لبث
ل - ب - ث
KÖK- 31 geçiş
- 27 ayet
- 15 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Kaldınız
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR392 harfباب الثاء واللام والباء معهما
ل ب ث، ث ل ب، ب ل ث مستعملات
لبث:
اللَّبْث: المُكْثُ، ولَبِثَ لَبْثاً.
واللَّبِثُ: البطيءُ.
ثلب:
الثِّلْبُ: البعيرُ الهَرِمُ.
والثِّلْبُ: الشِّيْخ، هُذَلية.
والأَثْلْبُ: التُّرابُ، وفي لغةٍ: فُتاتُ الحِجارة.
وفي الحديث: وللعاهر الأَثْلَبُ.
والثَّلبُ: شِدَّة اللَّوْمِ، والأخْذُ باللسانِ.
وهو المِثْلَبُ يَجري في العُقوبات.
بلث:
البَلث: الحرك، الواحدة بَلْثة.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR353 harfاللَبْثُ: واللَباثُ: المُكْثُ. وقد لَبِثَ يَلْبَثُ لَبْثاً على غير قياس، لأن المصدر من فَعِلَ بالكسر قياسه التحريك إذا لم يتعدّ، مثل تَعِبَ تَعَباً. وقد جاء الشِعر على القياس، قال جرير:
وقد أكون على الحاجات ذا لَبَثٍوأَحْوَذِيًّا إذا انْضَمَّ الذَعـالـيبُ
فهو لابثٌ ولَبِثٌ. وقُرِئ: "لَبِثينَ فيها أحقاباً". وأَلْبَثْتُهُ أنا، ولَبَّثْتُهُ تَلبيثاً.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR1.758 harfث ل ب
ثلب ، ثبل ، بثل ، لبث .
ثلب : قال اللَّيْثُ : الثِّلْب البَعيرُ الهَرِم .
والثِّلْب : الشَّيخ ، بلغة هُذَيل .
أبو عُبيد : الأَثْلب : الْحَجر .
وقال شَمِرٌ : الأَثْلبُ ، بلغة أهل الحجاز : الحجر ؛ وبلُغة بني تميم : التّراب .
وقال الفرَّاء : يُقال : بفِيه الإثْلبُ .
والكلامُ الكثير : الأَثْلب ، وهو التراب والحجارة ؛ قال رُؤبة :
وإن تُنَاهبه تَجدْه مِنْهَبا
تَكْسُو حُروفَ حاجِبَيْه الأثْلَبا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.024 harf(باب اللام والباء وما يثلثهما)
(لبث) اللام والباء والثاء حرف يدلُّ على تمكُّث. يقال: لَبِثَ بالمكان: أقام. قال الله تعالى: ﴿لَمْ يَلْبَثُوا إلاَّ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ﴾ [يونس 45، الأحقاف 35].
(لبج) اللام والباء والجيم كلمتان لا تنقاسان. فالأولى قولهم: لُبِجَ به، إذا صُرِع: وحَيٌّ لَبِيجٌ، للحيِّ إذا نَزَل واستقرَّ مكانَه. قال:
كأن ثِقالَ المُزْنِ بين تُضارعٍ *** وشَابَةَ بَرْكٌ من جُذامَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR312 harf- لبث بالمكان: أقام به ملازما له. قال تعالى: ﴿فلبث فيهم ألف سنة﴾ [العنكبوت/14]، ﴿فلبثت سنين في أهل مدين﴾ [طه/40]، قال: ﴿كم لبثتم قالوا لبثنا يوما أو بعض يوم قالوا ربكم أعلم بما لبثتم﴾ [الكهف/19]، ﴿لم يلبثوا إلا عشية﴾ [النازعات/46]، ﴿لم يلبثوا إلا ساعة من نهار﴾ [الأحقاف/35]، ﴿ما لبثوا في العذاب المهين﴾ [سبأ/14].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR254 harfل ب ث
لبث بالمكان لبثاً ولبثاً ولباثاً وهو قليل اللباث وتلبّث ويقال: الماء إذا طال لبثه ظهر خبثه.
