بري
ب - ر - ي
KÖK- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük
Berr deniz mukabili kara anlamındadır. Burr buğday demektir. Beriyye tarla demektir. Birr iyilik demektir. “Berr“ deniz mukabili “kara“ demektir Beriye bina anlamındadır. Hilkat anlamına da gelmektedir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: برو/ي · برى
Notlarım
Sözlükler(10)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Berr deniz mukabili kara anlamındadır. Burr buğday demektir. Beriyye tarla demektir. Birr iyilik demektir. “Berr“ deniz mukabili “kara“ demektir Beriye bina anlamındadır. Hilkat anlamına da gelmektedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.853 harfباب الراء والباء و ا ي ء معهما
ر ب و، ر و ب، ب ر و، و ر ب، ب و ر، و ب ر، ب ر ي، ر ي ب، ر أ ب، ر ب أ، ب ر أ، أ ر ب، ب أ ر، أ ب ر مستعملات
ربو:
ربا الجُرْحُ والأرضُ والمالُ وكلُّ شيء يَرْبو ربواً، إذا زاد.
وربا فلانٌ، أي: أصابه نَفَسٌ في جوفه. ودابّةٌ بها رَبْو.
والرّابِيةُ: ما ارتفع من الأرض.
والرَّبْوة: لغات: أرضٌ مُرْتفعةٌ، والجميعُ: الرُّبَى. ويُقال إنْ الرَّبوة في قوله تعالى: "إلى رَبوةٍ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR613 harfالبَرا: الترابُ. قال الراجز:
بِفيك من سار إلى القوم البَرا
وفلانٌ يُباري فلاناً، أي يعارضه ويفعل مثل فعله. وهما يتباريان. وفلان يُباري الريحَ جوداً وسخاءً. وانْبَرى له، أي اعترضَ له. ابن السكيت: تَبَرَّيْتُ لمعروفه تَبَرِّياً، إذا تعرَّضْتَ له. وأنشد الفرّاء:
وَأَهْلَةِ وُدٍّ قد تَـبَـرَّيْتُ وُدَُّهـمْ وأَبْلَيْتُهُمْ في الحمد جُهْدي ونائِلي
والبُرايَةُ: النُحاتَةُ وما بَرَيْتَ من العود،
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR31.693 harfر ب ( وايء )
راب ، ربا ، ربأ ، ورب ، وبر ، برأ ، بأر ، بار ، أرب ، أبر ، بري .
روب رأب : قال اللَّيث : الرَّوْبُ : اللّبنُ الرّائب .
والفِعْل : راب يَروب رَوْباً ، وذلك إذا كَثُفت دُوايَتُه وتَكبَّد لَبَنُه وأَنَى مَخْضُه .
والمِرْوَبُ : إناءٌ يُروَّب فيه اللَّبنُ .
والرَّوْبَةُ : بَقِيَّةٌ من اللبن تُترك في المِرْوَب كي إذا صُبّ عليه الحَلِيبُ كانَ أَسْرع لِرَوْبه .
أبو عُبيد ، عن الفراء : إذا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR yok32.381 harfMadde başı: برو/ي(باب الباء والراء وما معهما في الثلاثي)
(برز) الباء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو ظهور الشيء وبُدُوُّه، قياسٌ لا يُخْلِفُ. يقال بَرَزَ الشيءُ فهو بارزٌ. وكذلك انفرادُ الشيءِ من أمثاله، نحو: تبارُزِ الفارِسَيْن، وذلك أنَّ كلَّ واحدٍ منهما ينفرد عن جماعته إلى صاحبه. والبَرَاز المتَّسع من الأرض؛ لأنه بادٍ ليس بغائِطٍ ولا دَحْلٍ ولا هُوَّة. ويقال امرأةٌ بَرْزَةٌ أي جليلةٌ تبرُزُ وتجلِسُ بفِنَاء بيتها.
