جلس
ج - ل - س
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
Cel çul demektir. Ya sin’e dönüşmüş, sergiden yola çıkarak oturmak fiili üretilmiştir. İnsanların üstüne oturduğu sert kaya demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Cel çul demektir. Ya sin’e dönüşmüş, sergiden yola çıkarak oturmak fiili üretilmiştir. İnsanların üstüne oturduğu sert kaya demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR878 harfباب الجيم والسين واللاّم معهما
س ج ل، س ل ج، ج ل س مستعملات
سجل:
السَّجلُ: ملاكُ الدَّلِو، وأعكيته سَجلاً وسجلين، وأسجلتُه. والحَربُ سِجالٌ أي مرَّةٌ منها سجلٌ على هؤلاء ومرّةً على هؤلاء والمُساجَلةُ من الضُّروع: الطويل.
وخُصيةٌ سجيلةٌ أي مُسترخية الصَّفنِ.
والسِّجِلُّ: كتاب العهدة، ويجمعُ سِجِلاّتٍ.
والسِّجّيلُ: حجارةٌ كالمذر، وهو حجَر وطين، ويُفسَّر أنه مُعرَّبٌ دخيلٌ ويقال: هذا الشيء مسَّلُ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR448 harfجَلَسَ جلوساً. وأَجْلَسَهُ غيره. وقومٌ جلوسٌ.
والمَجْلِسُ: موضع الجُلوسِ. والمَجْلِسُ بفتح اللام: المصدر.
ورجلٌ جُلَسَةٌ، أي كثير الجُلوسِ.
والجِلْسَةُ بالكسر: الحال التي يكون عليها الجالسُ.
وجالسْتُهُ فهو جِلْسي وجَليسي: كما تقول: خِدْني وخَديني.
وتَجالَسوا في المَجالِسَ.
والجَلْسُ: الغليظ من الأرض. ومنه جَملٌ جَلْسٌ وناقةٌ جَلْسٌ، أي وثيقٌ جسيمٌ. وشجرةٌ جَلْسٌ وشَهْدٌ جلْسٌ، أي غليظٌ.
ويقال:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.012 harfج س ل
جلس ، سجل ، سلج : ( مستعملة ) .
جلس : قال الليث : ناقة جَلْسٌ ، وجَمَلٌ جَلْسٌ : وَثيقٌ جَسِيمٌ :
وقال غَيْرُهُ : أصله جَلزٌ فقُلِبَتْ الزايُ سِيْناً كأنه جُلِزَ جَلزاً أي فُتل حتى اكتنز واشتد أَسْرُهُ .
وقالت طائفة : يُسَمَّى جَلْساً لطوله وارتفاعه ، والجَلْسُ : ما ارتفع عَنِ الغَوْرِ في بلاد نَجْدٍ .
وقال ابنُ السكيت : جَلَسَ القوم إذا أَتَوْا نَجْداً وهو الجَلْسُ .
وأنشد :
شِمَالَ مَنْ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.715 harf(باب الجيم واللام وما يثلثهما)
(جلم) الجيم واللام والميم أصلان: أحدهما القَطْع، والآخر جمْع الشيء.
فالأوّل جلَمْتُ السَّنَام قطعتُه. والجَلَم معروفٌ، وبه يُقطَع أو يجَزُّ.
والآخر قولهم: أخذت الشيء بجَلَمَتِه أي كلّه. وجَلمةُ الشاة([1]) مسلوخَتُها إذا ذهبَتْ منها أكارِعُها وفُصُولها. ويقال إنّ الجِلام الجِدَاءُ في قول الأعشى:
سَوَاهِمُ جُِذْعانُها كالجِلاَ *** مِ قَدْ أقْرَحَ القَوْدُ منها
(باب الجيم واللام وما يثلثهما) (جلم) الجيم واللام والميم أصلان: أحدهما القَطْع، والآخر جمْع الشيء. فالأوّل جلَمْتُ السَّنَام قطعتُه. والجَلَم معروفٌ، وبه يُقطَع أو يجَزُّ. والآخر قولهم: أخذت الشيء بجَلَمَتِه أي كلّه. وجَلمةُ الشاة([1]) مسلوخَتُها إذا ذهبَتْ منها أكارِعُها وفُصُولها. ويقال إنّ الجِلام الجِدَاءُ في قول الأعشى: سَوَاهِمُ جُِذْعانُها كالجِلاَ *** مِ قَدْ أقْرَحَ القَوْدُ منها النُّسُورَا([2])وهذا لعلّه يصلح في الثاني، أو يكونُ شاذّاً. (جله) الجيم واللام والهاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على انكشافِ الشيء. فالجَلَه انحسارُ الشَّعَْر عن جانِبَي الرَّأس. قال رؤبة: لمّا رأتني خَلَقَ المُمَوَّهِ *** بَرَّاقَ أصْلادِ الجبينِ الأَجْلَهِ([3])وجَلْهتا الوادِي: ناحيتاه، إذا كانت فيهما صلابةٌ. وذلك مشتقّ من قولهم جَلَهتُ الحَصَى عن المكان، إذا نَحَّيْتَه. (جلو) الجيم واللام والحرف المعتل أصلٌ واحد، وقياسٌ مطّرد، وهو انكشاف الشيء وبروزُه. يقال جَلَوْتُ العروسَ جَلْوَةً وجَلاَءً([4])، وجَلَوْت السيف