وما ألبث وما لبثك وما لبث أن فعل ذلك.
وإ الله لخبيث لبيث.
ويقال: ألبث عن فلان وأوقف عنه وأقرّ عنه أي انتظره حتى يبدي انتظارك إيّاه خطأ رأيه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.970 harfاللَّبْث و اللَّبَاثُ : المُكْثُ . قال الله تعالى : ﴿لابثين فيها أَحقاباً﴾ الفرَّاء : الناس يقرأون لابثين وروي عن علقمة أَنه قرأَ لبثين قال : وأَجود الوجهين لابثين لأَن لابثين إِذا كانت في موضع ... . . فَتَنْصِبُ كانت بالأَلِف مثلَ الطامِعِ والباخل . قال : و اللَّبِثُ البطيءُ وهو جائز كما يقال : طامِعٌ وطمِعٌ بمعنى واحد . ولو قلت : هو طمِعٌ فيما قِبَلَك كان جائزاً . قال أَبو منصور : يقال لَبِثَ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR138 harf* ل ب ث * * لَبِثَ * أي مكث وبابه فهم و * لَبَاثاً * أيضا بالفتح فهو * لابِثٌ * و * لَبِثٌ * أيضا بكسر الباء وقرئ ﴿لَبِثِين فيها أحقابا﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.663 harfاللبث بالفتح ويضم ، وهما غير مقيسين، واللبث محركة ، وهو المقيس، واللباث كسحاب واللباث ، كغراب، واللباثة كسحابة، واللبيثة ، كسفينة، وهؤلاء كلها غير مقيسة، ومعنى الكل : المكث . وقال ابن سيده: لبث بالمكان كسمع يلبث لبثا ولبثا ولبثانا ولباثة ولبيثة. فزاد لبثانا كسحبان قال الجوهري: مصدر لبث لبثا، وهو نادر أي مخالف للقياس، لأن المصدر من فعل بالكسر قياسه أن يكون بالتحريك إذا لم
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.787 harfلَبِثَ
1 لَبِثَ ذ , aor. لَبَثَ , inf. n. لَبْثٌ (which is contr. to analogy, because the inf. n. of an intrans. v. of the measure فَعِلَ is, accord. to rule, of the measure فَعَلٌ, S,) and لَبَيثٌ (agreeably with analogy, occurring in a verse of Jereer, S,) and لَبَاثٌ (S, K) and لُبْثٌ (which is the first form given by ISd) TA, [and the most common,]) and لُبَاثٌ and لَبَاثَةٌ and لَبِيثَةٌ,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR830 harfلَبِثَ
لَبِثَ A ( n. ac. لَبْث 1 , لُبْث 3 , لَبَث 4 , لِبَاْث 23 , لُبَاْث 24 , لُبَاْثَة 24t , لَبِيْثَة 25t )
a. [ Bi ], Stopped, tarried, stayed in.
b. Waited, paused.
c. [ 'An ], Waited for.
لَبَّثَ
لَبَّثَ II , أَلْبَثَ IV
a. [ acc. & Bi ], Detained in, at.
تَلَبَّثَ
تَلَبَّثَ V ,
a. see I (a) , ( b ).
اِسْتَلْبَثَ
اِسْتَلْبَثَ X ,
a. Deemed slow.