(باب الباء والراء وما معهما في الثلاثي) (برز) الباء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو ظهور الشيء وبُدُوُّه، قياسٌ لا يُخْلِفُ. يقال بَرَزَ الشيءُ فهو بارزٌ. وكذلك انفرادُ الشيءِ من أمثاله، نحو: تبارُزِ الفارِسَيْن، وذلك أنَّ كلَّ واحدٍ منهما ينفرد عن جماعته إلى صاحبه. والبَرَاز المتَّسع من الأرض؛ لأنه بادٍ ليس بغائِطٍ ولا دَحْلٍ ولا هُوَّة. ويقال امرأةٌ بَرْزَةٌ أي جليلةٌ تبرُزُ وتجلِسُ بفِنَاء بيتها. قال بعضُهم: رجل بَرْزٌ وامرأةٌ بَرزَةٌ، يوصَفانِ بالجَهارَةِ والعَقْل. وفي كتاب الخليل: رجل بَرْزٌ طاهرٌ عفيف. وهذا هو قياسُ سائِرِ الباب، لأنَّ المُرِيبَ يدُسُّ نفسَه ويُخْفيها. ويقال بَرَّزَ الرّجُلُ والفَرَسُ إذا سَبَقَا، وهو [من] الباب. ويقال أبرزْتُ الشّيءَ أُبرِزُهُ إبرازاً. وقد جاء المبروزُ. قال لَبيد: أوْ مُذْهَبٌ جَدَدٌ على ألواحه *** النّاطقُ المبروزُ والمخْتُومُ([1])المبروز: الظاهر. والمختوم: غير الظاهر. وقال قوم: المبروز المنشور. وهو وجهٌ حَسَنٌ. (برس) الباء والراء والسين أصلٌ واحدٌ، يدلّ على السهولة واللين. قال أبو زيد([2]): بَرَّسْت المكانَ إذا سَهَّلْتَه وليّنْتَه. قال: ومنه اشتقاقُ بُرْسان قبيلة من الأزد. والبُِرْس القُطْن. والقياسُ واحد. ومما شذَّ عن هذا الأصل قولهم: ما أدري أيُّ البَرَاساءِ والبَرْنَساءِ هو، أي أيُّ الخلقِ هو. (برش) الباء والراء* والشين كلمةٌ واحدةٌ، وهو أن يكون الشيءُ ذا نُقَطٍ متفرّقةٍ بِيضٍ. وكان جَذِيمَةُ أبرَصَ، فكُنِّيَ بالأبرش. (برص) الباء والراء والصاد أصلٌ واحدٌ، وهو أن يكون في الشيء لُمْعَةٌ تخالف سائرَ لونه، من ذلك البرصُ. وربما سمَّوا القمرَ أبرص. والبَرِيص مثل البصيص، وهو ذلك القياس. قال: * لهنّ بخدِّهِ أبداً بريصُ([3]) * والبِرَاصُ بِقَاعٌ في الرّمل لا تُنْبِتُ([4]). وسامُّ أبْرَصَ معروفٌ. قال القُتيبـيّ: ويجمع على الأبارِصِ. وأنشد: واللهِ لو كنتُ لهذا خالصا([5]) *** لكُنتُ عبداً يأكل الأبارِصَا([6]) وقال ثعلب في كتاب الفصيح: وهو سامُّ أبْرَص، وسامّا أبرصَ، وسَوامُّ أبرصَ. (برض) الباء والراء والضاد أصل واحد، وهو يدلُّ على قلّةِ الشيء وأخذِهِ قليلاً قليلاً. قال الخليل: التبرُّض التبلُّغ بالبُلْغَة من العيش والتطلُّب لـه هاهنا وهاهنا قليلاً بعد قليل. وكذلك تبرَّض الماءَ من الحوض، إذ قلَّ صبّ في القربة من هنا وهنا. قال: وقد كنتُ بَرَّاضاً لها قبلَ وَصْلِها *** فكيفَ وَلَزَّتْ حَبْلَها