ريب
ر - ي - ب
KÖK- 36 geçiş
- 35 ayet
- 14 sîga
- 12 sözlük
“Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli olmayan süt demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli olmayan süt demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.853 harfباب الراء والباء و ا ي ء معهما
ر ب و، ر و ب، ب ر و، و ر ب، ب و ر، و ب ر، ب ر ي، ر ي ب، ر أ ب، ر ب أ، ب ر أ، أ ر ب، ب أ ر، أ ب ر مستعملات
ربو:
ربا الجُرْحُ والأرضُ والمالُ وكلُّ شيء يَرْبو ربواً، إذا زاد.
وربا فلانٌ، أي: أصابه نَفَسٌ في جوفه. ودابّةٌ بها رَبْو.
والرّابِيةُ: ما ارتفع من الأرض.
والرَّبْوة: لغات: أرضٌ مُرْتفعةٌ، والجميعُ: الرُّبَى. ويُقال إنْ الرَّبوة في قوله تعالى: "إلى رَبوةٍ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR417 harfالرَيْبُ: الشَكُّ. والرَيْبُ: ما رابَكَ من أمر. والاسم الريبةُ بالكسر، وهي التُهمة والشكُ. ورابَني فلان، إذا رأيتَ منه ما يريبَكَ وتَكْرَهه. وهُذَيلٌ تقول: أَرابَني فلانٌ. وأَرابَ الرجلُ: صار ذا رِيبَةٍ، فهو مُريبٌ. وارتاب فيه، أي شَكَّ. واسْتَرَبْتُ به، إذا رَأَيْتَ منه ما يُريبُكَ. ورَيْبُ المُنونِ، حوادثُ الدَّهرِ. والرَيْبُ: الحاجةُ. قال الشاعر:
قَضَيْنا من تِهامَةَ كُلِّ رَيْبٍوخَيْبَر ثم
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.604 harf(باب الراء والياء وما يثلثهما)
(ريب) الراء والياء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على شكٍّ، أو شكٍّ وخوف، فالرَّيْب: الشّكّ. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2]، أَي لا شَكَّ. ثم قال الشاعر:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1]) والرَّيب: ما رابَكَ مِن أمرٍ. تقول: رابَنِي هذا الأمرُ، إذا أدخَلَ عليك شَكّاً وخَوفا.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.451 harf- يقال رابني كذا، وأرابني، فالريب: أن تتوهم بالشيء أمرا ما، فينكشف عما تتوهمه، قال تعالى: ﴿يا أيها الناس إن كنتم في ريب من البعث﴾ [الحج/5]، ﴿وإن كنتم في ريب مما نزلنا على عبدنا﴾ [البقرة/23]، تنبيها أن لا ريب فيه، وقوله: ﴿ريب المنون﴾ [الطور/30]، سماه ريبا لا أنه مشكك في كونه، بل من حيث تشكك في وقت حصوله، فالإنسان أبدا في ريب المنون من جهة وقته، لا من جهة كونه، وعلى هذا قال الشاعر:
*الناس قد علموا
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR266 harfر ي ب
" لا ريب فيه ".
ورابني منك كذا وأرابني.
وفلان مريب.
وهذا أمر مريب وهو ذو ريبة وريب.
وارتبت به واستربت وتريّبت.
قال العجاج يصف ثوراً: واستمع الأصوات أو تريبـا وأصابه ريب المنون.
ولا تربه بشيء: لا تفعل به ما يشك له في الأمن والسلامة.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.864 harfالرَّيْبُ: صَرْفُ الدَّهْرِ. والرَّيْبُ والرِّيبةُ: الشَّكُّ، والظِّـنَّةُ، والتُّهْمَةُ. والرِّيبةُ، بالكسر، والجمع رِيَبٌ. والرَّيْبُ: ما رابَك مِنْ أَمْرٍ. وقد رابَنِـي الأَمْر، وأَرابَنِـي. وأَرَبْتُ الرجلَ: جَعَلْتُ فيه رِيبةً. ورِبْتُه: أَوصَلْتُ إِليه الرِّيبةَ. وقيل: رابَني: عَلِمْتُ منه الرِّيبة، وأَرابَنِـي؛ أَوهَمَني الرِّيبةَ، وظننتُ ذلك به. ورابَنِـي فلان يَريبُني إِذا رَأَيتَ منه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR280 harf* ر ي ب * * الرَّيْبُ * الشك والاسم * الرِّيْبَةُ * وهي التهمة والشك و * رَابَنِي * فلان من باب باع إذا رأيت منه ما يريبك وتكرهه و * اسْتَرَبْتُ * به مثله وهذيل تقول * أرابَنِي * و * أَرَابَ * الرجل صار ذا ريبة فهو * مُرِيبٌ * و * ارْتَابَ * فيه شك و * رَيْبُ * المنون حوادث الدهر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.836 harfالريب: صرف الدهر وحادثه، وريب المنون: حوادث الدهر، وهو مجاز، كما في الأساس.