لَبْثَة
لَبْثَة 1t
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR7.109 harfلبث
لَبِثَ - يَلْبَثُ - لابِث - لابِثِيْن - تَلَبَّثَ - يَتَلَبََّثُ
لَبِثَ - يَلْبَثُ + كائن + أمداً (يوماً - شهراً) + في مكان أو في فعل شيء: يمضي ويستغرق وقتاً في المكان أو في فعل الشيء
لابِث: اسم فاعل صفة مشبهة من " لَبِثَ - يَلْبَثُ ": الباقي والمستمر في مكان أو في فعل شيء أمداً من الوقت
لابِثِيْن: جمع " لابِث "
تَلَبَّثَ - يَتَلَبََّثُ:
Sîgalar(15)
- لَبِثْتُمْKaldınız(فَعِلْتُمْ)×8
- لَبِثُواKaldılar(فَعِلُوا)×4
- يَلْبَثُواKalırlar(يَفْعَلُوا)×3
- فَلَبِثَHemen kaldı(فَفَعِلَ)×2
- لَبِثْتَKaldın(فَعِلْتَ)×2
- لَبِثْتُKaldım(فَعِلْتُ)×2
- لَبِثْنَاKaldık(فَعِلْنَا)×2
- تَلَبَّثُواBeklediler(تَفَعَّلُوا)×1
- فَلَبِثْتَHemen kaldın(فَفَعِلْتَ)×1
- لَابِثِينَKalanlar(فَاعِلِينَ)×1
Mücavir kökler35 mücavir (183 toplam)
- سنه
7 ortak ayet · Seneler
- يوم
11 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- بعث
5 ortak ayet · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
- دلل
2 ortak ayet · Dell : Delv kova demektir
- عوم
2 ortak ayet · Yıl
- مأه
2 ortak ayet · Yüz
- سوع
3 ortak ayet · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
- قول
13 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- عمر
2 ortak ayet · “U’mare” katlı bina demektir
- قلل
3 ortak ayet · Az
- بعض
3 ortak ayet · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
- علم
8 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
Geçtiği ayetler(27)
يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا
KaldınızO, sizi çağırdığı gün; hamdederek davetine uyarsınız. Ve çok az kalmış olduğunuzu zannedersiniz.
وَكَذَلِكَ بَعَثْنَاهُمْ لِيَتَسَاءَلُوا بَيْنَهُمْ قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالُوا رَبُّكُمْ …
KaldınızBöylece, birbirine sorsunlar diye onları uyandırdık. İçlerinden biri; ne kadar kaldınız? dedi. Bir gün veya daha az bir müddet kaldık, dediler. Ne kadar kaldığınızı Rabbınız daha iyi bilendir. Şimdi siz, birinizi paranızla şehre gönderin de yiyeceklere baksın, hangisi daha temiz ise ondan size getirsin. Orada nazik davransın da sakın sizi kimseye duyurmasın, dediler.
… يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا …
KaldınızBöylece, birbirine sorsunlar diye onları uyandırdık. İçlerinden biri; ne kadar kaldınız? dedi. Bir gün veya daha az bir müddet kaldık, dediler. Ne kadar kaldığınızı Rabbınız daha iyi bilendir. Şimdi siz, birinizi paranızla şehre gönderin de yiyeceklere baksın, hangisi daha temiz ise ondan size getirsin. Orada nazik davransın da sakın sizi kimseye duyurmasın, dediler.
يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا
KaldınızAralarında gizli gizli konuşarak: Siz, sadece o gün eğleştiniz, derler,
نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا
KaldınızOnların söylediklerini Biz daha iyi biliriz. En akıllıları da: Sadece bir gün eğleştiniz, der.
قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ
KaldınızBuyurdu ki: Yıl sayısı olarak yeryüzünde ne kadar kaldınız?
قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ
KaldınızBuyurdu ki: Çok az bir süre kaldınız. Keşki bilseydiniz.
وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
KaldınızKendilerine bilgi ve iman verilenler: Andolsun ki; Allah’ın kitabında yazılan o yeniden diriliş gününe kadar kaldınız. İşte bu; yeniden diriliş günüdür. Ama siz, bilmiyordunuz, derler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | لبث |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مكث, قيم, خلد, أخر |
| Zıt Kök | ظعن |
| Çekirdek Özet 1 | Bir mekânda veya halde durup beklemek, tutunup kalmak ve zaman geçirmek |
| Çekirdek Özet 2 | Zamansal sürenin bir halde geçirilmesi; öznel zaman algısı ile nesnel sürenin karşıtlığı |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın nesnesi olma durumu, varoluşsal durağanlık ve sürenin tükeniş dinamiği |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel bir mekânda oturmak veya coğrafi ikamet sanmak; Kur'an'daki zamansal süre ve algı boyutunu ıskalamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| لب | Bir şeyin özüne yerleşme, yapışıp ayrılmama, toplanıp tutunma (karşılaştır: لبب, لبد, لبس, لبن) | ث | Sabitlenme ve tutunma eyleminin zamansal bir boyuta yayılarak uzaması, durağanlaşma, gecikme ve sürenin bir halde geçirilmesi anlamı eklenmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, bağlama | Hareketi belirli bir hedefe, mekâna veya sınıra sevk etme ve bağlama yönelimi. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir sınırın, hacmin veya mekânın içine girip orada tutunma ve yerleşme. |
| ث | İşaret, çarpı (ikiz harfi ت temelinde türetme imge); duraklama, sınır | Yerleşilen sınırda sabitlenerek yayılma, durup bekleme ve süreci zamana yayma. |
| لبث | Bir alana yönelip içine yerleşerek orada belirli bir süre boyunca durup kalma | Nesnenin veya öznenin yöneldiği sınırlı bir mahalde duraklayarak süreyi tüketmesi hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yerde kıpırdamadan durup beklemek, suyun akmayıp bir çukurda uzun süre beklemesi sebebiyle bozulması, işi ağır ve yavaş yapmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Cerîr bir beytinde kökü acele etmeyip sabırla bekleme ve işi ağırdan alma niteliği olarak zikreder: وَقَدْ أَكُونُ عَلَى الحَاجَاتِ ذَا لَبَثٍ / وَأَحْوَذِيّاً إِذَا انْضَمَّ الذَّعَالِيبُ |
Kaynak Lisânü’l-ʿArab, Asâsü’l-Belâga, Kitâbü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça لبث kökü, güneybatı Sami sahasında ve özellikle klasik Arapçada belirginleşmiş, zaman geçirmek, bir yerde kalmak ve gecikmek anlamlarını taşıyan bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan aynı fonetik ve semantik örüntüyü taşıyan bir karşılık sınırlı olup, kökün ana morfolojik çekirdeği olan لب kökü 'öz, kalp, merkezde toplanma' dairesinde ortak Sami mirasına aittir. Arapçada son harf olan ث foneminin katılımıyla kök, bir özde veya mahalde toplanıp kalmanın zamansal boyutuna yönelmiş, göçebelik karşıtı durağanlığı ve süreyi tüketmeyi ifade eden özgül bir anlamsal uzmanlaşma kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisânü’l-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir mahalde ikamet etmek, ağır davranmak, süreyi tüketmek | Kök, durağanlaşma ve sürenin akışı içinde bir halde sabit kalma hareketini gösterir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde kalış ve gecikme nüansları | Temel لب çekirdeği ortak olmakla birlikte üçlü form Arapçada zamansal ikamet için özelleşmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök katmanında durma ve toplanma kalıpları | Belirgin bir dış ödünçleme tespit edilmemiş olup iç Sami türetimidir. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| لبث | Anlamlı | Kalmak, beklemek, süre geçirmek | Bir yerde veya halde belirli bir müddet duraklamak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| لثب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| بلث | Anlamlı | Bir tür bitki veya hareket | Sözlükte hafif kıpırdanış veya belirli bir bitki türü olarak kaydedilir. | Kitâbü'l-ʿAyn müsta'mel sayar; Kur'an'da geçmez. |
