أخر
أ - خ - ر
KÖK- 250 geçiş
- 242 ayet
- 59 sîga
- 13 sözlük
Uhur ense demektir. Uhra diğer demektir. Aher de diğeri demektir. Ahir son, ahiret sonraki hayat demektir. Arka, oradan da son anlamında ahir kelimesi türemiştir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءخر · آخر · اخر
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Uhur ense demektir. Uhra diğer demektir. Aher de diğeri demektir. Ahir son, ahiret sonraki hayat demektir. Arka, oradan da son anlamında ahir kelimesi türemiştir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.455 harfباب الخاء والراء وو ا ي ء معهما
ر ي خ، و ر خ، ر خ و، أ ر خ، خ ي ر، خ و ر، خ ر أ، أ خ ر مستعملات ريخ: راخَ يَريخ: ذَلَّ وتَكَسَّر.
والتَّرْييخُ: ضعف الشيء ووهنه.
ويسمى العظيم الهشُّ الوَالِجُ في جوفِ القَرْنِ الرِّخْوِ مُرَيِّخَ القَرْنِ . وضربوا فلانا حتى رَيَّخُوْهُ أي: أوهنوه، قال:
بوقعها يُرَيَّخُ المُرَيَّخُ
والمُرَيَّخُ: المرتك.
ورخ: ورخَ العجين وَرْخا أي استَرْخَى، وأورَخْتُه. وهو مثل
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR900 harfأَخَّرْتُهُ فتأَخَّرَ. واسْتأْخَرَ، مثل تأَخَّرَ. والآخِرُ: بعدَ الأول، وهو صفةٌ. تقول: جاء آخِراً، أي أخيراً، والأنثى آخِرَة، والجمع أواخِرُ. والآخَرُ بالفتح: أحد الشيئين، وهو اسم على أَفْعَلَ، والأنثى أخرى. وقولهم: جاء في أُخْرَياتِ الناس أي في أواخرهم وقوله لا أفعله أخرى الليالي، أي أبداً. وأُخْرى المَنونِ، أي آخِرُ الدهر. وتقول أيضاً: بِعْتُهُ بأَخِرَةًٍ وبِنَظِرةٍ، أي بنَسِيئة. وجاء فلان
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok17.416 harfباب الخاء والراء
خير ، خرأ ، خور ، ريخ ، رخى ، رخو ، ورخ ، أخر ، أرخ : مستعملة .
ريخ : قال الليث : التَّرْيِيخُ : ضَعْفُ الشيء
ووَهْنُه .
قال : ويُسَمَّى العُظَيْمُ الهَشُّ الوَالِجُ في
جَوْف القَرْن _ : ) ( مُرَيَّخَ الْقَرْنِ ) ( .
قال : ويقال : ضَرَبوا فلاناً حتى رَيَّخُوهُ _
أي : أَوْهَنُوهُ . وأنشد :
بِوَقْعِهَا يُرَيَّخُ الْمُرَيَّخُ
وَالْحَسَبُ الأوْفَى وَعِزٌّ جُنْبُخُ
قال : والْمُرَيَّخُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.471 harf(باب الهمزة والخاء وما معهما في الثلاثي)
(أخذ) الهمزة والخاء والذال أصل واحد تتفرّع منه فروعٌ متقاربة في المعنى. [أمّا] أخذ فالأصل حَوْز الشيء وجبْيُه([1]) وجمعه. تقول أخذت الشيء آخُذه أخذاً. قال الخليل: هو خلاف العطاء، وهو التناول. قال: والأُخْذَةُ رُقْيَةٌ تَأْخُذُ العينَ ونحوَها. والمؤَخَّذ: الرجل الذي تؤخِّذه المرأة عن رأْيه وتُؤَخّذُه عن النّساء، كأنه حُبِس عنهن. والإخَاذة - وأبو عبيد يقول
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.201 harfMadde başı: آخر- يقابل به الأول، وآخر يقابل به الواحد، ويعبر بالدار الآخرة عن النشأة الثانية، كما يعبر بالدار الدنيا عن النشأة الأولى نحو: ﴿وإن الدار الآخرة لهي الحيوان﴾ [العنكبوت/64]، وربما ترك ذكر الدار نحو قوله تعالى: ﴿أولئك الذين ليس لهم في الآخرة إلا النار﴾ [هود/16].