بحِبالها([7])يقول: قد كنتُ أطلبُها في الفَيْنَةِ بعدَ الفينة، أي أحياناً، فكيف وقد عُلِّق بعضُنا بعضاً. والابتراضُ منه. وتقول: قد بَرَضَ فلانٌ لي من ماله، وهو يَبْرُضُ بَرْضاً، إذا أعطاكَ منه القليلَ. قال: لَعَمْرُكَ إنّني وطِلابَ سَلْمَى *** لكالمتبرِّضِ الثَّمَدَ الظَّنُونا([8])وثَمَدٌ أي قليل، يقول رؤبة: * في العِدِّ لم تقدَحْ ثِمادا بَرْضا([9]) * ومن هنا الباب: بَرَض النّبات يَبْرُِض بُرُوضاً، وهو أوّلُ ما يتناول النَّعَمُ والبارِض: أوّلُ ما يبدو من البُهْمَى. قال: رَعَى بارِضَ البُهْمَى جَميماً وبُسْرَةً *** وصَمْعَاءَ حَتّى آنفَتْهُ نِصَالُها([10])(برع) الباء والراء والعين أصلان: أحدهما التطوُّع بالشيء من غير وجوبٍ. والآخر التبريز والفَضْل. قال الخليل: تقول بَرَعَ يَبْرَعُ بُرُوعاً([11]) وبَراعةً، وهو يتبرَّع من قِبَلِ نَفْسِه بالعَطاء. وقالت الخنساء: جلدٌ جميلٌ أصيل بارِعٌ وَرِعٌ *** مأوى الأراملِ والأيتامِ والجارِ قال: والبارع: الأصيل الجيّد الرأي. وتقول: وهبت للإنسان نتياء ([12]) تبرُّعا إذا لم يَطْلُب. (برق) الباء والراء والقاف أصلانِ تتفرع الفروع منهما: أحدهما لمعانُ الشيء؛ والآخر اجتماع السَّوادِ والبياضِ في الشيء. وما بَعْدَ ذلك فكلُّه مجازٌ ومحمولٌ على هذين الأصلين. أمّا الأول فقال الخليل: البرق وَمِيضُ السَّحاب، يقال بَرَقَ السَّحَابُ بَرْقاً وبَريقاً. قال: وأبْرَقَ أيضاً لغة. قال بعضهم: يقال بَرْقَة للمرّة الواحدة، إذا بَرَقَ، وبُرْقَة بالضم، إذا أردْتَ المقدار من البرق. ويقال: "لا أفعلُهُ ما بَرَقَ في السَّماءِ نجم"، أي ما طَلَعَ. وأتانا عند مَبْرَقِ الصُّبح، أي حين برَق. اللِّحْياني: وأَبْرَقَ([13]) الرّجل إذا أمَّ البَرْقَ حينَ يراه. قال الخليل: البارقة السَّحابة ذاتُ البرق. وكلُّ شيءٍ يتلألأ لونُه فهو بارقٌ يبرُق بَريقاً. ويقال للسُّيوف بَوَارق. الأصمعيُّ: يقال أبرَقَ فلان بسيفه إبراقاً، إذا لمع به. ويقال رأيت البارقةَ، ضوءَ بَرْق السُّيوف. ويقال مرّت بنا اللّيلةَ بارقةٌ، أي سحابةٌ فيها برق، فما أدري أينَ أصابَتْ. والعرب تقول: "هو أَعْذَبُ من ماء البارقة". ويقال للسيف ولكلِّ ما له بَريقٌ إبْريق، حتى إنّهم يقولون للمرأة الحسناءِ البَرّاقة([14]) إبريق. قال: * ديار إبريقِ العَشِيّ خَوْزَلِ * الخوزَل المرأة المتثنِّية في مِشْيتها. وأنشد: أشْلَى عليه قانصٌ لمّا غَفَلْ([15]) *** مُقلَّدَاتِ القِدِّ يَقْرُونَ الدَّغَلْ فزَلّ كالإبريقِ عن مَتْنِ القَبَل([16]) قال أبو عليّ الأصفهانيّ: يقال أبْرَقَتِ السّماءُ على بلادِ كذا. وتقول أبرَقْتُ إذا أصابتكَ السّماء. وأبرَقْتُ ببلدِ كذَا، أي أُمطرْتُ. قال الخليل: [إذا] شَدَّدَ مُوعِدٌ بالوَعيد، قيل أَبْرق وأَرْعَد. قال: أَبْرِقْ وأَرْعِدْ يا يَزيـ *** دُ فما وَعِيدُك لي بِضائرْ([17])يقال بَرَقَ ورَعَدَ أيضاً. قال: فإذا جعلتُ... فارسَ دونُكُمْ *** فارْعَُدْ هُنالِكَ ما بدا لَكَ وابرُقِ([18])أبو حاتم عن* الأصمعيّ: بَرَقت السّماءُ، إذا جاءتْ ببرقٍ. وكذلك رعدت، وبَرَق الرّجُل ورَعَد. ولم يعرف الأصمعيّ أَبْرَقَ وأَرْعَدَ. وأنشد: يا جَلَّ ما بَعدَتْ عليك بلادُنا *** فابرُق بأرضِكَ ما بَدَا لك وارْعَُدِ([19])ولم يلتفت إلى قول الكُميت: أبرق وأرْعِدْ يا يزيـ *** د........... قال أبو حاتم: وقد أخبرنا بها أبو زيدٍ عن العرب. ثم إنّ أعرابيّاً أتانا من بني كلاب وهو محرِم. فأردنا أن نسأله فقال أبو زيد: دَعُوني أتولَّى مسألتَه فأنا أرفَقُ به. فقال له: كيف تقول إنّك لتُبْرق وتُرْعِد؟ فقال: في الخجيف؟ يعني التهدُّد. قال: نعم ([20]). قال: أقول إنّك لتُبرِق وتُرْعِد. فأخبرتُ به الأصمعيّ فقال: لا أعرِف إلاّ بَرَق ورَعَد. ومن هذا الأصل ([21]) قال الخليل: أبرَقت الناقةُ، إذا ضربَتْ ذَنبها مرّةً على فرْجها، ومرّة على عجُزِها، فهي بَرُوقٌ ومُبْرِق. قال اللِّحياني: يقال للنّاقة إذا شالت ذنبها كاذبةً وتلقّحت وليست بلاقِح: أبرقت النّاقة فهي مُبْرِقٌ وبروقٌ. وضدُّها المِكْتَام. قال ابن الأعرابيّ: بَرَقَت فهي بارق إذا تشذَّرَت بذَنبها من غير لَقْحٍ. قال بعضهم: بَرَّقَ الرجلُ: إذا أتى بشيءٍ لا مِصداق له. وحكى ابنُ الأعرابيّ، أنّ رجلاً عمل عملاً فقال لـه بعض أصحابه: "بَرَّقْتَ وعَرّقْت([22])" أيْ لوّحت بشيء ليس لـه حقيقة. وعرّقت أقْلَلْتَ، من قولهم: لا تمَلأِ الدَّلْوَ وعَرِّقْ فيها *** ألا تَرى حَبَار مَنْ يسقِيها([23])قال الخليل: الإنسان البَرُوقُ هو الفَرِقُ لا يزال. قال: * يُرَوِّعُ كلَّ خَوَّارٍ بَرُوقِ * والإنسانُ إذا بَقِيَ كالمتحيِّر قيل بَرِق بَصَرُه بَرَقاً، فهو بَرِقٌ فَزِعٌ مبهوت. وكذلك تفسيرُ مَنْ قرَأها: {فإذا بَرِقَ البَصَرُ[
Bu madde şu köklerde de gösteriliyor: برو
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR378 harfب ر ي
ما عندي قلم بري أي مبري وأرفع براية القلم.
قال المتنخل: وصـراء البرايـة عـود نبيـع كوقـف العاج عاتكة اللياط وبفيه البري وحمىً خيبرا وشر ما يرى.