| بثل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Terkibi Arapçada kök olarak kullanılmaz; Kur'an'da geçmez. |
| ثلب | Anlamlı | Yaşlılık, kınama, eksiltme | Yaşlı deve, ayıplama, dille yerme veya taş kırıntısı. | Zamanın yıpratıcı sonucunu taşır; Kur'an'da geçmez. |
| ثبل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Terkibi Arapçada kök olarak kullanılmaz; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| لبث | Merkez | Süre geçirme, kalma | Zamansal sürecin bizzat yaşanması ve sürenin tükenmesi. | Bir mekânda veya halde geçirilen nesnel ve öznel vakit. |
| مكث | Komşu | Sabit durma, bekleme | Ağırlıkla bir noktada hareketsiz durup intizar etmeyi öne çıkarır. | Hareketsizlik ve duraklama ön plandadır. |
| قيم | Komşu | İkamet etme, yerleşme | Mekânda düzen kurarak sürekli oturmayı ve yerleşikliği bildirir. | Toplumsal ve mekânsal yerleşiklik esastır. |
| خلد | Komşu | Sonsuz kalış, ebediyet | Zamanın tükenmeyecek biçimde sonsuza uzanmasını ifade eder. | Sonu gelmeyen, bozulmayan kalıcılık. |
| أخر | Komşu | Gecikme, sonraya kalma | Zaman diziliminde önde değil geride kalmayı anlatır. | Sıralamadaki erteleme ve gecikme. |
| ظعن | Zıt | Göç etme, ayrılma | Bir mahalli terk edip yola çıkmayı ve göçmeyi bildirir. | Mekânda kalmanın tam zıddı olan hareket ve intikal. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | لبث | Kalmak, beklemek | Bir mekânda veya halde belirli bir vakti tüketmek. | Kesin |
| Latince | manere, morari | Kalmak, oyalanmak, gecikmek | Manere kalıcılığı, morari ise duraklayıp vakit geçirmeyi karşılar; öznel zaman algısını kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to tarry, to linger, to remain, to abide | Kalmak, süre geçirmek, oyalanmak | Tarry ve linger gecikme ve sürenin algılanışını iyi verirken remain daha çok nesnel kalışı anlatır. | Kesin |
| Almanca | verweilen, bleiben | Vakit geçirmek, kalmak | Verweilen bir halde belirli bir müddet durup zaman geçirmeyi oldukça yakın karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | demeurer, s'attarder | Kalmak, oyalanmak, vakit geçirmek | S'attarder gecikmeyi, demeurer ise bir yerde oturup kalmayı ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لَبِثْتُمْ / يَلْبَثُوا | Dünyada geçirilen sürenin kısalığını algılama | Ahirette diriliş günü insanların dünyada veya kabirde yalnızca bir gün yahut bir saat kaldıklarını zannetmeleri (Tâhâ 20:103, Mü'minûn 23:112, Rûm 30:56, Yûnus 10:45, Nâziât 79:46). |
| لَبِثْتَ / لَبِثْنَا | Mucizevi bilinç kesintisi ve uyku süresi | Ashâb-ı Kehf'in mağaradaki uykusu veya yüz yıl ölü bırakılan kişinin zamanı algılayamaması bağlamı (Bakara 2:259, Kehf 18:19). |
| فَلَبِثَ / لَبِثْتَ | Tarihsel ömür ve elçilik süreci | Nûh'un kavmi arasında dokuz yüz elli yıl kalması veya Mûsâ'nın Medyen'de yıllarca ikamet etmesi (Ankebût 29:14, Tâhâ 20:40). |
| لَابِثِينَ | Azap içinde çağlar boyu kalış | Haddi aşanların cehennemde devirler ve çağlar boyunca kalacakları uyarısı (Nebe' 78:23). |
| فَمَا لَبِثَ | Hiç gecikmeksizin hemen yapma | İbrâhim'in misafirlerine hiç vakit kaybetmeden hemen kızartılmış buzağı getirmesi (Hûd 11:69). |
| تَلَبَّثُوا | Kararsız kalıp oyalanma | Kalplerinde hastalık bulunanların fitne teklif edildiğinde duraksamadan hemen katılacakları yergisi (Ahzâb 33:14). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kabir hayatı (berzah) ve diriliş süresi | İnsanın ölüm ile diriliş arasında geçen süreyi idrak edememesi; zamanın izafiyeti ve ruhun zamanla ilişkisi. | Zaman algısının sübjektifliği ve ahiret karşısında dünya süresinin sıfırlanması. |
| Fıkıh | İtikâf, seferilik ve duraklama hükümleri | Bir mekânda kalma süresinin ibadetin veya seferilik hükmünün geçerliliğine etkisi; bekleme süresinin sınırları. | Belirli bir mekânda fiilen geçirilen asgari veya azami müddet. |