وقد توصف الدار بالآخرة تارة، وتضاف إليها تارة نحو قوله تعالى: ﴿وللدار الآخرة خير للذين يتقون﴾ [الأنعام/32] ﴿ولدار الآخرة خير للذين اتقوا﴾ (في
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR394 harfأ خ ر
جـاءوا عـن آخرهـم.
والنهـار يحر عن آخر فآخر والناس يرذلون عن آخر فآخر والستر مثل آخرة الرحل.
ومضى قدماً وتأخر أخراً.
وجاءوا في أخريات الناس.
ولا أكلمه آخر الدهر وأخرى المنـون ونظـر إلـيّ بمؤخـر عينـه.
وجئت أخيراً وبأخرة.
وبعته بيعاً بأخرة أي بنظرة معنى ووزناً.
وهي نخلة مئخار من نخل مآخير.
ومن الكناية: أبعد الله الآخر أي من غاب عنا وبعد والغرض الدعاء للحضور.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.008 harfفي أَسماء الله تعالى: الآخِرُ والمؤخَّرُ، فالآخِرُ هو الباقي بعد فناء خلقِه كله ناطقِه وصامتِه، والمؤخِّرُ هو الذي يؤخر الأَشياءَ فَيضعُها في مواضِعها، وهو ضدّ المُقَدَّمِ، والأُخُرُ ضد القُدُمِ. تقول: مضى قُدُماً وتَأَخَّرَ أُخُراً، والتأَخر ضدّ التقدّم؛ وقد تَأَخَّرَ عنه تَأَخُّراً وتَأَخُّرَةً واحدةً؛ عن اللحياني؛ وهذا مطرد، وإِنما ذكرناه لأَن اطِّراد مثل هذا مما يجهله من لا دُرْبَة له
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.485 harf* أ خ ر * * أخّره فتأخَّر * و * استأخَر * أيضا و * الآخِرُ * بكسر الخاء بعد الأول وهو صفة تقول جاء * آخِرا * أي * أخيرا * وتقديره فاعل والأنثى * آخِرة * والجمع * أواخر * و * الآخَر * بفتح الخاء أحد الشيئين وهو اسم على أفعل والأنثى * أخْرَى * إلا أن فيه معنى الصفة لأن أفعل من كذا لا يكون إلا في الصفة وجاء في * أُخْرَيات * الناس أي في * أواخِرهم * ولا أفعله * أُخْرَى * الليالي أي أبدا وباعه *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.021 harfالأخر، بضمتين: ضد القدم. تقول: مضى قدما، وتأخر أخرا. التأخر: ضد التقدم، وقد تأخر عنه تأخرا وتأخرة واحدة، عن اللحياني، وهذا مطرد، وإنما ذكرناه لأن اطراد مثل هذا مما يجهله من لا دربة له بالعربية.
في حديث عمر رضي الله عنه: أن النبي صلى الله عليه وسلم قال له: أخر عني يا عمر .
يقال: أخر تأخيرا وتأخر، وقدم وتقدم، بمعنى، كقوله تعالى: لا تقدموا بين يدي الله ورسوله أي لا تتقدموا، وقيل:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR15.089 harfMadde başı: اخرأخّر
2 أخّر ذ , (S, K, &c.,) inf. n. تَأْخِيرٌ, (K,) is trans. (S, K, &c.) and intrans.: (K:) as a trans. verb it signifies He made to go back or backwards, to recede, retreat, retire, or retrograde: he put, or drove, back: he put, or placed, behind, or after; back, or backward: he made to be behind, or posterior, or last: he made to remain behind, hold back, hang back, or lag behind: he kept, or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR738 harfMadde başı: ءخرأَخَرَ
أَخَرَ أَخَّرَ II ,
a. Drove back; left behind; delayed, kept back.