ومن المجاز: بريت الناقة بالسير وبرآها السفر وناقة ذات براية: بها بقية بعد بري السفر إياها.
وإنـك لـذو برايـة: لمـن فيـه بقيـة بعـد السفر.
وفلان يباري الريح جوداً وأعطته الدنيا برتها إذا تمكن منها وحظي بها.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR374 harf* ب ر ي * * البَرَى * التراب و * البَرِيّةُ * الخلق وأصله الهمزة والجمع * البَرايا * و * البِريَّاتُ * وقد * بَرَاهُ * الله أي خلقه وبابه عدا وفلان * يُبَاري * فلانا أي يعارضه ويفعل مثل فعله وهما * يَتَبَارَيانِ * و * انْبَرَى * له اعترض له و * البُرَايَةُ * النحاتة وما يربت من العود وكذا * البُرَاءُ * و * المِبْراةُ * الحديدة التي يبرى بها و * بَرَيْتُ * القلم من باب رمى
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.549 harfMadde başı: برى: ( ي ( *!بَرَى السَّهْمَ *!يَبْرِيهِ *!بَرْياً *!وابْتَراهُ ) : ) أَي ( نَحَتَهُ ) ؛ ) قالَ طرفَةُ :
من خُطوبٍ حَدَثَتْ أَمْثالُها
*!تَبْتَرِي عُودَ القَوِيِّ المُسْتَمِرّ ( وقد *!انْبَرى .
( وسَهْمٌ *!بَرِيٌّ *!مَبْرِيٌّ ) ، فَعيلٌ بمعْنَى مَفْعولٍ ، ( أَو كَامِلُ *!البَرْي ) .
وفي التَّهْذِيبِ : هو السَّهْمُ *!المَبْرِيُّ الذي قد أُتِمَّ *!بَرْيه ولم يُرَشْ ولم يُنْصَلْ ، والقِدْحُ أَوَّلَ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.148 harfMadde başı: برىبَرَى
1 بَرَى بر برى بري ري , (T, M, K,) first pers. بَرَيْتُ, (T, S, Msb,) aor. بَرِىَ , (T, K,) inf. n. بَرْىٌ, (T, S, M, Msb, K,) He formed, or fashioned, by cutting; shaped out; or pared; (As, T, M, K;) a reed for writing, (Lth, As, ISk, T, S, M, Msb,) and a stick, or piece of wood, (Lth, T, M,) and an arrow, (M, K,) &c.; (M;) as also ↓ ابترى: (M, K:) and بَرَوْتُ, (Msb,) aor. بَرُىَ . (Lth,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR503 harfبَرَى
بَرَى I ( n. ac. بَرْي 1 ),
a. Planed, shaved; pared; mended ( pen ).
b. Fatigued, jaded.
بَاْرَيَ
بَاْرَيَ III ,
a. Vied, emulated, competed with.
تَبَاْرَيَ
تَبَاْرَيَ VI ,
a. see III .
اِنْبَرَيَ
اِنْبَرَيَ VII ,
a. Was smoothed, cut, mended ( pen ).
b. [ La ], Opposed; presented himself.
اِبْتَرَيَ
اِبْتَرَيَ VIII ,
a. see I (a) .