| Tefsir | Ashâb-ı Kehf ve kıyamet sahneleri | Ayetlerdeki 'ne kadar kaldınız?' sorusunun insanın kozmik ve ilahi zaman karşısındaki aczini göstermesi. | İzafi süre ile ilahi takdir arasındaki ontolojik fark. |
| Hadis | Dünyanın faniliği ve yolculuk istiareleri | Müminin dünyadaki durumunun bir ağaç altında bir süre dinlenip sonra yoluna devam eden yolcuya benzetilmesi. | Dünyada kalışın geçiciliği, oyalanmama ve asıl hedefe odaklanma. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Dünya-ahiret dengesi | İmtihan süresi | Geçici durak | Dünyada kalış mutlak değil, sınırlı bir süredir; kalışın algısı ahirete nispetle bir an gibidir. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve algısal zaman | İzafi zaman | Süreç ölçümü | Zamanın nesnel akışı ile bilincin zamanı algılama biçimi arasındaki farkın tespiti. | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve iktidar dönemi | İktidar süresi | Dönemsel meşruiyet | Yeryüzündeki hiçbir siyasi otoritenin kalıcı olmadığı, iktidarların belirli bir süreye bağlı kaldığı ilkesi. | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak kullanımı ve sermaye devri | Bekleme maliyeti | Dolaşım hızı | Sermayenin veya malın bir yerde atıl kalmaması, iktisadi akışın geciktirilmeden sürdürülmesi gereği. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gecikme süresi ve duraklama aralığı (time delay / latency) | Fizik ve sistem dinamiğinde bir parçacığın veya sinyalin bir ortamda emilip tutulması ve belirli bir süre sonra serbest kalması durumu. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik zaman algısı (zaman yanılsaması) | Sosyoloji ve psikolojide travma, derin uyku veya yoğun tecrübeler esnasında bilincin nesnel kronolojik süreyi olduğundan çok daha kısa idrak etmesi. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece bir adreste fiziken ikamet etmek, nüfusa kayıtlı olmak veya bir evde barınmak anlamında coğrafi bir yerleşime indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, salt mekânsal bulunmayı değil, doğrudan 'zamanın tecrübe edilişini', bir halin veya bilincin içinde geçirilen süreyi ve bu sürenin hakikatine dair yanılsamayı kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Diriliş sahnelerindeki zaman sorgulamaları kavranamaz; insanın dünya hayatını 'bir saat' gibi algılamasının ontolojik sebebi ıskalanarak ayetler sadece basit bir şaşkınlık ifadesi zannedilir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın zaman felsefesini, dünya hayatının geçiciliğini ve insan bilincinin zaman algısındaki zaafını doğrudan bu kök üzerinden inşa etmesi sebebiyle hayati bir anahtardır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mahşer sorgulamalarının yer aldığı eskatolojik ayetlerde (Tâhâ, Rûm, Mü'minûn), Ashâb-ı Kehf kıssasında (Kehf) ve peygamberlerin tebliğ sürelerinin anlatıldığı tarihsel anlatılarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyayı ebedi veya çok uzun bir varoluş alanı zanneden gaflet halini, ölümden sonraki bekleyişin insan bilincince algılanma biçimini ve sürenin mutlak değil izafi olduğunu ortaya koyarak düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir mekânda durup beklemek, hareket etmeksizin süreyi tüketmek ve suyun bir yerde kalıp durağanlaşması.
- Soyut anlamVarlığın belirli bir durum, mekân veya bilinç hali içinde zamanın akışına maruz kalarak geçirdiği izafi süre.
- Sistematik karşılıkNesnel kronolojik akış ile öznel algılanan zaman arasındaki uyumsuzluktan doğan geçicilik farkındalığı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde nesnel başlangıç ve bitiş anları arasındaki fiziksel zaman aralığını temsil eder. öznenin bilinç veya ölüm halinde tecrübe ettiği sübjektif kalış süresidir. Model, tecrübe edilen sürenin mutlak kozmik süreye () kıyasla ihmal edilecek kadar küçük () algılandığını, yani Kur'an'daki 'ancak bir saat veya bir günün bir kısmı kadar kaldınız' hakikatini simgeler.