanımlayan hilkat tasavvurunu anlamayı sağlar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İnsanın ahlaki konumunu, varlıklar hiyerarşisindeki nihai mertebesini ve teberrî/arınma bilincini konu edinen ayetlerde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Yaratılışın sadece bir anda olup biten kaba bir meydana geliş olduğu zannını yıkarak, noksanlık ve pürüzlerden arındırılma gayesini öne çıkarır.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir ağaç dalını, oku veya kalemi kesici bir aletle ince ince yontarak fazlalıklarını gidermek, ucunu sivriltip düzgün ve işlevsel bir hale getirmek.
  • Soyut anlamVarlığın veya karakterin üzerindeki ham tortuları, fazlalıkları ve pürüzleri aşama aşama eksilterek en yetkin, berrak ve hedefe kilitlenmiş kıvama ulaştırmak.
  • Sistematik karşılıkHam girdinin bilinçli bir çıkarma ve tıraşlama operasyonuyla hedeflenen ideal forma ve minimum pürüzlülük düzeyine indirgenmesi süreci.
  • LaTeX modeliF(t)=S0−∫0tδ(u) du→t→τS∗
  • LaTeX açıklamasıModelde S0 sistemin veya varlığın pürüzlü, ham ilk halini temsil eder. δ(u) zamana bağlı olarak yontulan, tıraşlanan ve bünyeden uzaklaştırılan fazlalık veya kusur fonksiyonudur. Zamana bağlı çıkarma işlemi sonucunda sistem t→τ anında hedeflenen pürüzsüz ve yetkin son forma (S∗) erişir. Bu durum kökün somut yontma eyleminden türeyen yetkinleşme hareketini sembolize eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ب