جَلاءً. وقال الكسائيّ: السماء جَلْواءُ أي مُصْحِية. ويقال تجلَّى الشيءُ، إذا انكشَفَ. ورُجلٌ أُجْلَى، إذا ذهب شَعَْر مقدّم رأسِه، وهو الجَلا. قال: * مِنَ الجَلاَ ولائح القَتِيرِ([5]) * ومن الباب: جَلاَ القومُ عن منازلهم جَلاءً، وأجْليْتُهمْ أنا إجْلاءً. ويقولون: هو ابن جلاَ، إذا كان لا يَخْفَى أمرُهُ لشُهرته. قال: أنا ابنُ جَلاَ وطَلاّعُ الثَّنَايا *** متى أضعِ العمامةَ تَعْرِفُوني([6])ويقال جلاَ القَومُ وأجْليْتُهم أنا، وجلَوْتُهم. قال أبو ذؤيب: فلما جَلاها بالأُيَامِ تحيَّزَتْ *** ثُبَاتٍ عليها ذُلُّها واكتئابُها([7])(جلب) الجيم واللام والباء [أصلان]: أحدهما الإتيان بالشيء من موضعٍ إلى موضع، والآخر شيءٌ يغَشّي شيئاً. فالأوّل قولهم جَلَبْت الشيءَ جلبا. قال: أُتيح لـه من أرضِهِ وسمائه *** وقد تَجلُِبُ الشيءَ البعيدَ الجوالِبُ([8])والجَلَب الذي نُهي عنه في الحديث: أن يَقْعُد السَّاعِي عن إتيان أرباب الأموال في مياههم لأخذ الصدقات، لكن يأمرُهم بجلب نَعَمهم، فيأخذ الصدقاتِ حينئذ. ويقال بل ذلك في المسابقة، أن يهيِّئ الرجل رجلاً يُجَلِّبُ على فرسه عند الجري فيكون أسرعَ لمن يُجَلَّبُ عليه([9]). والأصل الثاني: الجُلْبة، جلدةٌ تُجعل على القَتَب. والجُلْبة القِشْرة على الجرْح إذا بَرَأَ. يقال جلَبَ الجُرْحُ وأجْلَبَ. وجُِلْبُ الرَّحْلِ عيدانُهُ([10])؛ فكأنه سمّي بذلك على القُرْب. والجُِلْب: سَحابٌ* يعترضُ رقيقٌ، وليس فيه ماءٌ([11]). قال أبو عَمرو: الجُلبَة([12]) السحاب الذي كأنه جبل، وكذلك الجُِلْب. وأنشد: ولستُ بجِلْب جِلْبِ ريحٍ وقِرَّةٍ *** ولا بصَفاً صَلْدٍ عن الخيرِ مَعْزِلِ([13])ومن هذا اشتقاق الجِلباب، وهو القميص، والجمع جلابيب. وأنشد: تمشي النُّسورُ إليه وهي لاهية *** مَشْيَ العذَارَى عليهن الجلاليبُ([14])يقول: النسور في خلاءٍ ليس فيه شيءٌ يَذْعَرُها، فهي آمنةٌ لا تَعْجَل. (جلج) الجيم واللام والجيم ليس أصلاً؛ لأنّ فيه كلمتين. قال ابن دريد: الجَلَج شبيه بالقَلَق ([15]). فإنْ كان صحيحاً فالجيم مبدلةٌ من القاف. والكلمة الأخرى الجَلَجَة الرأس؛ يقال على كلِّ جَلَجةٍ في القِسْمة كذا. وهذا ليس بشيءٍ، ولعله بعض ما يعرَّب من لغةٍ غير عربيّة. (جلح) الجيم واللام والحاء أصلٌ واحد، وهو التجرُّد وانكشافُ الشيء عن الشيء. فالجَلَح ذهابُ شَعَْر مقدّم الرأس، ورجلٌ أجْلَح. والسّنُونَ المجاليحُ اللواتي تَذْهَب بالمال. والسيل الجُلاح: الشَّديدُ يجرِف كلَّ شيء، يذهبُ به. ويقال جَلَحَ المالُ الشّجَرَ يجْلَحُه جَلْحاً إذا أكَلَ أعلاه، فهو مجلوح. والأجلح من الهوادج الذي لا قُبَّة له. فهذا هو القياس المطرد. وممّا يُحمَل عليه قولهم فلان مُجَلِّح، إذا صمَّم ومَضَى في الأمر مثل تجليح الذِّئب، وهذا لا يكون إلاّ بكشف قِناع الحياء. ومنه التجليح في السَّير، وهو الشديد؛ وذلك أنّه تجرُّدٌ له ([16]) وانكماشٌ فيه. وفيه النَّخْلة المِجْلاح التي لا تبالي القَحْط. والنَّاقةُ المجلاح التي تَدُِرّ في الشّتاء. وهو من الباب، كأنها صلبةٌ، صلبةُ الوجه، لا تبالي الشدّة. (جلخ) الجيم واللام والخاء ليس أصلاً، ولا فيه عربيّةٌ صحيحة([17]). فإن كان شيءٌ فالخاء مبدلةٌ من حاءٍ. وقد مضى ذكره. (جلد) الجيم واللام والدال أصلٌ واحد وهو يدلُّ على قوّةٍ وصلابة. فالجِلْدُ معروفٌ، وهو أقوى وأصلَبُ ممّا تحته من اللحم. والجَلَد صلابة الجِلد. والأجلاد: الجسم؛ يقال لجِسم الرّجُل أجلادُهُ وتجاليده. والمِجْلَد: جِلدٌ يكون مع النّادبة تضرِب [به] وجْهَها عند المناحة. قال: خرجْنَ جريراتٍ وأبدَيْنَ مِجْلَداً *** وجالَتْ عليهن المكتَّبةُ الصُّفْرُ([18])والجَلَدُ فيه قولان: أحدهما أن يُسلخ جِلدُ البعير وغيرُه فيُلْبَسُهُ غَيرَه من الدّوابّ. قال: * كأنَّه في جَلَدٍ مُرَفَّلِ([19]) * والقول الثاني أن يُحشَى جِلد الحُِوار ثُماماً أو غيرَه، وتُعطَفَ عليه أمُّه فتَرأمَه. وقال العجّاج: وقد أُراني للغَواني مِصْيَدا *** مُلاوَةً كأنَّ فَوقِي جَلَدَا([20])يقول: إنَّهنّ يرأمْنَني ويعطِفْن عليَّ كما تَرأمُ الناقة الجَلَد. وكان ابنُ الأعرابيّ يقول: الجِلْد والجَلَد واحد، كما يقال شِبْه وشَبَه. وقال ابن السكيت: ليس هذا معروفاً. ويقال جَلَّدَ الرّجُلُ جزوره إذا نَزَع عنها جِلدَها. لا يقال سَلَخَ جَزوره. ويقال فرس مجلَّد إذا كان لا يجزع من ضرب السَّوط. ويقال ناقةٌ ذات مجلودٍ إذا كانت قويّةً. قال: مِن اللَّواتي إذا لانَتْ عريكتُها *** يبقى لها بعدها آلٌ ومَجْلُودُ([21])ويقال إنّ الجَلَد من البُعْران([22]) الكبار لا صِـغارَ فيها. والجَلَد: الأرض الغليظة الصلبة. والجِلاد من الإبل تكون أقلَّ لبَناً من الخُور([23])، الواحدة جلدة. (جلذ) الجيم واللام والذال يدلّ على ما يدلّ عليه ما قبله من القوّة. فالجِلْذَاءَةُ: الأرض الغليظة الصُّلبة. والجُلْذِيّة: الناقة القويّة السريعة. والجُلْذِيُّ: السَّير القويّ السريع. قال: * لتَقْرُبِنَّ قَرَباً جُلْذيَّا([24]) * وأمّا قول ابنِ مقْبِل: ضرب النّواقيس فيه ما يفَرِّطه *** أيدِي الجَلاذِي وجُون ما يُعفِّينا([25])فإنه يذكر نصارى. والجَلاذِيّ قومه وخُدّامه. قال ابنُ الأعرابي: إنما سُمِّي جُلْذِيّاً لأنّه حَلَقَ *وسط رأسِه، فشبّه ذلك الموضعُ بالحجر الأملس، وهو الجُلْذِي. قال ابن الأعرابيّ: ولم نزل نظُن أن الجُونَ الحمامُ في هذا البيت، ما يعفّين من الهدير، حتى حُدِّثْت عن بعض ولدِ ابن مُقبْل أنّ الجُون القناديل، سمِّيت بذلك لبياضِها. ما يعفِّين: ما يَنْطَفِين. وما يفرِّط هؤلاء الخُدّام في قرع النَّوَاقيس. ويقال اجلوَّذَ، إذ أسْرَع. (جلس) الجيم واللام والسين كلمةٌ واحدة وأصل واحد، وهو الارتفاع في الشيء، يقال جَلَسَ الرجُل جُلوساً، وذلك يكون عن نَومٍ واضطجاع؛ وإذا كان قائماً كانت الحال التي تخالفها القُعود. يقال قام وقعد، وأخذه المُقِيمُ والمُقْعد. والجِلْسة: الحال التي يكون عليها الجالس، يقال جلس جِلْسةً حسنة. والجَلْسة المرّة الواحدة. ويقال جَلَس الرّجُل إذا أتَى نَجْداً؛ وهو قياس الباب، لأنّ نَجْداً خلاف الغور، وفيه ارتفاع. ويقال لنَجْدٍ: الجَلْس. ومنه الحديث: "أنّه أعطاهم مَعَادِنَ القَبَلِيَّة غَوْريَّها وجَلْسيَّها([26])". وقال الهذلي([27]): إذا ما جَلَسْنَا لا تزال تَنُوبنا *** سُلَيمٌ لدى أبياتنا وهَوازِنُ([28])وقال آخر: * وعن يمين الجالس المُنجِدِ([29]) * وقال ([30]): قُلْ للفرزْدَق والسَّفَاهةُ كاسْمِها *** إن كنتَ كارِهَ ما أمَرْتُكَ فاجْلِسِ([31])يريد ائت نجداً. قال أبو حاتم: قالت أمّ الهيثم: جَلَستِ الرّخَمة إذا جَثَمَتْ. والجلْس: الغلَظ من الأرض. ومن ذلك قولهم ناقةٌ جَلْس أي صُلبة شديدة. فهذا البابُ مطّردٌ كما تراه. فأمّا قول الأعشى: لنا جُلَّسَانٌ عندها وَبَنَفْسَجً *** وَسِيسَنْبَرٌ والمَرْزَجُوشُ مُنَمْنَما([32]) فيقال إنّه فارسيّ، وهو جُلْشَان([33])، نِثارُ الوَرْد. (جلط) الجيم واللام والطاء أصلٌ على قِلّته مطّرد القياس، وهو تجرُّد الشّيء. يقال جلَطَ رأسه إذا حَلَقه، وجَلَط سَيفَه إذا سَلَّه. (جلع) الجيم واللام والعين أصلٌ واحد، وهو قريبٌ من الذي قبله. يقال للمرأة القليلة الحياء جلِعَة، كأنها كشفَتْ قِناع الحياء. ويقال جَلِعَ فَمُ فلانٍ، إذا تقلَّصَتْ شفتُه وظهرتْ أسنانهُ. قال الخليل: المُجالَعة: تنازُعُ القومِ عند شُرْبٍ أو قسمةٍ. قال: * ولا فاحش عند الشَّرابِ مجالع([34]) * (جلف) الجيم واللام والفاء أصلٌ واحدٌ يدلّ على القطع وعلى القَشْر. يقال جلَفَ الشّيءَ جَلْفاً، إذا استأصله؛ وهو أشدُّ من الجَرْف. ورجل مُجَلَّف جلَّفه الدّهرُ أتى على ماله. وهو قول الفرزدق: وعَضُّ زمانٍ يابنَ مَرْوانَ لم يَدَعْ *** مِن المال إلاَّ مُسْحَتاً أوْ مُجَلَّفُ([35])والجِلْفَة: القِطعة من الشيء. والجِلْف المسلوخة بلا رأسٍ ولا قوائم- ولذلك يقولون هو جِلْفٌ جَافٍ- وسمِّي بذلك لأنَّ أطرافه مقطوعة. (جلق) الجيم واللام والقاف ليس أصلاً ولا فَرعاً. وجِلَّق: بلد، وليس عربياً. قال: لِلهِ دَرُّ عِصابةٍ نادمتُهم *** يوماً بِجِلَّقَ في الزَّمانِ الأوّلِ([36]) ---------------------ـ ([1]) في الأصل: "الشيء"، صوابه في اللسان والمجمل. ([2]) في الأصل: "النور"، صوابه في ديوان الأعشى واللسان (جلم، نسر). ([3]) ديوان رؤبة 165 واللسان (صلد، جله، موه). ([4]) ضبطت في الأصل بفتح الجيم. ونص في القاموس أنها ككتاب، وبذلك ضبطت في اللسان ضبط قلم. ([5]) البيت في اللسان (جلا 185) برواية "مع الجلا" وهي الصواب. وهو من أرجوزة للعجاج في ديوانه 26 وأراجيز العرب 85. وقبل البيت: * وهل يرد ما خلا تخبيري * ([6]) البيت لسحيم بن وثيل الرياحي، من قصيدة في الأصمعيات 73. وانظر الخزانة (1: 123) واللسان (جلا). وقد سبق في مادة (بنو) ص303. وقد نسبه في المجمل إلى القلاخ بن حزن. ([7]) في الأصل: "فلما جلوها" تحريف، صوابه في المجمل واللسان (جلا)، كما سبق إنشاده على الصواب الذي أثبت في مادة (أيم 166). وروي في الديوان 79: "فلما اجتلاها"، وقد نبه على هذه الرواية صاحب اللسان. ([8]) وكذا أنشده في المجمل بدون نسبة، ولم يروه في اللسان. ([9]) التجليب: أن يصيح به من خلفه ويستحثه للسبق. ([10]) بضم الجيم وكسرها. وفي المجمل: "وجلب الرحل عيدانه ضماً وكسراً". ([11]) في الأصل: "أو ليس فيه ماء"، صوابه من المجمل واللسان. ([12]) وكذا ورد في المجمل بهذا الضبط. وفي القاموس: "والجلبة بالضم القشرة تعلو الجرح عند البرء. والقطعة من الغيم". ([13]) البيت لتأبط شراً في اللسان (جلب). ([14]) البيت لجنوب أخت عمرو ذي الكلب ترثيه. انظر الحيوان (2: 185/ 6: 329). ([15]) نص الجمهرة (3: 188): "والجلج شبيه بالقلق زعموا". ([16]) في الأصل: "يتجرد له". ([17]) كذا. يريد كلمة عربية صحيحة. ([18]) البيت للفرزدق في ديوانه 217 واللسان (جرر) . ([19]) للعجاج يصف أسداً. انظر ديوانه 48 واللسان ( جلد). وقبله: * وكل رئبال خضيب الكلكل * ([20]) ديوان العجاج 15 واللسان (جلد). ([21]) البيت في اللسان (جلد). وقد سبق في مادة (أول) ص161. ([22]) في الأصل: "من البعير". ([23]) في الأصل: "حور" تحريف. والخور: جمع خوارة غير قياس، وهي الغزيرة اللين. ([24]) البيت لابن ميادة. اللسان (جلد) والخزانة (4: 59). وأنشده في (هيا) بدون نسبة. ([25]) البيت في اللسان (جلذ). ([26]) وكذا النص في المجمل. لكن في معجم البلدان (رسم القبيلة): "هذا ما أعطى محمد رسول الله بلال بن الحارث، أعطاه معادن القبلية غوريها وجلسيها". وانظر الإصابة 730. ([27]) هو المعطل الهذلي. وقصيدة البيت التالي في مخطوطة الشنقيطي من الهذليين 108. ([28])في الأصل: "لدى أبياتها" صوابه من مخطوطة الشنقيطي للهذليين. ([29]) صدره كما في اللسان (جلس) ومعجم البلدان (الجلس): * شمال من غار به مفرعا * ([30]) في الأصل: "وقال أخي" وكلمة "أخي" مقحمة. وفي المجمل "وقال" فقط. ([31]) نسب البيت في اللسان إلى عبد الله بن الزبير، أو مروان بن الحكم، وبهذه النسبة الأخيرة جاء في معجم البلدان. ([32]) ديوان الأعشى 200 واللسن (جلس). ورواية الديوان: "لنا جلسان عندها". ([33]) انظر معجم استينجاس 1094 والمعرب للجواليقي 105. ([34]) أنشد هذا الشطر في اللسان (جلع)، مع ضبط الروي بالكسر. ([35]) البيت من قصيدته المشهورة التي مطلعها: عزفت بأعشاش وما كدت تعزف *** وأنكرت من حدراء ما كنت تعرف وفي الديوان 556: "أو مجرف" بالراء، ويبدو أنها صواب الرواية، لأن "مجلف" قد وردت في القصيدة قافية لبيت آخر، هو: وحتى مشى الحادي البطيء يسوقها *** لها نحص دام ودأي مجلف وللنحويين كلام في هذا البيت. انظر الخزانة (2: 347) والإنصاف 121 ونزهة الألباء 14 والشعراء لابن قتيبة 299 طبع ليدن وشرح المفضليات للأنباري 395. ([36]) البيت لحسان في ديوانه 308 واللسان (جلق) والمعرب للجواليقي 101. ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.535 harf- أصل الجلس: الغليظ من الأرض، وسمي النجد جلسا لذلك، وروي (أنه عليه السلام أعطاهم معادن القبلية غوريها وجلسيها) (الحديث عن عوف المزني أن النبي صلى الله عليه وسلم أقطع بلال بن الحارث معادن القبلية جلسيها وغوريها وحيث يصلح الزرع من قدس، ولم يعطه حق مسلم، وكتب له النبي صلى الله عليه وسلم بذلك كتابا.
أخرجه أبو داود في باب إقطاع الأرضين بطريقين احدهما عن ابن عباس وهو حسنن والآخر عن عوف وهو ضعيف. راجع
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR724 harfج ل س
هـو حسـن الجلسـة وهـذا جليسه وجلسه ومجالسه.
ولا تجالس من لا تجانس.
وتجالسوا فتآنسوا.
ورأيتهم مجلساً أي جالسين.
قال ذو الرمة: لهم مجلس صهب السبال أذلة سواسيـة أحرارهـا وعبيدها ورآنـي قائمـاً فاستجلسنـي.
وجلـس القـوم: أنجـدوا ورأيتهـم يعدون جالسين أي منجدين و " أعطى رسول الله صلى الله عليه وسلم بلال بن الحارث معادن القبلية: جلسيّها وغوريّها " وقال دريد: حرام عليها
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.274 harfالجُلُوسُ: القُعود. جَلَسَ يَجْلِسُ جُلوساً، فهو جالس من قوم جُلُوسٍ وجُلاَّس، وأَجْلَسَه غيره. والجِلْسَةُ: الهيئة التي تَجْلِسُ عليها، بالكسر، على ما يطرد عليه هذا النحو، وفي الصحاح: الجِلْسَةُ الحال التي يكون عليها الجالس، وهو حَسَنُ الجِلْسَة. والمَجْلَسُ، بفتح اللام، المصدر، والمَجلِس: موضع الجُلُوس، وهو من الظروف غير المُتَعَدِّي إِليها الفعلُ بغير في، قال سيبويه: لا تقول هو مَجْلِسُ زيد.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR340 harf* ج ل س * * جَلَسَ * يجلس بالكسر * جُلُوسا * و * أَجلسهُ * غيره وقوم * جُلُوسٌ * و * المَجْلِسُ * بكسر اللام موضع الجلوس وبفتحها المصدر ورجل * جُلَسَةٌ * بوزن همزة أي كثير * الجُلُوس * و * الجِلْسَةُ * بالكسر الحالة التي يكون عليها * الجالِسُ * و * جالَسَهُ * فهو * جِلْسُهُ * و * جَلِيسُهُ * كما تقول خدنه وخدينه و * تَجالَسوا * في المجالس
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.758 harfجلس يجلس جلوسا، بالضم، ومجلسا ، كمقعد، ومنه الحديث: فإذا أبيتم إلا المجلس فأعطوا الطريق حقه قال الأصبهاني في المفردات، وتبعه المصنف في البصائر: إن الجلوس إنما هو لمن كان مضطجعا، والقعود لمن كان قائما، باعتبار أن الجالس من كان يقصد الارتفاع، أي مكانا مرتفعا، وإنما هذا يتصور في المضطجع، والقاعد بخلافه، فيناسب القائم. وأجلسته يتعدى بالهمزة. والمجلس موضعه كالمجلسة، بالهاء، حكاهما اللحياني، قال:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.976 harfجَلَسَ
1 جَلَسَ جلس , (S, A, Msb, K,) aor. جَلِسَ , (A, K,) inf. n. جُلُوسٌ (S, A, Msb, K) and ↓ مَجْلَسٌ, (S, A, K,) He placed his seat, or posteriors, upon rugged [or rather elevated] ground, such as is termed جَلْسٌ: this is the primary signification: (TA:) [and hence,] He sat; i. q. قَعَدَ [when the latter is used in its largest sense]: (Msb, and so S and L and A and K in art. قعد:) you say,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.098 harfجَلَسَ
جَلَسَ I ( n. ac. مَجْلَس 17 , جُلُوْس 27 ),
a. Sat, sat down; was seated.
