ظنن

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ظ-ن-ن31 sîga, 97 mücavir kök, 57 ayet, 32 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.طلعظَنَنْتُمْظننخرصتبعيَظُنُّونَالظَّنِّظَنًّاكثرالظَّنَّغضب

KökSîga 31Ayet 57Sure 32Mücavir 97

▶ Ağı aç (3B)

ظنن

ظ - ن - ن

KÖK
  • 69 geçiş
  • 57 ayet
  • 31 sîga
  • 9 sözlük

Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(9)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR983 harf
باب الظاء والنون ظ ن يستعمل فقط ظن: الظَّنينُ: المُعادي، والظَّنينُ: المُتَّهَمُ، والاسمْ الظِّنَّةُ. وهو موضعُ ظِنَّني أي تُهْمَتي، واضطَنَنْتُ: افتَعَلْتُ. والظَّنُونُ: الرجلُ السَّيِّءُ الظَّنِّ بكلِّ أحَدٍ. والتَّظَنّي: التَحَرِّي، وهو من التَظَنُّن، حُذِفَت النُّون الأخيرة وجَعَلوا اشتقاق الفعل على ميزان تَفَعلي، قال: فليس يَرُدُّ فَدْفَدَها التَّظَنّي والظَّنُونُ: البِئرُ التي لا يُدْرى
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR949 harf
الظَنُّ معروف، وقد يوضع موضع العلم. قال دريد بن الصمَّة: فقلت لهم ظُنُّوا بألفَيْ مُدَجَّـجٍسَراتُهُم في الفارسيِّ المُسَرَّدِ أي استيقِنوا، وإنَّما يخوِّف عدوَّه باليقين لا بالشك. وتقول: ظَنَنْتُكَ زيداً وظَنَنْتُ زيداً إيَّاك، تضع المنفصل موضع المتَّصل في الكناية عن الاسم والخبر، لأنَّهما مبتدأ وخبر. والظَنينُ: الرجل المُتَّهَمُ. والظِنَّةُ: التهْمَة، والجمع الظِنَنُ. يقال منه: اطَّنَّهُ
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR415 harf
ظ ن ن ظننت به الخير فكان عند ظنّي‏.‏ قال النابغة‏:‏ وه ساروا لحجر في خميس وكانوا يوم ذلك عند ظني وهو مظنة للخير وهو من مظانه وأنا كظنك إن فعلت كذا‏.‏ قال امرؤ القيس الكندي‏:‏ أبلغ سبيعاً إن عرضت رسالة أني كظنك إن عشوت أمامي وليس الأمر بالتظني ولا بالتمنّي‏.‏ ورجل ظنين‏:‏ متهم وفيه ظنة وعنده ظنّتي وهو ظنّتي أي موضع تهمتي‏.‏ وبئر ظنون‏:‏ لا يوثق بمائها ورجل ظنون‏:‏ لا يوثق بخيره ودين ظنون‏:‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR10.035 harf
المحكم: الظَّنُّ شك ويقين إلاَّ أَنه ليس بيقينِ عِيانٍ، إنما هو يقينُ تَدَبُّرٍ، فأَما يقين العِيَانِ فلا يقال فيه إلاَّ علم، وهو يكون اسماً ومصدراً، وجمعُ الظَّنِّ الذي هو الاسم ظُنُون، وأَما قراءة من قرأَ: وتَظُنُّونَ بالله الظُّنُونا، بالوقف وترك الوصل، فإِنما فعلوا ذلك لأَن رؤُوس الآيات عندهم فواصل، ورؤُوس الآي وفواصلها يجري فيها ما يجري في أَواخِرِ الأَبياتِ والفواصل، لأَنه إنما خوطب العرب
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR426 harf
* ظ ن ن * * ألظَّنُّ * العِلم دون يقين أو بمعناه وبابه رد وتقول * ظَنَنْتُكَ * زيدا و * ظَنَنْتُ * زيدا إياك تضع الضمير المنفصل موضع المتصل و * الظَّنِين * المتهم و * الظِّنَّةُ * التهمة يقال منه أظنه و * اظَّنَّهُ * بالطاء والظاء إذا اتهمه وفي حديث بن سيرين ﴿لم يكن علي رضي الله عنه * يُظَّنُّ * في قتل عثمان رضي الله عنه﴾ وهو يُفتعل من يُظنن فأُدغم و * مَظِنَّةُ * الشيء موضعه ومألفه الذي يُظن
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR7.730 harf
: ( *!الظَّنُّ : التَّرَدُّدُ الَّراجِحُ بين طَرَفَي الاعْتِقادِ الغيرِ الجازِمِ ) . وفي المُحْكَم : هو شَكٌّ ويَقِينٌ إلاَّ أنه ليسَ بيَقِينِ عِيانٍ ، إنَّما هو يَقِينُ تَدَبُّرٍ ، فَأَمَّا يَقِينُ العِيانِ فلا يُقالُ فيه إلاَّ عَلَم . وفي التَّهْذِيبِ ؛ الظَّنُّ : يَقِينٌ وشَكٌّ ؛ وأَنْشَدَ أَبو عُبَيْدَةَ : *!ظَنِّي بهم كعَسَى وهم بتَنُوفَةٍ يَتَنازَعُون جَوائِزَ الأَمْثالِيقولُ : اليَقِينُ
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR865 harf
ظَنَّ ظَنَّ U ( n. ac. ظَنّ 1 ), a. Thought, believed, supposed, imagined. b. see IV . أَظْنَنَ أَظْنَنَ IV , a. Suspected, mistrusted, distrusted, thought ill of. تَظَنَّنَ تَظَنَّنَ V , a. Thought, opined, formed an opinion. b. see I (a) . اِظْتَنَنَ اِظْتَنَنَ VIII ( Z ), a. see IV . ظَنّ ظَنّ 1 , ( pl. ظُنُوْن 27 , أَظَاْنِيْنُ 69 ), a. Opinion, belief, view; supposition,
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok30.747 harf
ظنن ظَنَّ - يَظُنُّ - ظَنّ ظَنَّ - يَظُنُّ + كائن + بـ ِكائن + أمراً أو شيئاً: يقدر ويحسب من غير يقين أن الأمر والشيء ملازم وخاص بالكائن: يصدر حكماً عقلياً احتمالياً وغير موثوق على كائن، وذلك في أمر أو قضية ظَنَّ - يَظُنُّ + كائن + أمراً + أنه + خبر: يصدر حكماً عقلياً احتمالياً وغير موثوق على أمر أو قضية ويقرر أنه كذا (الخبر): يجرى عمليات
Tamamını oku