بَاْرِي
بَاْرِي 21 ,
a. Creator.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بري |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نحت, نجر, خرط, برأ |
| Zıt Kök | رأب |
| Çekirdek Özet 1 | Ağaç dalını veya kalemi yontarak, fazlalıklarını ince ince kesip eksilterek pürüzsüz ve işlevsel bir forma kavuşturmak |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın üzerindeki fazlalık, kusur veya ham unsurların giderilerek hedeflenen yaratılış kıvamına ve saflığına erdirilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Fazlalıklarından arındırılarak biçimlendirilmiş varlık nizamı ve rekabetçi yetkinleşme mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yoktan var etme veya ham yaratma şeklinde anlayıp biçimlendirme, yontma ve arındırma nüansını göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بر | Dışarı çıkarma, açığa vurma, sınır çekerek ayırma ve katışıksızlıktan doğan netlik (karşılaştırılan kökler: برأ, برز, برر, برد) | ي | İki harfli çekirdeğin ayrıştırma ve açığa çıkarma hareketini sürekli, ince, katman katman yüzme ve yontarak forma sokma yönünde özelleştirmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | Varlığın iç yapısı, bünyesi ve öz korunağı |
| ر | İnsan başı | Başlangıç, öncelik, belirleyici ilke ve bilinçli yönelim |
| ي | El ve kol | İcra, ustalık, müdahale ve bizzat işleme faaliyeti |
| بري | Varlığın bünyesine bilinçli ve mahir bir el müdahalesiyle biçim verilmesi | Bir nesnenin özünü koruyarak dışındaki kaba ve işe yaramaz fazlalıkların el emeğiyle yontulup inceltilmesi hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kamış veya tahta kalemin ucunu yontup açmak, okun pürüzlerini ince ince tıraşlayarak tüyü ve temreni takılmaya hazır düzgün bir gövde haline getirmek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rumme bir beytinde dişi devenin yol alışını ve çevikliğini anlatırken bu kökü kullanır: تَبْرِي له صَعلةٌ خَرْجاءُ خاضـعةٌ / فالخَرْقُ دونَ بَناتِ البَيْضِ مُنْتَهَبُ |
| Erken Arapça kullanım | El-Mütenahhıl el-Hüzelî bir beytinde yontma talaşını ve yontulmuş oku şu şekilde anar: وصـراء البرايـة عـود نبيـع / كوقـف العاج عاتكة اللياط |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde بري kökü, fiziksel olarak bir nesnenin yüzeyini yontmak, inceltmek, kazımak ve bu yolla pürüzlerinden ayırmak çekirdeğinden neşet eder. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce/Süryânîce) kök, biçim verme, oyma ve kesip biçerek meydana getirme bağlamında benzer fonetik açılımlar gösterir. İbranicedeki b-r-y / b-r-’ kök katmanında kesip çıkarma ve ayıklayarak var etme anlamı belirgindir. Arapçada kökün nâkıs formu (üçüncü harfi illetli olan بري) özellikle mekanik inceltme, kalemi yontma, oku düzeltme ve uzun yolculuğun deveyi zayıflatarak inceltmesi gibi somut eylemlere tahsis edilmiştir. Kelimenin yaratılış anlamındaki türevi olan ve Kur’an kıraatlerinde de tartışılan lafız, varlığın pürüzsüzce yontulup biçimlendirilmesi veya topraktan süzülerek ayrıştırılması tasavvuruyla kökün ana semantik matrisine bağlı kalmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yontmak, inceltmek, fazlalığı sıyırmak | Kamışın yontularak kalem, dalın yontularak ok yapılması asıl hareket olup oradan zayıflamaya ve rekabet etmeye mecazen aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice b-r-y / b-r-’ kökü | Kesip biçerek şekillendirme ve ayıklama anlam alanı ortak Sami mirasıdır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme ve ayırma çekirdekleri | Kesici aletle kazıma ve yontma fiillerine dayanan ilksel kök ailesiyle bağlantılıdır. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-Arab, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بري | Anlamlı | Yontmak, inceltmek, biçimlendirmek | Ağacı yontup fazlalığını gidermek, yolculuğun bedeni inceltmesi, yarışmak | Hedef kök |