b. [ Ila ], Gave audience to.
c. Was placed upright, stood up.
d. ( n. ac. جَلْس 1 ), Came to Nejd.
جَلَّسَ
جَلَّسَ II ,
a. see IV .
b. Placed upright, stood up.
جَاْلَسَ
جَاْلَسَ III ,
a. Sat with.
أَجْلَسَ
أَجْلَسَ IV ,
a. Made to sit down, seated.
تَجَلَّسَ
تَجَلَّسَ V ,
a. Was settled ( affair
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR21.043 harfجلس
جَلَسَ - يَجْلِسُ - مَجْلِس - مَجالِس
جَلَسَ - يَجْلِسُ + الكائن + في مقعد أو مكان أو مجلس + على كرسي أو أريكة: يقعد يقظاً للحوار والكلام: يستقر بثبات مريحاً جسده على مقعدته وإليتيه، على كرسي أو مقعد أو أريكة أو وسادة، واعياُ يقظاً للكلام والحوار مع آخر: يجتمع مع عدد من الأفراد في مكان خاص فيه مكان للراحة على كرسي أو مقعد لكل منهم
Sîgalar(1)
Mücavir kökler12 mücavir (18 toplam)
- فسح
1 ortak ayet · Fusha (sin, ha), Aralık demektir
- نشز
1 ortak ayet · Tümsek yer demektir
- درج
1 ortak ayet · Derc : “Derc” tomar demektir
- رفع
1 ortak ayet · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
- خبر
1 ortak ayet · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- عمل
1 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- أتي
1 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- أيي
1 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
- أمن
1 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- علم
1 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- قول
1 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- أله
1 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
Geçtiği ayetler(1)
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا …
MeclislerEy iman edenler; size: Meclislerde yer açın, denilince; yer açın ki, Allah da size açsın. Kalkın, denince de kalkın ki, Allah içinizden iman etmiş olanları ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltsin. Allah; yaptıklarınızdan haberdardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جلس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قعد, ثوى, لبث |
| Zıt Kök | قام |
| Çekirdek Özet 1 | Yataylıktan veya serbestlikten yükselip sert bir zemin üzerine doğrulup oturmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlim, istişare ve sohbet ortamlarında intizamla oturup başkasına yer açmak |
| Çekirdek Özet 3 | Mekânsal ve zihinsel ferahlık sağlayarak ortak istişare ve karar süreçlerine katılım |
| Kritik Hata Riski | Meclisi salt fiziksel bir oturma alanı sayıp ayetteki zihinsel ve ahlaki genişleme buyruğunu dar bir yer kapma meselesine indirgemek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جل | Açığa çıkma, kabarma, sertleşme ve büyüklük kazanma. Ortak ikili kökü paylaşan جلب (kabuk tutma, dıştan getirme), جلد (sertleşme, deri bağlama), جلل (büyük ve ulu olma) ve جلو (açığa çıkarma, parıldama) köklerinde olduğu gibi yüzeyin belirginleşmesi veya yükselmesi esastır. | س | Çekirdekteki yükselme ve belirme hareketi, temas ve tutunma bildiren harfin eklenmesiyle sert ve belirli bir zemine doğrulup oturma ve karar kılma anlamına özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Gövdenin yataylıktan veya dağınıklıktan toparlanıp yukarıya doğru yükselmesi ve taşınması. |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Belirli bir mekâna, hedefe veya meclis düzenine bilinçli bir istikametle yönelme. |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Bir zemine veya desteğe dayanarak sabitlenme, tutunma ve emniyet içinde karar kılma. |
| جلس | Dağınık ve yatar haldeki gövdenin toparlanarak yükselmesi, intizamlı bir istikamete yönelip sağlam bir zemine tutunarak oturması. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yatar veya uzanır vaziyetten kalkıp sert bir zemin üzerinde doğrulup oturmak; yüksek ve sert araziye (özellikle Necid yaylasına) çıkmak; iri, dik duruşlu ve sağlam yapılı binek devesi (nâka cels). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Huzelî şiirinde Necid yaylasına çıkışı anlatan şu beyitte hedef kök geçer: إذا ما جَلَسْنَا لا تزال تَنُوبنا / سُلَيمٌ لدى أبياتنا وهَوازِنُ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in Bilâl b. el-Hâris'e verdiği arazi beratına dair rivayette Necid'in yüksek arazisi anlamında geçer: أعطاهم مَعَادِنَ القَبَلِيَّة غَوْريَّها وجَلْسيَّها |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Ebû Dâvûd (el-Harâc).