Sîgalar(31)

Mücavir kökler97 mücavir (321 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. خرص

    3 ortak ayet · Hars (hı, sad) : Meyvelerin devşirilmesinde veya balın…

  2. تبع

    9 ortak ayet · İnek yavrusu, dana demektir

  3. كذب

    9 ortak ayet · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…

  4. كثر

    7 ortak ayet · Kesr(sin ile) kırık demektir

  5. خلط

    2 ortak ayet · Bulanık su demektir

  6. سبب

    2 ortak ayet · Araç

  7. فرعون

    4 ortak ayet · Firavun

  8. ملأ

    3 ortak ayet · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…

  9. زين

    3 ortak ayet · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…

  10. سوع

    3 ortak ayet · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir

  11. طلع

    2 ortak ayet · Dal demektir

  12. غضب

    2 ortak ayet · Kızgınlık

Geçtiği ayetler(57)

  1. وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ

    ZanEğer sen, yeryüzünde bulunanların çoğunluğuna uyarsan; seni Allah’ın yolundan saptırırlar. Onlar, ancak zanna uyarlar ve yalnız yalan söyleyip dururlar.

  2. … عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ

    ZanŞirk koşanlar diyecekler ki: Eğer Allah dileseydi; biz de, atalarımız da şirk koşmazdık. Hiçbir şeyi haram da kılmazdık. Onlardan öncekiler de, Bizim gücümüzü tadana kadar böyle dediler. De ki: Bize karşı yanınızda ortaya koyabileceğiniz bir bilgi var mı? Siz, ancak zanna uyuyorsunuz ve siz, sadece yalanlar atıyorsunuz.

  3. وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ

    ZanOnların çoğu, sadece zanna tabi olurlar. Şüphe yok ki zann, hakikat karşısında bir şey ifade etmez. Doğrusu Allah, onların bütün işlediklerini bilendir.

