جنف
ج - ن - ف
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Ecnef kambur demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ecnef kambur demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.272 harfباب الجيم والنون والفاء معهما
ج ن ف، ن ج ف، ن ف ج، ف ج ن، ج ف ن مستعملات
جنف:
الجَنَف: المَيلُ في الكلام، وفي الأمور كُلِّها، تقول: جَنَفَ فلانٌ علينا، وأجنَفَ في حُكمه، وهو شبيهٌ بالحَيفِ، إلا أنَّ الحَيفَ من الحاكِم خاصَّةً، والجَنَفُ عامٌ. ومنه قول اللِّه عز وجلَّ: "فمن خافَ من مُوصٍ جَنَفاً". وقوله جلَّ وعزَّ" "غيرُ مُتجايفٍ لإثمٍ، أي مُتمايلٍ مُتعمدٍ".
نجف:
النَّجَفَةُ تكون في بطن الوادي،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR270 harfالجَنَفُ: المَيْلُ، وقد جَنِفَ بالكسر يَجْنَفُ جَنَفاً. ومنه قوله تعالى: "فمَنْ خافَ مِنْ موصٍ جَنَفاً". ويقال: أَجْنَفَ الرجلُ، أي جاء بالجَنَفِ، كما يقال أَلامَ، أي أتى بما يُلامُ عليه؛ وأَخَسَّ أي أتى بخَسيس. وتَجانَفَ لإِثمٍ، أي مالَ. ورجلٌ أَجْنَفُ، أي منحني الظهر.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.412 harfج ن ف
جنف ، جفن ، نجف ، نفج ، فجن ، فنج : مستعملة .
جنف : قال الله جلَّ وعزَّ : ( فَمَنْ خَافَ مِن مُّوصٍ جَنَفًا ) ( البقرة : 182 ) .
قال الليث : الجَنَفُ الميل في الكلام ، وفي الأُمور كلِّها ، تقول : جَنَفَ فلانٌ علينا ، وأَجْنَفَ في حُكمه ، وهو شَبيهٌ بالْحَيْف ، إلاَّ أنَّ الحَيف من الحاكم خاصّة ، والجَنَفُ عام .
ومنه قول الله جلَّ وعزَّ : ( غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ ) ( المائدة : 3 ) أي
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.326 harf(باب الجيم والنون وما يثلثهما)
(جنه) الجيم والنون والهاء ليس أصلا، ولا هو عندي من كلام العرب، إلا أنّ ناساً زعموا أن الجَُنَهَ([1]) الخيزُران. وأنشدوا:
في كَفه جُنَهيٌّ ريحه عَبِقٌ *** بكفِّ أَرْوَعَ في عِرْنينِهِ شَمَمُ([2])(جني) الجيم والنون والياء أصلٌ واحد، وهو أَخْذُ الثَّمَرة من شجَرها، ثم يحمل على ذلك، تقول جَنيتُ الثَّمرةَ أجْنِيها، واجْتَنَيْتُها. وثمرٌ جَنِيٌّ، أي أُخِذَ لوَقْته. ومن
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR418 harf- أصل الجنف ميل في الحكم، فقوله تعالى: ﴿فمن خاف من موص جنفا﴾ [البقرة/182]، أي: ميلا ظاهرا، وعلى هذا: ﴿غير متجانف لإثم﴾ [المائدة/3]، أي: مائل إليه.
جنيت الثمرة واجتنيتها، والجني: المجتنى من الثمر والعسل، وأكثر ما يستعمل الجني فيما كان غضا، قال تعالى: ﴿تساقط عليك رطبا جنيا﴾ [مريم/25]، وقال تعالى: ﴿وجنا الجنتين دان﴾ [الرحمن/54]، وأجنى الشجر: أدرك ثمره، والأرض: كثر جناها، واستعير من ذلك جنى فلان
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR260 harfج ن ف
جنف في الوصية وجنف علينا في الحكم وهو من أهل الحيف والجنف.
ورجل أجنف: متزاور مائل في أحد شقيه وفي خلقه جنف.
وتجانف لكذا وتجانف عنه.