تَأَخَّرَ
تَأَخَّرَ V , اِسْتَأْخَرَ X ,
a. Retreated, hung back.
b. Was in straits, was bankrupt.
أُخْرَى
أُخْرَى 3ya [ fem. ],
a. Another.
أَخِر
أَخِر 5 ,
a. Distant, remote.
أُخُر
أُخُر 10 ,
a. Behind, posterior.
آخَرُ
آخَرُ 14 ,
a. Another, other.
آخِر
آخِر 21 , ( pl. أَوَاْخِرُ 41 ),
a. Last,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR63.690 harfMadde başı: ءخرءخر
خِرَ- يَأخَرُ- آخِر- آخِرة- آخِرين- أُخْرى- أخيْر- آخَر- آخَرَيْن- آخَرِيْن أخيْرة- أخْرى- أخَر - أخَّرَ - يُؤَخِّرُ - تَأَخَّرَ - يَتَأخَّرُ - اسْتَأْخْرَ - يَسْتَأْخِرُ - مُسْتَأخِر - مُسْتَأخِريْن
أَخِرَ - يَأخَرُ + الكائن: ضد " قَدِمَ - يَقْدُمُ ": يكون في المؤخرة: يتحرك من موقع يعتبر قريب من الشيء أو الكائن ، إلى موقع يعتبر بعيد جداً
Sîgalar(59)
- الْآخِرَةِSon(الْفَاعِلَةِ)×55
- الْآخِرِSon(الْفَاعِلِ)×23
- بِالْآخِرَةِSona+1 anlam(بِالْفَاعِلَةِ)×21
- أُخْرَىDiğer(فُعْلَى)×15
- وَالْآخِرَةِVe son(وَالْفَاعِلَةِ)×15
- الْآخِرَةَSon(الْفَاعِلَةَ)×11
- آخَرَDiğer(أَفْعَلَ)×10
- آخَرِينَDiğerleri(أَفْعَلِينَ)×8
- الْآخِرِينَSonrakiler(الْفَاعِلِينَ)×8
- الْآخَرِينَDiğerleri(الْأَفْعَلِينَ)×5
Mücavir kökler264 mücavir (589 toplam)
- دنو
57 ortak ayet · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
- أجل
18 ortak ayet · İcl havuz demektir
- أله
123 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- عذب
37 ortak ayet · Su yosunudur
- أمن
58 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- يوم
39 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- زكو
12 ortak ayet · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
- نشأ
8 ortak ayet · “Neş’et” sürgün, filiz demektir
- دور
11 ortak ayet · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
- حيي
20 ortak ayet · Uyanık yılan demektir
- قدم
10 ortak ayet · “Kudüm” ön demektir
- أول
19 ortak ayet · Alet kaldıraç demektir
Geçtiği ayetler(242)
… يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ …
SonVe onlar şeytanların Süleyman’ın mülkü aleyhine uydurdukları şeylerin ardına düştüler. Halbuki Süleyman asla küfretmedi. Sadece şeytanlar küfrettiler. Onlar, insanlara sihri ve Babil’de ki iki meleğe; Harut ile Marut a indirilenleri öğretiyorlardı. Bu iki melek ise: «Biz ancak imtihan için gönderildik, sakın küfretme. «demedikçe kimseye sihirden bir şey öğretmezlerdi. Onlardan koca ile karısının arasını ayıracak şeyler öğrendiler. Halbuki bunlar, Allah’ın izni olmadıkça o sihirle kimseye zarar verici değillerdi. Onlarsa kendilerine zarar verip fayda vermeyen şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun ki, onlar onu satın alan kimse için ahirette hiçbir olmayacağını biliyorlardı. Ne fena birşey karşılığında nefislerini sattılar. Şayet bilmiş olsalardı?