والريبت: الحاجة قال كعب ابن مالك الأنصاري:
قضينا من تهامة كل ريب وخيبر ثم أجمعنا السيوفا وفي الحديث أن اليهود مروا برسول الله صلى الله عليه وسلم، فقال بعضهم: سلوه، وقال بعضهم: ما رابكم إليه أي ما أربك وحاجتكم إلى سؤاله، وفي حديث ابن مسعود ما رابك إلى قطعها قال ابن الأثير: قال
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR13.755 harfرَابَنِى
1 رَابَنِى ذ , (T, S, M, &c.,) aor. يَرِيبُ, (M, Mgh, Msb, K,) inf. n. رَيْبٌ (T, M, Mgh, Msb, &c.) and رِيبَةٌ, (M, K,) or the latter is a simple subst., (S, Msb,) It (a thing) occasioned in me disquiet, disturbance, or agitation, of mind: (Ksh and Bd in ii. 1:) [this is the primary signification; (see رِيبَةٌ;) a signification also borne by ↓ أَرَابَنِى; (see the verses of Khلlid cited
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR668 harfرَابَ
رَابَ ( y ) I ( n. ac. رَيْب 1 ),
a. Made uneasy, suspicious; unsettled, disturbed.
b. Suspected, was suspicious of.
أَرْيَبَ
أَرْيَبَ IV ,
a. see I (a) , ( b ).
c. Was an object of doubt, suspicion.
تَرَيَّبَ
تَرَيَّبَ V
a. [ Min ], Mistrusted.
اِرْتَيَبَ
اِرْتَيَبَ VIII , اِسْتَرْيَبَ X
a. [ Bi or Fī ], Doubted, suspected.
b. [ Min ], Was doubtful, uncertain about.
رَيْب
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok21.975 harfريب
رَابَ - يَرِيبُ - رَيْب - رِيْبَة - ارْتَابَ - يَرْتَابُ - مُرْتَاب - أَرَابَ - يُرِيْبُ - مُرِيْب
رَابَ - يَرِيْبُ + شيء + كائناً: يجعل الشيءُ أو المعلومةُ أو الخبرُ الكائنَ في ريب: يجعله في حالة وسط بين الإيمان والكفر: يجعله في حالة من تردد التصديق والقبول بصواب معلومة أو خبر أو حقيقة شيء: حيث يقبل (يؤمن) أن القضية صحيحة جزئياً، وينكر
Sîgalar(14)
- رَيْبَŞüphe(فَعْلَ)×15
- مُرِيبٍŞüphelendiren(مُفْعِلٍ)×7
- ارْتَبْتُمْŞüphelendiniz(افْتَعَلْتُمْ)×2
- رَيْبٍŞüphe(فَعْلٍ)×2
- ارْتَابُواŞüphelendiler(افْتَعَلُوا)×1
- تَرْتَابُواŞüphelenirsiniz(تَفْتَعِلُوا)×1
- رَيْبِهِمْOnların şüphesi(فَعْلِهِمْ)×1
- رِيبَةًŞüphe(فِعْلَةً)×1
- لَارْتَابَÖyleyse şüphelendi(لَافْتَعَلَ)×1
- مُرْتَابٌŞüphelenen(مُفْتَعِلٌ)×1
Mücavir kökler74 mücavir (243 toplam)
- شكك
7 ortak ayet · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
- كتب
10 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- أجل
5 ortak ayet · İcl havuz demektir
- بين
11 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- جمع
6 ortak ayet · Yumruk demektir
- سوع
4 ortak ayet · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
- أله
21 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- سبق
3 ortak ayet · Yarış meydanı demektir
- زول
2 ortak ayet · “Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer…
- أبي
2 ortak ayet · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
- ربص
2 ortak ayet · “Rebş” ağaçların yaprakları döktükten sonra yeniden…
- بني
2 ortak ayet · Yapı demektir
Geçtiği ayetler(35)
ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ
Şüpheİşte bu kitab, onda hiç bir şüphe yoktur, müttekiler için hidayettir.
رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ
ŞüpheEy Rabbımız; muhakkak ki geleceğinden şüphe olmayan bir günde insanları toplayacak Sen’sin. Şüphesiz ki Allah vaadinden dönmez.
فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
ŞüpheYa geleceğinden şüphe olmayan bri günde onları topladığımız ve kendilerine zulmedilmeden herkesin kazandığının tastamam ödendiği zaman halleri ne olacak?
اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا
ŞüpheAllah O’ndan başka ilah yoktur. Geleceğinden şüphe olmayan kıyamet günü sizi mutlaka toplayacaktır. Allah’tan daha doğru sözlü kim olabilir?
… عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ
ŞüpheDe ki: Göklerde ve yerde olanlar kimindir? Allah’ındır, de. O, rahmeti kendi üzerine yazmıştır. Andolsun ki; hepinizi, hakkında hiçbir şüphe olmayan kıyamet gününde toplayacaktır. Nefislerini ziyana uğratanlar, işte onlar inanmazlar.
وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ
ŞüpheBu Kur’an, Allah’tan başkası tarafından uydurulmuş değildir. Ancak kendinden evvel geleni tasdik eder ve kitabı uzun uzun açıklar. Onda hiç şüphe yoktur. Alemlerin Rabbındandır.
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُورًا
ŞüpheGörmezler mi ki; gökleri ve yeri yaratmış olan Allah; onların benzerlerini de yaratmaya Kadir’dir. Onlar için şüphe olmayan bir ecel kılmıştır Buna rağmen zalimler küfürden başka bir şeyde diretmediler.
… لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ …
ŞüpheBöylece, insanların onları bulmalarını sağladık ki Allah’ın sözünün gerçek olduğunu ve kıyametin kopmasından şüphe edilmeyeceğini bilsinler. Nitekim bunlar hakkında çekişip duruyorlar: Onların mağaralarının önüne bir bina kurun, diyorlardı. Halbuki Rabbları onları çok daha iyi bilendir. Onların yerlerine galib gelenler ise: Onların mağaralarının önüne mutlaka bir mescid yapacağız, dediler.
وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ
ŞüpheKıyamet saatı mutlaka gelecektir, onda hiç şüphe yoktur. Ve Allah; kabirlerde olanları diriltecektir.
تَنْزِيلُ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ
ŞüpheŞüphe götürmeyen kitabın indirilmesi alemlerin Rabbındandır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ريب |
| Yapı | Üçlü kök (sülâsî mücerred) |
| Özel Durum | Ecvef-i yâî (orta harfi illetli / yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شك, ظنن, مري |
| Zıt Kök | يقن |
| Çekirdek Özet 1 | Zihinde ve nefiste huzursuzluk, tedirginlik ve güven sarsıntısı oluşturan tereddüt hâli |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin kaynağı, âhiret ve hesap günü konusunda kalbi içten içe kemiren ve eylemsizliğe iten istikrarsızlık |
| Çekirdek Özet 3 | Bir inanç veya bilgi sisteminde sağlam zemin kaybı, iç çatışma ve şüphenin ahlakî-amelî bozulmaya dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını zihinsel, nötr ve masum bir merak veya basit bir soru sorma hâli olarak daraltıp, kavramın taşıdığı ahlakî çözülme, itham ve iç tedirginlik boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Zihnin, tefekkür merkezinin veya bir meselenin başlangıç ve idrak noktasının harekete geçmesi |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Zihne takılan unsura müdahale etme, tutma veya meseleye doğru uzanma çabası |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Şüphenin ve huzursuzluğun insanın iç dünyasına, kalbin mahremine yerleşip orayı kuşatması |