| بير | Anlamlı | Kuyu açmak, kazmak | Suyu çıkarmak için yeri kazıp derin çukur haline getirmek | Kur’an’da geçmez; yontmaya benzer bir oyma hareketi taşır |
| ربي | Anlamlı | Artmak, çoğalmak, büyümek | Bir şeyin fazlalaşması, hacminin ve miktarının yükselmesi | Kur’an’da geçer; eksiltme ve yontma olan hedef köke ters bir büyüme hareketidir |
| ريب | Anlamlı | Şüpheye düşmek, kaygı duymak | Kalbi huzursuz eden, kesinliği zedeleyen içsel sarsıntı | Kur’an’da geçer; hedeften sapma ve istikrar bozulması |
| يبر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يرب | Anlamlı | Bir tür fare veya küçük hayvan | Çöl faresi yahut belirli bir canlı türü için isimleşmiş seyrek kullanım | Kur’an’da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بري | Merkez | Yontarak inceltmek ve biçimlendirmek | Ağacın veya kalemin fazlalıklarını yontarak düzgün form kazandırmak | Özdeki fazlalığı sıyırarak yetkinliğe ulaştırma |
| نحت | Komşu | Yontmak, oymak | Sert taş veya kayayı yontarak mekan veya heykel üretmek | بري daha ziyade dal, kamış gibi bükülebilir nesnelerin ince tıraşıdır; نحت sert kütleleri oymaktır |
| نجر | Komşu | Tahtayı rendelemek, biçmek | Marangozluk aletleriyle keresteyi düzeltmek | Kaba ağacı yapı malzemesi haline getirme zanaatıdır |
| خرط | Komşu | Yaprağı sıyırmak, tornadan geçirmek | Dalı el ayasında çekip yapraklarını soymak veya yuvarlak yontmak | Hızlı bir sıyırma ve yuvarlama hareketidir |
| برأ | Komşu | Kusurdan ve borçtan arındırmak, yaratmak | Varlığı noksanlıklardan berî kılarak özgün biçimde var etmek | بري ile ses ve anlamca çok yakın olup hamzesiz kıraatte yaratılmış varlık anlamında birleşirler |
| رأب | Zıt | Kırığı onarmak, çatlağı yamamak | Parçalanmış veya kırılmış bir nesneyi tutkallayıp birleştirmek | بري eksiltip yontarken رأب eksilen veya kırılan parçayı ekleyip kapatır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بري | Yontmak, fazlalığını gidermek | Kalem ve ok gibi nesneleri ince ince sıyırıp forma sokma | Kesin |
| Latince | Dolare, scalpere | Yontmak, kazımak, düzeltmek | Tahtayı veya sert maddeyi yontup şekil vermeyi karşılar; kökün zayıflama mecazını kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | To whittle, to pare, to sharpen | İnce ince yontmak, ucunu açmak | Bir nesnenin yüzeyini dilim dilim soyup sivrilterek biçimlendirme eylemini tam karşılar | Güçlü |
| Almanca | Schnitzen, spitzen | Yontmak, bilemek, sivrilterek açmak | Ahşabı yontarak şekillendirme ve kalemi açma eylemlerini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Tailler, affûter | Yontup biçimlendirmek, sivriltmek | Kalem veya çubuk yontmayı karşılar; yarışma ve rekabet mecazını tam yansıtmaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَرِيَّة (hemzesiz okunuşta) | Yontulup biçim verilmiş, topraktan süzülmüş yaratılmışlar bütünü | Yaratılışın kıvamı ve insanların amel bakımından ayrışması bağlamında Beyyine 98:6 ve Beyyine 98:7 |
| بَرِيء / بُرَآء (aslen برأ kökünden olup illetleşen formlar) | Bütün bağlardan, suçtan, şirkten sıyrılıp arınmış olma | Sahte ilahlardan ve günah isnadından uzaklaşma beyanlarında En’âm 6:19 ve Mümtehine 60:4 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratılış ve varlık mertebeleri | İnsanın hayru’l-beriyye veya şerru’l-beriyye olması bağlamında irade ve biçimlendirilmiş hilkat tartışması | Ham maddeden nihai amaca doğru kemale erdirilme |
| Fıkıh | Mübârâe (evliliği anlaşarak sona erdirme) | Eşlerin birbirine denk bir irade beyanıyla ve karşılıklı haklardan sıyrılarak ayrılması | Karşılıklı yükümlülüklerin yontulup temizlenmesi |