… إِلَّا خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ
SonAllah’ın mescidlerinde; O’nun isminin anılmasını men’eden, onların harab olmasına çalışandan daha zalim kim vardır? Onların oralara korka korka girmekten başka hakkı yoktur. Dünyada rüsvaylık onlarındır. Ahirette ise onlara büyük bir azab vardır.
وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ
SonKendini bilmezden başka kim İbrahim’in dininden yüz çevirir. And olsun ki dünyada onu seçmiştik. Muhakkak ki o, ahirette de salihlerdendir.
فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ
SonHacc ibadetinizi bitirince; atalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli bir anışla Allah’ı zikredin. İnsanlardan öylesi vardı ki; Ey Rabbımız, bize dünyada ver, der. Onun ahirette nasibi yoktur.
وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ
SonKimi de; Ey Rabbımız, bize dünyada iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru, der.
… وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ …
SonAllah’ın ahdini ve kendi yeminlerini az bir paraya değişenlerin, ahirette hiç bir payı yoktur. Allah, kıyamet günü onlarla konuşmaz, onlara bakmaz, onları temize çıkarmaz. Ve onlar için elim bir azab vardır.
وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ
SonKim, İslam’dan başka bir din ararsa; ondan asla aknul olunmaz. Ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardandır.
… يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ
SonAllah’ın izni olmadıkça hiç bir kimseye ölmek yoktur. O, vadesiyle yazılmış bir yazıdır. Kim dünya nimetini isterse kendisine ondan veririz, kim de ahiret nimetini dilerse buna da ondan veririz. Ve şükredenleri mükafatlandıracağız.
فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
SonBu yüzden Allah, onlara dünya nimetini de, ahiret nimetini de fazlasıyla verdi. Ve Allah ihsan edenleri sever.
وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ
SonKüfre koşanlar, seni üzmesin. Şüphesiz onlar, Allah’a zarar veremezler. Allah, onlara ahirette hiç bir nasib vermemek istiyor. Onlar için büyük bir azab vardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أخر |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عقب, خلف, دبر, بدء |
| Zıt Kök | قدم |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin gerisinde kalma, öne geçmeme, mekânda arkada ve zamanda sonda bulunma |
| Çekirdek Özet 2 | Dünyanın peşi sıra gelen nihai varoluş evresi, ertelenen vade ve sonradan gelen nesiller |
| Çekirdek Özet 3 | Öncelik ve sonralık düzeninde varlığın varacağı nihai hesaplaşma ve tamamlanma noktası |
| Kritik Hata Riski | Ahiret kavramını yalnızca zamansal bir bitiş sanıp varoluşun ontolojik gayesi ve nihai hesabı olma niteliğini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أخ | Kavrama, tutunma, bir şeye ilişilip peşinden gidilme; nitekim أخذ kökünde nesneyi tutup elde tutma, أخو kökünde ise fıtrî ve kan bağıyla birbirine raptolup arkasından yürüme esastır | ر | Ra harfinin sağladığı akış, tekrarlanma ve süreklilik niteliğiyle kavranan ve ilişilinen şeyin arkada kalması, peşi sıra sürmesi ve dizinin en son halkasını oluşturması anlamına yönelmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Sıralamada veya yapıda bir ilk kıstasın, temel hareket noktasının varlığını imler |
| خ | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma (ikiz harf ح türetmesi) | Ön ile arka, ilk ile sonra arasına çekilen sınırı, kesintiyi ve ayrışma eşiğini gösterir |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Sıranın ucunu, sürecin vardığı son noktayı ve hareketin nihayet bulduğu baş/son sınırını temsil eder |