| ريب | İdrak merkezine giren belirsizliğin zihni kurcalayıp iç dünyaya huzursuzluk ve güvensizlik olarak yerleşmesi | Zihnin ilk algıda yakaladığı bir çelişkiyi el yordamıyla yoklarken, o belirsizliğin kalbin barınağına bir çatlak ve güvensizlik hâli olarak yerleşmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sütün duruluğunu kaybedip kesilme ile mayalanma arasında bozulmaya yüz tutması (روب ile ilişkili olarak), bedende ya da eşyada saklı kalan kusurun tedirginlik ve kuşku vermesi, zamanın ansızın getirdiği felaket ve sarsıntılar. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî avlanan yaban sığırlarının ses işitip ürkmesini tasvir ederken kökü yay vuruşunun çıkardığı tedirgin edici ses bağlamında kullanır: فَشَرِبْنَ ثُمَّ سَمِعْنَ حِسّاً دُونَهُ / شَرَفُ الحِجَابِ وَرَيْبَ قَرْعٍ يُقْرَعُ |
| Erken Arapça kullanım | Zamane musibetleri ve beklenmedik felaketler için رَيْبُ الدَّهْرِ ve رَيْبُ المَنُونِ terkipleri kullanılmıştır; nitekim Ebû Züeyb el-Hüzelî mersiyesinde bu kullanımı şöyle şahitlendirir: أَمِنَ المَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ / وَالدَّهْرُ لَيْسَ بِمُعْتِبٍ مَنْ يَجْزَعُ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça ريب kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle zihinsel tedirginlik, kuşku, korku ve itham semantik dairesinde özelleşmiş bir yapı arz eder. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan ses denkliğiyle gelen ריב (r-y-b / rîḇ) kökü; çekişmek, davalaşmak, itham etmek ve hukuki ihtilaf çıkarmak anlamlarına gelir. Bu anlamsal bağ, Arapçadaki رِيبَةٌ (töhmet, güvensizlik, şüpheyle itham etme) boyutuyla doğrudan örtüşmektedir. Aramice ve Süryanicede de benzer şekilde sürtüşme, dava ve zihni kurcalayan itham izleri bulunur. Erken güney Sami katmanında ise kelime iç huzursuzluk, kaygı ve istikrarsızlık hissini öne çıkarır. Dolayısıyla kökün arka planında salt entelektüel bir belirsizlikten ziyade, taraflar arasında veya kişinin kendi vicdanında çatışma, dava ve tedirginlik doğuran bir sarsıntı mevcuttur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ريب ile روب kökleri arasındaki ses ve mana geçişliliği | Sütün kesilip pıhtılaşması ve saflığını yitirmesi ile zihnin duruluğunu kaybedip kuşkuya bulanması arasındaki semantik aktarım. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice r-y-b (ריב: çekişmek, davalaşmak, itham etmek) | Hukuki ve ahlakî alanda itham ve kuşku doğuran sürtüşme manasından içsel huzursuzluk ve töhmet kavramına semantik daralma. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda düzenli ve kesin bir soydaş biçim tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ريب | Anlamlı | Şüphe, tedirginlik, töhmet | İç huzurun bozulması, kalpte yer eden kuşku ve güven sarsıntısı. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ربي | Anlamlı | Artmak, çoğalmak, büyümek | Maddî veya manevî olarak fazlalaşma, boy atma, gelişme. | Kur'an'da geçer (ربو / ربي). |
| يرب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte bağımsız bir kök teşekkül etmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يبر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimiyle türetilmiş bir kök yer almaz. | Kur'an'da geçmez. |
| بري | Anlamlı | Yontmak, kurtulmak, arınmak | Bir şeyden ilişiğini kesmek, borçtan veya kusurdan uzaklaşmak, yaratmak. | Kur'an'da geçer; zıt yönde arınma taşır. |
| بير | Anlamlı | Kuyu kazmak, ortaya çıkarmak | Çukur açmak veya kuyu manasındaki بئر ile sesdeşlik kurmak. | Kur'an'da geçmez; nadir kullanım. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ريب | Merkez | Kuşku, tedirginlik, töhmet | İnsanın iç huzurunu bozan, kaygı, itham ve pratik eylemsizlik doğuran şüphe. | Bilgideki eksiklikten ziyade kalpte oluşan huzursuzluk ve güven bunalımıdır. |