| Tefsir | Kıraat ve etimoloji ilişkisi | بَرِيَّة lafzının hemzeli (برأ) mi yoksa nâkıs (بري) kökünden mi türediği tartışması | Varlığın pürüzsüz biçimde yontulması veya topraktan ayrıştırılması |
| Hadis | Beden terbiyesi ve cihad hazırlığı | Okun yontulup hazırlanması ve hızlı atların birbiriyle yarışması (mübârât) rivayetleri | Aletin işlevsel kılınması ve potansiyelin açığa çıkarılması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve ahlakın tezkiyesi | Fazlalıklardan arınma | Kötü huyları ve nefsani tortuları yontup atma | Dini terbiye, ham insanın terbiye edilerek kamil bir forma kavuşturulmasıdır. | Güçlü |
| İlmi | İlim tahsili ve zihin disiplini | Zihinsel berraklık | Kavramsal pürüzleri ayıklama | Bilimsel yöntem, ham veriyi yontarak net bir bilgiye ve keskin bir akıl yürütmeye dönüştürür. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve liyakat | Kurumsal optimizasyon | Kamusal yapıdaki hantallıkları budama | Devlette bürokratik fazlalıkların tıraşlanarak idarenin çevik ve adil hale getirilmesidir. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve kalite kontrol | Fire ve israfı azaltma | Ham maddeyi katma değerli mamule dönüştürme | Ham maddeden pürüzlü kısımların atılarak işlevsel ürün elde edilmesi ve piyasada rekabet gücü kazanılmasıdır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Talaşlı imalat ve optimizasyon algoritmaları | Bir kütleden kademeli olarak malzeme eksilterek hedef toleransa ve pürüzsüz geometrik forma ulaşma süreci | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyalleşme ve karakter terbiyesi | Bireyin ham dürtülerinin toplumsal normlar, eğitim ve hukuk vasıtasıyla yontulup uyumlu hale getirilmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir marangozluk veya kalem açma fiili olarak görüp ahlaki, felsefi ve ontolojik arınma boyutunu yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Varlığın ham maddeden seçilip pürüzsüzleştirilerek en üstün yetkinliğe aday bir biçimde inşa edilmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın yaratılışını durağan ve ham bir var oluş zannedip nefsin sürekli tıraşlanması ve terbiyesi gereken dinamik bir süreç olduğunu gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an’ın insanı ham bir yaratık olarak değil, işlenmeye, arınmaya ve fazlalıklarından sıyrılmaya muhtaç bir varlık olarak tanımlayan hilkat tasavvurunu anlamayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın ahlaki konumunu, varlıklar hiyerarşisindeki nihai mertebesini ve teberrî/arınma bilincini konu edinen ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılışın sadece bir anda olup biten kaba bir meydana geliş olduğu zannını yıkarak, noksanlık ve pürüzlerden arındırılma gayesini öne çıkarır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir ağaç dalını, oku veya kalemi kesici bir aletle ince ince yontarak fazlalıklarını gidermek, ucunu sivriltip düzgün ve işlevsel bir hale getirmek.
- Soyut anlamVarlığın veya karakterin üzerindeki ham tortuları, fazlalıkları ve pürüzleri aşama aşama eksilterek en yetkin, berrak ve hedefe kilitlenmiş kıvama ulaştırmak.
- Sistematik karşılıkHam girdinin bilinçli bir çıkarma ve tıraşlama operasyonuyla hedeflenen ideal forma ve minimum pürüzlülük düzeyine indirgenmesi süreci.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sistemin veya varlığın pürüzlü, ham ilk halini temsil eder. zamana bağlı olarak yontulan, tıraşlanan ve bünyeden uzaklaştırılan fazlalık veya kusur fonksiyonudur. Zamana bağlı çıkarma işlemi sonucunda sistem anında hedeflenen pürüzsüz ve yetkin son forma () erişir. Bu durum kökün somut yontma eyleminden türeyen yetkinleşme hareketini sembolize eder.