Sami etimolojik katman
Arap dilinde جلس kökü, arazinin yüksekliği ve sertliği ile insan bedeninin yatar veya rehavet halinden doğrularak zemin üzerine oturması arasındaki fiziki irtibata dayanır. Kuzeybatı Sami dillerinde genel oturma eylemi kök düzeyinde yaygın olarak y-š-b (İbranice yāšav, Ârâmîce ve Süryanice y-t-b) ile ifade edilirken, Arapçada جلس kökü genel oturmadan ziyade "doğrulma, yükselme ve sert zemine intizamla yerleşme" nüansıyla özgün bir semantik hat kurmuştur. İkili kök جل çekirdeğindeki kabarma, belirme ve yükselme hareketi, sibilant س ekinin getirdiği tutunma ve yerleşme vasfıyla birleşerek gövdenin bir dayanak üzerinde karar kılması anlamını üretmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جل kökünden genişleme | Sert ve yüksek arazi anlamındaki el-cels lafzından hareketle, rehavet ve uyku halinden yükselip zemine dayanarak oturma eylemine geçiş. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Merkezi Sami alanı | Genel Sami kökü olan oturma fiillerinden ziyade, Arapça ve yakın lehçelerde fiziki kabarma ve yerleşme morfemleriyle özelleşmiş yapı. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan düzenli ses denkliğine sahip kesin bir kökdeş tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جلس | Anlamlı | Doğrulup oturmak, yüksek araziye çıkmak | Yataylıktan kalkıp sert zeminde karar kılmak; hedef köktür. | Kur'an'da geçer |
| جسل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| لجس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| لسج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| سجل | Anlamlı | Yazmak, belgelemek, akıtıp dökmek | Yazılı belge, sicil veya suyun bolca dökülmesi. | Kur'an'da geçer |
| سلج | Anlamlı | Yutmak, boğazdan kolayca geçirmek | Yiyeceğin kayarak boğazdan aşağıya inmesi. | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جلس | Merkez | Oturma, doğrulma, meclis | Yatar vaziyetten yükselerek oturmak, intizamla toplanmak | Gövdenin yükselerek bir zemin üzerinde toparlanması ve müzakereye hazır hale gelmesi |
| قعد | Komşu | Oturma, durağanlaşma | Ayaktayken aşağıya inip oturmak, hareketi terk etmek veya yerinde kalmak | قعد ayakta olanın çökmesi iken جلس yatanın doğrulmasıdır; ayrıca قعد atalet ve geride kalmayı da içerir |
| ثوى | Komşu | Bir yerde yerleşme, konaklama | Bir mekânda uzun süreli veya kalıcı olarak ikamet etmek | Süreklilik ve yerleşiklik vurgulanır; bedensel duruştan ziyade ikamet esastır |
| لبث | Komşu | Bekleme, eğleşme, kalma | Bir süreci bekleyerek bir yerde zaman geçirmek | Zamansal gecikme ve duraklama ön plandadır; oturma biçimi şart değildir |
| قام | Zıt | Doğrulma, ayağa kalkma | Oturmayı bırakıp bütünüyle dikey konuma gelmek, harekete geçmek | جلس oturma ve karar kılma haliyken قام bütünüyle ayağa kalkış ve eylem halidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جلس | Oturmak, meclis kurmak | Rehavet halinden doğrulup oturmak, bir topluluk içinde yer almak | Kesin |
| Latince | sedere, consedere | Oturmak, bir araya toplanmak | Bedensel oturmayı ve toplantı halinde bulunmayı karşılar; kökteki yükselme nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to sit, to assemble | Oturmak, mecliste toplanmak | Oturma eylemini ve heyet halinde bulunmayı kapsar; doğrulma ve yer açma ahlakını tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | sitzen, tagen | Oturmak, oturum yapmak | Oturma ve kurumsal toplantı fiillerini karşılar; fiziki sert zemine doğrulma çekirdeğini kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | s'asseoir, siéger | Oturmak, meclis yürütmek | Oturma durumunu ve kurul halinde toplanmayı ifade eder; yataylıktan yükselme boyutunu içermez | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمَجَالِسِ | İlim, sohbet ve istişare meclisleri | İnananların bir araya geldiği istişare ve ilim ortamlarında birbirine yer açma, ferahlık sağlama ve edep bağlamı (Mücâdele 58:11). |
| الْمَجَالِسِ | Savaş ve cihat safları | Müminlerin düşmana karşı saf tuttuğu ve karar aldığı harekât toplanma merkezleri (Mücâdele 58:11 bağlamında nakledilen alternatif vecih). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Müteşâbih sıfatlar ve mekân isnadı | Allah'a arş üzerine oturma isnat edilip edilemeyeceği meselesi; Ehl-i sünnet cülûsu cismaniyet çağrıştırdığı gerekçesiyle tenzih etmiş, istivâyı cülûstan ayrı tutmuştur. | Cismaniyet ve mekândan tenzih; tevil ve tefviz yoğunlaşması. |