  4. أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ

    ZanDikkat edin; göklerde kim varsa ve yerde kim varsa, hepsi Allah’ındır. Allah’tan başkasına tapanlar, gerçekte Allah’a koştukları ortaklara tabi olmuyorlar, onlar bir takım zannlara uyuyor ve ancak yalan söylüyorlar.

  5. … أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَمَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَى

    ZanBunlar, sizin ve atalarınızın taktığı adlardan başka bir şey değildir. Allah onlara hiç bir güç indirmemiştir. Onlar kuruntudan ve nefislerin arzu ettiği hevadan başkasına uymuyorlar. Halbuki kendilerine Rabblarından hidayet gelmiştir.

  6. وَمَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا

    ZanHalbuki onların bu hususta bilgileri yoktur. Onlar, sadece zanna uyarlar. Zan ise hiç şüphesiz gerçekten bir şey ifade etmez.

  7. وَمَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا

    ZanHalbuki onların bu hususta bilgileri yoktur. Onlar, sadece zanna uyarlar. Zan ise hiç şüphesiz gerçekten bir şey ifade etmez.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökظنن
YapıÜçlü (muza‘af / mükerrer)
Özel DurumMükerrer (aynü’l-fiil ve lâmü’l-fiil aynı harftir)
Bağlamsal Yakın Köklerحسب, زعم, شكك, علم
Zıt Kökيقن
Çekirdek Özet 1Suyu kesin olarak bilinmeyen kuyu ve tahsili şüpheli alacakta olduğu gibi, varlığı ile yokluğu arasında emareye dayanan zihni duraksama
Çekirdek Özet 2Bir emare veya delile dayanarak zihnin bir tarafa meyletmesi; bağlamına göre tedebbürle ulaşılan sarsılmaz kanaat (yakîn) veya delilsiz kuruntu (vehim)
Çekirdek Özet 3Bilgi hiyerarşisinde gözle müşahede edilen kesin ilim ile körü körüne tahmin arasına yerleşen, delilin niteliğine göre hüküm doğuran bilişsel ağırlık merkezi
Kritik Hata RiskiKökün Kur'an'daki bütün kullanımlarını tek taraflı olarak olumsuz «şüphe ve asılsız kuruntu» sayıp, müminlerin ahiret ve Allah ile buluşma inancını niteleyen yakîn anlamındaki kullanımları gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
ظنBelirsizlik, kesin gözle görülemeyen durum, örtülü emareنİkinci harfin yinelenmesiyle kök süreklilik ve zihni bir yöneliş kazanmış; dış dünyadaki belirsiz bir emarenin zihinde ağırlıklı bir kanaate veya içsel bir tereddüde dönüşmesi anlamı pekişmiştir

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
ظSepet, çark; içine alma, kuşatma (ikiz harf ط temelinde sertleşmiş türetme)Zihnin dış dünyadaki bir emareyi kavrayıp kendi sınırları içine almasını ve kuşatmasını simgeler
نFiliz, balık; içsel hareket, süreklilik, gizil akışKuşatılan emarenin zihin dünyasında sürekli ve içten içe işleyen bir algı akışı doğurmasını temsil eder
نFiliz, balık; yinelenen canlılık, derinleşmeİlk zihni kıpırdanışın derinleşerek yerleşik bir kanaat, kuşku veya sarsılmaz bir algı düzlemine evrilmesini ifade eder
ظننZihnin bir emareyi kuşatıp içsel bir akışla tartarak bir tarafa yönelmesiDışsal bir işaretin zihne alınması, tartılması ve doğrudan gözle görülmeyen bir duruma dair ağırlıklı kanaat oluşturulması hareketini kurar

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamSuyu olup olmadığı dışarıdan bilinemeyen, su verip vermeyeceğine güvenilmeyen kuyu (البِئرُ الظَّنُونُ); tahsil edilip edilmeyeceği belirsiz olan borç (الدَّيْنُ الظَّنُونُ) ve emare bulunmadığı halde itham altında bırakılan kişi (الظَّنِينُ).
Cahiliye şiiri kullanımıİmruülkays b. Hucr’a atfedilen beyitte kök, bir emareye dayanan beklenti ve zihni yöneliş anlamında geçer: أبلغ سبيعاً إن عرضت رسالة / أني كظنك إن عشوت أمامي
Erken Arapça kullanımKlasik sözlüklerde zannın iki ana damara ayrıldığı kaydedilir: Gözle görme (ıyân) dışındaki delil ve düşünmeyle ulaşılan kesin kanaat (يقين تدبّر) ile delilsiz itham ve şüphe (تُهْمَة وشَكّ). İbn Meyyâde’ye atfedilen şahitte zannın itham ve tereddüt boyutu belirgindir: أَتَيتُكَ عارياً خَلَقـاً ثـيابـي / على دَهَشٍ تُظَنَّ بيَ الظُّنُونُ