| أخر | Gücün ve öncülüğün sınırlandırılarak geriye itilmesi ve sürecin en nihai sınırda sonlanması | Bir dizide önde olanın sınırlandırılmasıyla onun ardında kalan, ötelenen, nihai sınır noktasına kadar uzanan ve diziyi tamamlayan geri/son konumu ifade eder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin semerinin arka kısmı yani kaşı için kullanılan âhiretü'r-rahl tabiri ile gözün şakak tarafındaki dış kuyruğu için kullanılan mü'hiru'l-ayn ifadesidir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi deyişlerinde ve şiirinde deve sürüsünün en arkasında doğan veya en gerisinden gelen zayıf yavruyu nitelemek üzere أنا الذي ولدت في أخرى الإبل ifadesiyle kullanılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Vadeli, tecilli ve bedeli sonradan ödenmek üzere yapılan veresiye alışverişler için بيع بأخرة terkibi yerleşik bir ticari tabir olarak kullanılmıştır |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde أخر kökü, 'arka taraf', 'sonraki', 'öteki' ve 'ertelemek' temel semantik matrisiyle temsil edilen kadim ve ortak bir Afro-Asyatik / Sami mirasıdır. İbranicede yer alan אחר (ahar / aher) kökü mekânsal olarak arkada bulunmayı, zamansal olarak sonralığı ve sayısal olarak başkasını veya diğerini ifade eder; nitekim elohim aherim terkibi başka/öteki ilahlar demektir. Süryanicede ܐܚܪ (ehar) fiili gecikmek, geri kalmak ve tehir etmek manalarını sürdürürken, Akadcada ahru / ahrātu biçimi gelecek zamanı, sonradan gelen nesilleri ve akıbeti karşılar. Kökün bütün Sami kollarındaki bu düzenli ses ve anlam denkliği, kökün başlangıçta bedensel ve mekânsal bir arka düzlemi işaret ettiğini, ardından zamansal sonralığa ve oradan da soyut 'diğeri / öteki' kavramına evrildiğini kesin olarak göstermektedir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أخر kökünden türeyen lafızlar | Öne geçmenin zıddı olarak geride kalma, erteleme, sonuncu olma ve başkası anlamlarına dallanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ahar, Süryanice ehar, Akadca ahrātu | Arka taraf, erteleme, diğer/öteki ve gelecek kuşaklar semantik alanında tam ses ve anlam denkliği mevcuttur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Mısır hiyeroglif yazısında ve Berbericede arka/son belirteçleri | Afro-Asyatik kök katmanında mekânsal yön ve art arda geliş bildiren edat benzeri yapılarla akrabalık muhtemeldir | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أخر | Anlamlı | Geri kalmak, sonraya bırakmak | Hedef köktür; mekânda arka, zamanda son ve sayıda diğeri anlamlarını taşır | Kur'an'da geçer |
| أرخ | Anlamlı | Vakit belirlemek, tarih düşmek | Bir olayın zamanını tayin etmek ve kayda geçirmek manasındadır; yavru yaban sığırı anlamı da bulunur | Kur'an'da geçmez |
| خأر | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiş müstakil bir kullanım kaydı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| خرأ | Anlamlı | Dışkılamak, pislik çıkarmak | Canlının içindeki atığı geride bırakıp dışarı atması eylemidir | Kur'an'da geçmez |
| رأخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik yapı bakımından Arap dilinde kök dizilişi teşekkül etmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| رخأ | Anlamlı | Gevşemek, yumuşamak | Maddenin veya havanın yumuşayıp genişlemesi ve akıcı hale gelmesidir; çoğunlukla nakıs biçimi kullanılır | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أخر | Merkez | Geri, son, diğer | Bir dizide veya süreçte öne geçmeyip arkada kalmayı, ertelenmeyi ve nihai etabı bildirir | Mekân, zaman ve hüviyet planında öncünün mukabilini kurar |