| Fıkıh | Meclis adabı ve meclis muhayyerliği | Akit taraflarının toplantı halindeki irade beyanları ile mecliste başkasına yer açmanın vacip mi mendup mu olduğu meselesi. | Hukuki irade alanı ve toplumsal muaşeret kuralı. |
| Tefsir | Mücâdele suresi 11. ayetin tefsiri | Suffe ehline ve gazilere mecliste yer açılması, zihinsel ve mekânsal genişleme emrinin kapsamı. | İman kardeşliği, nezaket, meclis intizamı ve eşitlik. |
| Hadis | Yol kenarında oturma nehyi ve meclis adabı | Kamusal alanın işgal edilmemesi ve bir kimsenin yerinden kaldırılıp yerine oturulmaması prensipleri. | Kamusal nizamın korunması, birey hakları ve meclis ahlakı. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Cemaat ve uhuvvet nizamı | Meclis ferahlığı ve edebi | Birlik ve kapsayıcılık | İbadet ve müzakere alanlarında herkesin kardeşçe yer bulmasını sağlayarak dışlayıcılığı önler. | Kesin |
| İlmi | Tedris ve müzakere halkası | İlim meclisi | Bilgi paylaşımı ve serbest müzakere | Öğrenme ortamında hiyerarşik baskıyı kaldırıp zihinlerin ve mekânın ortak müzakereye açılmasını temin eder. | Güçlü |
| Siyasi | Şûra ve karar alma mekanizması | Şûra meclisi | Ortak akıl ve kolektif temsil | Toplumun her kesiminin karar mekanizmasına dâhil olmasını, tahakkümün yerini müzakerenin almasını sağlar. | Güçlü |
| İktisadi | Ticari akit ve pazar alanı | Akit meclisi | Karşılıklı rıza ve irade serbestisi | Tarafların hür iradeleriyle işlem yapmasını, meclis dağılıncaya kadar fesih veya teyit imkânının korunmasını sağlar. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Durgun denge hali (statik kararlılık) ve faz boşluğu | Sistemin serbestlik derecesini koruyarak minimum potansiyel enerjili stabil bir konuma yerleşmesi ve elemanlar arasında itme olmaksızın hacim açılması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal müzakere alanı (kamusal alan teorisi) | Bireylerin eşit statüde bir araya gelerek iletişimsel eylem yoluyla ortak kararlar ürettiği demokratik ve kapsayıcı meclis yapısı. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Meclis kavramını sadece fiziksel bir odaya veya bürokratik bir parlamentoya indirgemek; mecliste yer açmayı ise sadece bedenlerin sıkışması olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Müminlerin zihinlerini, kalplerini ve sosyal imkânlarını birbirine açması; istişare ve ilim zeminlerinde kibir gütmeden herkesin varlığına alan tanıması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki ahlaki ve içtimai genişleme ilkesi daraltılarak toplumsal dayanışma basit bir oturma düzeni protokolüne indirgenir; cemaat içi elitizm ve tekelcilik meşrulaştırılır. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın fertten topluma geçişte inşa ettiği medeni ahlakı, eşitlikçi kamusal müzakere adabını ve cemaat içi kaynaşmanın mekânsal-zihinsel genişleme şartını tek bir kök üzerinden ortaya koyduğu için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mücâdele 58:11 başta olmak üzere, şûra, toplumsal adalet, müminlerin kardeşliği ve ortak istişare ortamlarını düzenleyen ayet gruplarının anlaşılmasında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Toplumsal hiyerarşi ve statü taassubunun meclislerde tekelleşme üretmesini engeller; dinin sadece bireysel ibadet değil, nezaket ve katılımcılık üzerine kurulu bir kamusal nizam kurduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamRehavet halinden yükselerek sert ve sabit bir zemin üzerine doğrulup oturmak, orada karar kılmak.
- Soyut anlamİletişimsel, zihinsel ve içtimai alanda diğer fertlerin varlığına yer açarak ortak bir istişare ortamında istikrar bulmak.
- Sistematik karşılıkSosyal sistemlerde dışlayıcı daralmayı engelleyip müzakere kapasitesini artıran katılımcı meclis nizamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde mevcut meclis mekânını veya müzakere alanını, alanda halihazırda bulunan katılımcıların kapladığı hacmi temsil eder. her katılımcının fedakârlık ve edeple açtığı zihinsel ve mekânsal esneklik payını ifade eder. Bu genişleme sayesinde yeni bir unsurun () meclise dâhil olması sağlanır ve sonuçta toplumsal ahenk, ortak rıza ve kolektif istikrarı ifade eden fonksiyonu tahakkuk eder.