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, el-Müfredât, Lisānü’l-ʿArab, Esâsü’l-Belâga.

Sami etimolojik katman

Arapça ظنن kökü, Sami dillerinde birincil köklerden ziyade, belirli bir bilişsel ve algısal durumu ifade etmek üzere gelişmiş ikincil bir morfolojik yapı sergiler. Erken Sami dil katmanında kökün doğrudan birebir fonetik eşdeğerleri sınırlıdır; zira Proto-Sami ötümlü diş-ardı sızıcı sesinin farklı Sami dillerinde geçirdiği fonetik kaymalar (İbraniceye צ veya ט, Aramiceye ט veya ע olarak yansıması) köklerin izini sürmeyi zorlaştırır. Bununla birlikte, İbranicede ve Aramicede gizlenme, pusuda bekleme veya içten içe hesap yapma anlamı taşıyan köklerle kavramsal paralellikler kurulabilmektedir.

Arapçada kök, somut bedevi tecrübesinde «suyunun mevcudiyeti kesin olmayan kuyu» imgesinden hareketle, görme duyusunun dolaysız erişemediği bir noktada zihnin belirtiler üzerinden yürüttüğü tahmini ve kanaati ifade etmek üzere özelleşmiştir. Bu yönüyle kök, ortak miras niteliğindeki soyut bir kavramdan çok, Arap dilinin kendi iç evriminde emareye dayalı çıkarım sürecini adlandırmak için kazandığı semantik bir genişlemedir.

Güven Muhtemel

Kaynak Lisānü’l-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönSuyu belirsiz kuyu ve şüpheli borç imgesiSomut kuyudan zihni alana geçiş; doğrudan görülmeyen bir nesne veya olgu hakkında emarelerle hüküm verme haliKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney Sami ve Kuzeybatı Sami algı kökleriyle dolaylı örtüşmeProto-Sami ses denklikleri çerçevesinde doğrudan üçlü kök paralelliği sınırlı olup, içsel hesap ve gizil kanaat anlamlarında tematik yakınlık mevcutturMuhtemel
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir doğrudan soydaş biçim tespit edilmemiştirVeri bulunamadı

Kaynak David Cohen, Lisānü’l-ʿArab, Tâcü’l-Arûs.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
ظننAnlamlıEmareye dayalı kanaat veya şüpheDışsal ipuçlarından hareketle zihinde ağırlık kazanan olumlu ya da olumsuz düşünceHedef köktür; Kur'an'da 69 kez geçer
نظنKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştirKur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da mühmeldir
ننظKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştirKur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da mühmeldir

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
ظننMerkezBilişsel meyil ve kanaatDelile dayandığında kesin bilgiye (yakîn-i tedebbür), delilsiz olduğunda kuruntuya dönüşebilen ağırlıklı kanaatİki kutuplu yapısıyla bağlama göre anlam kazanır
علمKomşuKesin ve nesnel bilgiDoğrudan müşahede, kesin delil veya vakıaya tam uygunluk ile zandan ayrılırYanılma payı barındırmayan doğrulanmış idraktir
حسبKomşuZihni hesap ve sayımBirbirini izleyen ipuçlarını sayıp hesaplayarak bir sonuca varma haliMantıksal çıkarım ve kurgusal hesap vurgusu taşır
زعمKomşuTemelsiz iddiaArkasında yeterli dayanak bulunmayan, çoğunlukla dilde kalan kuru iddiaGenellikle batıl ve asılsız kabuller için kullanılır
شككKomşuİki taraflı eşit tereddütİki ihtimalin birbirine tam denk gelmesi ve zihnin hiçbir tarafa meyledememesiZanda bir taraf ağır basarken şüphede denklik esastır
يقنZıtSarsılmaz kesinlik ve durulukHer türlü tereddüt, örtü ve değişkenlikten arınmış nihai kararlılıkZannın taşıyabileceği kuşkuyu tamamen ortadan kaldıran duruluktur