| شك | Komşu | İki ihtimal arasında duraksama | Birbirine denk iki ihtimal arasında zihnin askıda kalması ve kesin hükme varamaması. | Zihinsel bir kararsızlıktır; ريب kökündeki gibi korku, töhmet ve iç huzursuzluk şart değildir. |
| ظنن | Komşu | İhtimale dayalı kanaat | Taraflardan birini diğerine üstün tutarak hüküm verme, zanna dayanma. | Kesin bilgi olmasa da bir yöne meyil vardır; ريب ise durulmayan bir çalkantıdır. |
| مري | Komşu | Çekişmeli şüphe, münakaşa | Delil ortaya konmasına rağmen inatla tartışmaya girip kuşkuyu sürdürme. | Dışa vuran bir münakaşa ve haksız bir cedel tonu barındırır. |
| يقن | Zıt | Kesin ve sarsılmaz bilgi | Kalbin hiçbir tereddüt ve çalkantı barındırmadan gerçeğe mutmain olması. | Zihnin ve vicdanın tam bir sükûnet, aydınlık ve güven içine girmesidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ريب | Şüphe, töhmet, iç tedirginliği | Kalbin güven duygusunu yitirmesi, kaygı veren belirsizlik. | Kesin |
| Latince | Suspicio, anxietas | Kuşku, güvensizlik, iç kaygısı | Hem güvensizlik ve itham boyutunu (suspicio) hem de huzursuzluğu (anxietas) kısmen karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Doubt, suspicion, disquiet | Şüphe, kuşku, huzursuz edici güvensizlik | Entelektüel şüpheyi aşan, kalbi tedirgin eden ve şaibe taşıyan güvensizlik hâlidir. | Güçlü |
| Almanca | Zweifel, Argwohn, Unruhe | Şüphe, kuruntu, içsel huzursuzluk | Salt mantıksal kararsızlığı değil, güvensizlikten kaynaklanan ruhsal sarsıntıyı ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Doute, suspicion, inquiétude | Şüphe, zan, iç tedirginliği | Güveni sarsan ve kaygı uyandıran belirsizlik durumuna tekabül eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رَيْبَ | Vahyin ve kıyametin hakikati karşısında hiçbir kuşku ve eksiklik bulunmaması | İlahi kelamın mükemmelliği ve hesap gününün kesinliği bağlamında; Bakara 2:2, Âl-i İmrân 3:9. |
| مُرِيبٍ | İnsanı derin bir şüpheye, huzursuzluğa ve eylemsizliğe sevk eden durum | Geçmiş kavimlerin elçilere karşı takındığı tereddüt ve itham tavrı; Hûd 11:62, İbrâhîm 14:9. |
| ارْتَابُوا / ارْتَبْتُمْ | İmandan sonra tereddüde düşme, kalbî güvensizlik ve nifak | Münafıkların ruh hâli, şahitlikte şüpheye düşülmesi ve ahdi bozma hâlleri; Mâide 5:106, Nûr 24:50. |
| رِيبَةً | Kalbe çöken, bir türlü sökülüp atılamayan nifak tortusu ve kuruntu | Münafıkların kurduğu nifak yuvalarının kalplerinde bıraktığı daimi huzursuzluk; Tevbe 9:110. |
| رَيْبَ الْمَنُونِ | Zamana bağlı musibetler, ölümün ansızın gelmesi korkusu | Müşriklerin Peygamber için beklediği ölüm veya yıkım felaketi bağlamında; Tûr 52:30. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman-şüphe zıtlığı ve imanın mahiyeti | İmanın bilgi ve kalp tasdikiyle olan bağı tartışılırken, ريب imanı zedeleyen veya yok eden itikadî tereddüt ve nifak alâmeti sayılmıştır. | İtikadı ifsat eden, yakînin karşıtı kalbî maraz. |
| Fıkıh | Şüphenin akitlere, ibadetlere ve şahitliğe etkisi | رِيبَةٌ kavramı; nikâh, vasiyet, şahitlik ve alışverişte akdin sıhhatini gölgeleyen töhmet ve güvensizlik hâli olarak ele alınır. | Hukuki işlemi şaibeli kılan ve kesinliği bozan töhmet. |
| Tefsir | Kur'an'ın kaynağı ve vahiy hakikati | Bakara 2:2'deki kullanım gereği, metnin iç ve dış tutarlılığında kusur bulunmadığı, ancak kalbinde maraz olanın vehme kapıldığı vurgulanır. | Vahiyde nesnel hiçbir kusur olmaması, şüphenin muhatabın zaafından doğması. |