| عقب | Komşu | Peşi sıra gelme, topuk | Bir şeyin hemen ardından basarak gelmeyi ve eylemin doğurduğu dolaysız sonucu vurgular | أخر kökündeki gibi salt geride kalış değil, bitişik bir ardıllık söz konusudur |
| خلف | Komşu | Arkada kalma, halef olma | Birinin yerini almak üzere onun arkasında durmayı veya arkasından iş çevirmeyi içerir | Makam ve temsil boyutu taşır, أخر kökünde ise doğrudan sıra ve vade esastır |
| دبر | Komşu | Arka, sırt, yönelişin tersi | Nesnenin yüzünün baktığı yönün tam zıddı olan arka yüzeyi ve işin sonunu ifade eder | Somut arka cihetine ve akıbete odaklanır, أخر gibi başkası/diğeri anlamını içermez |
| بدء | Komşu | Başlama, ilk olma | Süreci ilk defa harekete geçirme ve varoluş dizisinin en başında bulunma halidir | أخر kökünün işaret ettiği nihayete karşılık ilk vuku buluşu temsil eder |
| قدم | Zıt | Öne geçme, öncelik | Mekânda önde bulunma, zamanda önce olma ve cesaretle ileri atılma durumudur | أخر kökünün bildirdiği tehir, sonralık ve geride kalmanın doğrudan zıddıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أخر | Geride kalmak, sonraya kalmak, diğeri | Mekânsal arka, zamansal son ve ontolojik öteki boyutlarının tamamını kapsar | Kesin |
| Latince | posterior, ultimus, differre | Sonraki, en sonuncu, ertelemek | Posterior zamansal ve mekânsal ardıllığı, ultimus nihai sonu, differre ise tehir eylemini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | last, posterior, defer, other | Son, ardıl, ertelemek, diğeri | Last nihayeti, defer ertelemeyi, other ise âhar kelimesindeki diğer/öteki anlamını verir | Güçlü |
| Almanca | letzt, verschieben, andere | Sonuncu, ertelemek, diğer | Letzt nihai etabı ve ahireti, verschieben tehir ameliyesini, andere başkası kavramını karşılar | Güçlü |
| Fransızca | dernier, différer, autre | Son, ertelemek, diğer | Dernier zaman ve sıra sonunu, différer geciktirmeyi, autre ise sayılanın haricindeki başkasını imler | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| el-Âhire / ed-Dâru'l-Âhire | Dünyadan sonraki ebedî yurt ve diriliş | Dünyanın faniliği ile kıyaslanan ebedî mükafat ve ceza yurdu bağlamında (el-Bakara 2:94) |
| Te'hîr / Müste'hirîn | Ecelin veya azabın ertelenmesi, gecikme | Milletlerin belirlenmiş sürelerinin geriye bırakılmaması ve sıralanış bağlamında (el-Hicr 15:5) |
| Âhar / Uhrâ / Uhar | Diğeri, bir başkası, eşdeğer alternatif | İbadette başka ilah edinme yasağı veya oruç tutulamayan diğer günler bağlamında (el-Bakara 2:184) |
| el-Âhir | Yüce Allah'ın mutlak ve zevalsiz nihai varlığı | Varlığın başlangıcı ve sonunu kuşatan ilahi esma bağlamında (el-Hadîd 57:3) |
| Ahhara | İnsanın sonraya bıraktığı ve ihmal ettiği ameller | Kıyamet günü insanın önden gönderdiği ve geride bıraktığı amellerin bildirilmesi bağlamında (el-İnfitâr 82:5) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | es-Sem'iyyât ve el-Esmâü'l-Hüsnâ | Ahiret inancı, diriliş, hesap ile Allah'ın el-Âhir isminin ezeli ve ebedi zevalsizliği | Yok oluştan sonra baki kalan mutlak son ve yaratılmışların nihai varış menzili |
| Fıkıh | İbadet ve muamelet hükümleri | Namazın son vaktine tehir edilmesi, orucun başka günlere ertelenmesi ve borcun tecili | Eylemin veya edanın meşru bir sebeple sonraya bırakılması ve kazaya kalması |
| Tefsir | Gayb ve eskatoloji ayetleri | Dünyanın öncül, ahiretin ise asıl ve nihai hayat oluşunun semantik irtibatı | Zaman dizisinde sonra gelenin kıymet ve kalıcılık bakımından öncelenmesi |