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaظننEmareye dayalı kanaat, zihin tartımıHem olgusal kesin kanaati hem de delilsiz kuruntuyu içeren iki uçlu bilişsel durumKesin
Latinceopinio, credereKanaat, varsayım, inanmaDelilsiz zan yönünü opinio karşılarken, kökün kesin inanç ve itimat boyutunu credere karşılarGüçlü
İngilizceconjecture, conviction, presumptionSanı, kuvvetli kanaat, varsayımConjecture kökün delilsiz tahmin boyutunu, conviction ise tedebbürle ulaşılan kesin inanç boyutunu karşılarKesin
AlmancaVermutung, feste ÜberzeugungTahmin, sanı; sarsılmaz kanaatTek bir Almanca sözcük iki ucu kapsamaz; zannın negatif yönü Vermutung, pozitif yönü Überzeugung ile aktarılırGüçlü
Fransızcaconjecture, présomption, convictionSanı, karine, kesin kanaatPrésomption hukuki karine ve tahmin alanını örterken, dini bağlamdaki yakîn anlamını conviction karşılarGüçlü

Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْKesin inanç, yakîn (tedebbür ile ulaşılan sarsılmaz bilgi)Müminlerin ve huşû sahiplerinin ahirete ve hesaba dair kesin inancı bağlamında; Bakara 2:46, Hâkka 69:20
إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّAsılsız vehim, delilsiz kuruntu ve kuru tahminMüşriklerin ve inkârcıların hakikat karşısındaki temelsiz iddiaları bağlamında; En'âm 6:148, Yûnus 10:36, Necm 53:28
ظَنَّ السَّوْءِKötü niyet, suiizan ve haksız ithamMünafıkların ve kalbinde maraz bulunanların Allah ve elçisi hakkındaki kötü beklentileri bağlamında; Feth 48:6, Hucurât 49:12
وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِرَاقُAğır basan ihtimal, zihni idrak ve kesinleşme eşiğiKişinin ölüm anında veya çaresizlik vaktinde gerçeği fark etmesi bağlamında; Kıyâme 75:28, Yûnus 10:24
وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِTevekkülle pekişen çaresizlik ve nihai sığınma kanaatiİmtihan anında kulun Allah'tan başka sığınak olmadığını bizzat yaşayarak idrak etmesi; Tevbe 9:118

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamBilgi teorisi (epistemoloji) ve inanç ilkeleriAkide konularında zannın (özellikle zann-ı gālibin) delil olup olamayacağı; zannın ilim seviyesine çıkıp çıkmadığı tartışmasıZannın kesinlik (kat'iyyet) taşımayan, inançta yetersiz kalan bilişsel durum olarak dışlanması
FıkıhAmeli hükümler ve füru-ı fıkıh metodolojisiAmeli alanda zann-ı gālib (baskın kanaat) ile amel etmenin vücubiyeti; emare ve karinelerin hükme dayanak yapılmasıİbadet ve muamelatta kesinliğin bulunmadığı yerde zan ve karinenin amele esas kabul edilmesi
TefsirKur'an semantiği ve ezdâd (zıt anlamlılar)Kökün hem yakîn (kesin bilgi) hem de şek (şüphe) anlamında kullanılan müşterek bir lafız olup olmadığı tahliliAyetin siyak ve sibakına göre zannın övgü veya yergi bağlamında ayrıştırılması
HadisAhlak, yargılama hukuku ve bireysel ilişkilerSuiizandan sakındırma («Zandan sakının, çünkü zan sözlerin en yalanıdır») ve hüsnüzannı teşvikToplumsal ilişkilerde delilsiz ithamın yasaklanması, Allah'a karşı ise hüsnüzannın emredilmesi