| Hadis | Takva, vera' ve helal-haram sınırları | "Sana şüphe ve huzursuzluk veren şeyi bırak, vermeyene bak" (دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ) prensibinde olduğu gibi vicdanın sinyali sayılmıştır. | Kalbin mutmain olmayıp tedirginlik duyması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve âhiret tasdiki | İnançta sarsıntı ve nifak | Güven bağını koparma | Kalbin hakikate teslimiyetini engelleyen ve kişiyi münafıklık psikolojisine sürükleyen iç çürümedir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi teorisi ve metodoloji | Yıkıcı epistemik güvensizlik | Delile direnme | Sağlam deliller ortadayken gerekçesiz biçimde hakikati reddetmeye bahane üretilen psikolojik kuşku. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sözleşme ve nizam | Fitne ve otoriteye güvensizlik | İstikrarı bozma | Toplum fertleri ve yönetim arasında karşılıklı töhmet ve şüphenin hâkim olmasıyla birliğin dağılması. | Güçlü |
| İktisadi | Akitler, ticaret ve mülkiyet | Şaibe, aldatma ve töhmet | Piyasada güven krizine yol açma | Sözleşmelerin şeffaf olmaması sebebiyle doğan ve alışverişi tıkayan güvensizlik ortamı. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz gürültüsü, sinyaldeki dalgalanma veya termodinamik dengesizlik | Sistemin kararlı durumunu bozan, sinyalin iletiminde parazit üreterek kesinliği ve stabiliteyi zaafa uğratan mikro kararsızlıklar. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal anomi ve kurumsal güvensizlik sendromu | Bireyin veya grubun değerler dizgesine olan inancını yitirmesi sonucu içselleşen kuruntu, şüphecilik ve eylemsizlik krizi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | ريب kavramını modern dönemin metodik, eleştirel ve yapıcı ilmî sorgulamasıyla eşitleyip, sadece entelektüel bir "soru sorma" hâli olarak görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök; hakikat apaçık ortadayken kalbin samimiyetsizliği, ahlakî tembelliği veya kibir sebebiyle tereddüde sarılması, iç huzursuzluğu ve töhmeti beslemesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Metodik ilmi araştırmanın Kur'an tarafından yerildiği zannına varılması veya tersine, münafıklığın çekirdeği olan ahlakî-amelî tereddüt ve nifak marazının meşru bir entelektüel arayış sanılması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kendi metinsel güvenilirliğini (Bakara 2:2) ve vahyin ilahi menşeini ilan ederken seçtiği temel kavramdır; imanın zıddının sadece inkâr değil, aynı zamanda kalbi kemiren içsel istikrarsızlık olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mushafın girişinde vahyin mahiyetini anlatan ayetlerde, elçilerin davetine karşı kavimlerin psikolojik direncini nakleden kıssalarda ve Medine döneminde münafıkların iç yapısını teşhir eden nifak bağlamlarında. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şüphenin yalnızca mantıksal bir yetersizlikten kaynaklandığı algısını düzeltir; kuşkunun ardındaki iradî direnci, ahlakî zaafı, kalbî tedirginliği ve töhmet psikolojisini açığa çıkarır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSütün kesilmeye yüz tutup duruluğunu kaybetmesi; bedende, eşyada veya olayda ansızın baş gösteren huzursuzluk, töhmet ve kusur.
- Soyut anlamZihnin açık delile rağmen tatmin olmayıp kalpte kaygı, güvensizlik, çekişme ve amelî eylemsizlik üreten çalkantılı hâli.
- Sistematik karşılıkBir bilgi, inanç veya nizam sisteminde referans noktasının yitirilmesiyle meydana gelen iç sürtüşme, istikrarsızlık ve işlevsizleşme katsayısı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde harfi kökün temsil ettiği reyb hâlini (içsel tereddüt, tedirginlik ve şüpheyi); mutlak kesinlik, tatmin ve güveni (yakîn durumunu, burada ); zihinsel duraklama ve belirsizliği (şekk faktörünü); ise nefisteki korku, kaygı ve töhmet tortusunu simgelemektedir. Kesinlik ve güven () bire yaklaştıkça reyb sıfıra iner; yakîn azaldıkça belirsizlik ile töhmet birleşerek kalpteki sarsıntıyı ve nifak marazını büyütür.