| Hadis | Ecel, ahlak ve safların tanzimi | Namazda arka saflarda kalmanın veya hayırda geriye düşmenin getirdiği manevi kayıp | Hayırda yarışmayıp tehir edenlerin rahmetten ve faziletten geride kalması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve inanç düzeni | Âhiret | Nihai gaye ve adalet | Dünyadaki amellerin karşılık bulduğu, ertelenen hesabın görüldüğü nihai varoluş evresidir | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Te'hir / Mantıksal ardıllık | Öncelik-sonralık tayini | Bilgi hiyerarşisinde öncüllerin ardından gelen neticelerin ve delillerin sıralanış ilkesidir | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve hilafet | Müste'hirîn / Sonraki nesiller | Tarihsel devir teslim | İktidarın ve toplumsal sorumluluğun önceki milletlerden sonrakilere intikal etmesidir | Güçlü |
| İktisadi | Borç ve sözleşme hukuku | Nasiye / Te'hir | Vade ve risk ertelemesi | Ödemenin sonraya bırakılması, vadeli işlemler ve sermaye akışının zamana yayılmasıdır | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Limit noktası ve dizinin son terimi | Matematiksel bir seride durumunda dizinin yakınsadığı nihai sınır değeri ve termodinamikte sürecin ulaştığı son denge durumu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki tescil ve nihai temyiz | Yargılama süreçlerinde kararın kesinleştiği, itiraz yollarının tükendiği ve hükmün icra edildiği son merci aşaması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Ahiret kavramını yalnızca bedenin ölümünden sonra başlayan belirsiz bir zaman dilimi veya mitolojik bir son olarak algılayıp ahlaki ve ontolojik ağırlığından koparmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; öncelik-sonralık yasasını, insanın dünyada yapıp ertelediği sorumlulukları, ilahi esmanın zevalsizliğini ve varlığın amaçsal gayesini kuşatan tümel bir nizamı bildirir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hayatı yalnızca peşin olandan ibaret sayarak dünyevileşmek, amellerin ertelenmesinin doğuracağı manevi iflası ve tarihteki ilahi yasaların tehir edilmezliğini göz ardı etmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın omurgasını oluşturan ahiret tasavvuru, insanın eylemlerinin hesapsız kalmayacağı ve varoluşun bir gayeye doğru aktığı bilincini doğrudan bu kök üzerinden inşa eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Gayb ve kıyamet sahneleri, dünya-ahiret karşılaştırmaları, ümmetlerin ecellerinin tehir edilmezliğini bildiren ayetler ve ibadette tevhidi vurgulayan pasajlarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlığın tesadüfi bir döngüden ibaret olduğu vehmini yıkar; insanın yapıp arkaya attığı amellerin silinmediğini, ertelenen her şeyin nihai bir hesaplaşmada ortaya çıkacağını bildirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir dizide veya mekânda önde olanın ardında kalmak, devenin semerinin arka kaşı gibi sınır oluşturan geri tarafta yer almak.
- Soyut anlamZamansal olarak sonraya kalmak, vadenin ertelenmesi, eylemin ihmal edilerek geriye bırakılması ve nihai varoluş evresine ulaşmak.
- Sistematik karşılıkVaroluşsal ve ahlaki sürecin kendisine doğru aktığı, öncüllerin neticelendiği, mutlak adaletin tecelli ettiği nihai hesap ve gaye noktası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde kümesi varlık veya ameller dizisini temsil eder. ilk olanı, ve limit değeri olan ise sürecin nihayet bulduğu son ve nihai merhale olan ahireti gösterir. İkinci bağıntıda ise anındaki peşin durumun kadar ötelenerek sonraya bırakılması, yani tehir ve erteleme ameliyesi sembolize edilmektedir.