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİnanç ve teslimiyet alanıHüsnüzan ve tedebbürî yakînİmanı olgunlaştırma ve Allah'a itimatDini alanda delile dayanan zan insanı yakîne ulaştırırken, delilsiz zan dinden uzaklaştırırKesin
İlmiEpistemoloji ve metodolojiHipotez ve baskın kanaat (zann-ı gālib)Kesin bilgiye ulaşma sürecinde geçici basamakHenüz doğrulanmamış teorik iddia seviyesinde kalır; hakikatin yerine ikame edilemezGüçlü
SiyasiYönetim ve istihbaratKarineler üzerinden tedbir almaToplumsal güvenliği sağlarken haksız yargıyı önlemeDelilsiz zanla halkı itham etmek zulme yol açarken, emareleri değerlendirmek ihtiyat gereğidirGüçlü
İktisadiTicaret ve borçlar hukukuRisk yönetimi ve tahsil kabiliyetiSözleşmelerde belirsizliği (garar) gidermeAlacağın veya sermayenin belirsizliğini ifade eden deyn-i zanûn iktisadi akitlerde bertaraf edilirGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerBayesçi olasılık ve koşullu dağılımBir olayın başlangıçtaki belirsizliğinin yeni deliller ve emareler geldikçe güncellenerek yüksek bir olasılık veya sıfıra yaklaşması yapısıyla tam örtüşürGüçlü
Beşeri bilimlerHukuki karine ve bilişsel önyargıYargılamada doğrudan delilin yokluğunda emarelerden türetilen ağırlıklı kanaat veya zihnin eksik veriyle vardığı peşin yargı modeliKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca Türkçedeki «sanmak, kuruntu etmek, şüphelenmek» manasına hapsederek, emareye dayalı kesin idrak boyutunu tamamen yok saymak.
Kur'an içi daha geniş anlamKök Kur'an'da iki kutuplu bir yelpazeyi ifade eder: Bir uçta vahiy ve delil olmaksızın üretilen batıl kurgular (vehim), diğer uçta derin tefekkür ve delillerin birikmesiyle kalpte oluşan sarsılmaz kesin inanç (yakîn).
Yanlış anlamanın doğuracağı hataBakara 2:46 gibi ayetlerde namazda huşû duyan müminlerin niteliği olan «yazunnûne» ifadesini «Rableriyel buluşacaklarını sanırlar/şüphe ederler» şeklinde çevirip müminlerin imanını tereddütlü bir kanaat olarak yorumlama tehlikesi doğar.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Vahyin bilgi teorisini kurar; hakikatin ölçüsünün heva ve zandan bağımsız, kesin delile dayalı olduğunu ilan ederken müminin içsel kanaat derinliğini tanımlar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Müşriklerin inanç temellerini sarsan eleştiri ayetlerinde (Necm, En'âm) ve müminlerin ahiret bilincini anlatan itikat ayetlerinde (Bakara, Hâkka) kurucu kavramdır.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Çoğunluğun veya ataların kabul ettiği kanaatlerin hakikatin yerini tutamayacağını gösterir; bilginin kaynağı olarak zihni kuruntuyu değil ilahi beyyineyi zorunlu kılar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamSuyu dışarıdan görünmeyen ve çıkıp çıkmayacağı emarelere bağlı olan belirsiz kuyu ile tahsili kuşkulu borcun oluşturduğu zihni tereddüt eşiği.
  • Soyut anlamDoğrudan gözle görülmeyen bir olguya dair dış emareleri toplayarak zihnin bir ihtimali diğerine baskın kılması veya tamamen dayanaksız bir kuruntuya kapılması hali.
  • Sistematik karşılıkİlim ile şüphe arasında yer alan; delilin varlığına göre yukarı doğru yakîne, delilin yokluğuna göre aşağı doğru vehme ve suiizana evrilen dinamik olasılık düzlemi.
  • LaTeX modeliZ(x)=lim⁡d→∞P(x∣d)=1veyalim⁡d→0P(x∣d)=0
  • LaTeX açıklamasıFormülde Z(x) zannın yöneldiği hükmü, P(x∣d) ise toplanan delil ve emareler (d) kümesi altında bu hükmün zihindeki gerçekleşme olasılığını simgeler. Deliller ve tedebbür arttıkça (d→∞) zannın değeri kesinliğe (1, yani yakîn-i tedebbüre) ulaşır; nesnel delil tamamen ortadan kalktığında (d→0) zan, hakikatten hiçbir şey kazandırmayan asılsız kuruntuya ve batıl iddiaya (0) dönüşür.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ظ