قال الله تعالى: " غير متجانف لإثم " وقال الأعشى: تجانف من أهل اليمامة ناقتـي وما عدلت عن أهلها لسوائكا
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.176 harfالجَنَفُ في الزَّوْرِ: دُخُولُ أَحد شِقَّيْهِ وانْهِضامُه مع اعْتدالِ الآخر. جَنِفَ، بالكسر، يَجْنَفُ جَنَفاً، فهو جَنِفٌ وأَجْنَفُ. والأَنثى جَنْفاء. ورجل أَجْنَفُ: في أَحدِ شِقَّيْه ميل عن الآخر. والجَنَفُ: الـمَيْلُ والجَوْرُ، جَنِفَ جَنَفاً؛ قال الأَغْلب العِجْلِيُّ:غِرٍّ جُنافيٍّ جَمِيلِ الزِّيِّ
الجُنافيّ: الذي يَتَجانَفُ في مِشْيَتِه فيَخْتالُ فيها. وقال شمر: يقال رجل جُنافيٌّ، بضم الجيم،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR130 harf* ج ن ف * * الجَنَفُ * الميل وقد * جَنِفَ * من باب طرِب ومنه قوله تعالى ﴿فمن خاف من مُوصٍ جنفا أو إثما﴾ و * تَجَانَفَ * لإثم مال
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.764 harfالجنف، محركة، والجنوف، بالضم: الميل والجور والعدول، ومنه قوله تعالى: )فمن خاف من موص جنفا، قال الزجاج: أي ميلا، زاد الراغب: ظاهرا، وقد جنف في وصيته، كفرح، وكذا أجنف، وقال: الجنف: الميل في الكلام، وفي الأمور كلها، تقول: جنف فلان علينا، وأجنف في حكمه، وهو شبيه بالحيف، إلا أن الحيف من الحاكم خاصة، والجنف عام، قال الأزهري: أما قوله: )الحيف من الحاكم خاصة(، فخطأ، الحيف يكون من كل من حاف، أي: جار، ومنه
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.803 harfجَنَفٌ
1 جَنَفٌ جنف (T, S, Mgh, Msb, K, &c.) and جُنُوفٌ, (K,) the former being inf. n. of جَنِفَ and the latter of جَنَفَ, (TA,) The act of inclining, or declining (T, S, Mgh, K, TA) in speech and in all affairs: (TA:) and declining, or deviating, from the right course; acting wrongfully, unjustly, injuriously, or tyrannically; (T, Msb, * K, TA;) like حَيْفٌ, which some erroneously assert to be
جَنَفٌ 1 جَنَفٌ جنف (T, S, Mgh, Msb, K, &c.) and جُنُوفٌ, (K,) the former being inf. n. of جَنِفَ and the latter of جَنَفَ, (TA,) The act of inclining, or declining (T, S, Mgh, K, TA) in speech and in all affairs: (TA:) and declining, or deviating, from the right course; acting wrongfully, unjustly, injuriously, or tyrannically; (T, Msb, * K, TA;) like حَيْفٌ, which some erroneously assert to be the act of a judge only. (T, TA.) You say, جَنِفَ, (T, S, Mgh, Msb,) aor. جَنَفَ , inf. n. جَنَفٌ; (S, Msb;) [and app. جَنَفَ, aor. جَنِفَ , inf. n. جُنُوفٌ;] and ↓ اجنف; (T, Msb, TA;) He inclined or declined [in speech and in any affair]: (T, S, TA:) and he declined, or deviated, from the right course; acted wrongfully, unjustly, injuriously, or tyrannically; (T, Mgh, Msb, TA;) عَلَيْهِ against him. (Mgh.) Hence, in the Kur [ii. 178], فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا (S, TA,) i. e. [And he who feareth, (or, as is said in the K in art. خوف, knoweth,) from, or on the part of, the testator,] an inclining [to a wrong course], or a declining [from the right course]: (TA:) or a manifest inclining or declining. (Er-Rلghib, TA.) You say, جَنِفَ فِى وَصِيَّتِهِ, aor. جَنَفَ ; [He inclined, &c., in his testament;] and so ↓ اجنف. (K.) And ↓ اجنف signifies He deviated from that which was right. (K.) And فِى حُكْمِهِ ↓ اجنف [He declined from the right course, or acted wrongfully or unjustly, in his judgment]. (TA.) Or ↓ اجنف relates peculiarly to the case of a testament: and جَنِفَ signifies absolutely He declined, or deviated, from that which was right. (K.) And you say, جَنِفَ عَنْ طَرِيقِهِ, aor. جَنَفَ ; and جَنَفَ, aor. جَنِفَ ; inf. n. جَنَفٌ, (K, TA,) which is of the former verb, (TA,) and جُنُوفٌ, (K, TA,) which is of the latter verb; He turned away from his course, or way; deviated therefrom. (TA.) ― -b2- Or [app. a mistake for “and ”] جَنَفٌ signifies Depression (دُخُولٌ and اِنْهِضَامٌ) in one of the two sides of the breast, or chest, (الزَّوْرِ,) with evenness of the other side: (K:) the verb is جَنِفَ: and the part. n. is ↓ جَنِفٌ and ↓ أَجْنَفُ, fem. [of the latter] جَنْفَآءُ. (TA.)
جنَافٌ 3 جنَافٌ جناف [an inf. n. of which the verb (جانف) is not mentioned]. You say, لَجَّ فِى جِنَافٍ قَبِيحٍ He persisted in removing himself to a distance, or estranging himself, from his family; (Aboo-Sa'eed, K;) like جِنَابٍ قَبِيحٍ. (Aboo-Sa'eed, TA.)
اجنف 4 اجنف اجنف He committed an act of inclining [to a wrong course], or declining [from the right course, or acting wrongfully or unjustly or injuriously or tyrannically]; like as you say, أَلَامَ, meaning “he did a thing for which he should be blamed.” (S.) See also 1, in five places. -A2- اجنفهُ He found him to be one who deviated from the right way in his judgment; who acted wrongfully, unjustly, injuriously, or tyrannically, therein. (K.) تجانف فِى مِشْيَتِهِ ?? He carried himself in a proud and self-conceited manner, [affecting an inclining of the body from side to side,] in his gait. (TA.) [And He inclined on one side in his gait: said of one who is lame of one leg: see مَحْرُوقٌ.] ― -b2- تجانف عَنْ طَرِيقِهِ He affected a declining, or deviating, from his course, or way; he purposely declined, or deviated, therefrom; (K, * TA;) syn. تَمَايَلَ. (K.) And in like manner, تجانف اـِلَى الشَّىْءِ [He affected an inclining to the thing; intentionally inclined to it]. (TA.) You say, تجانف لِاـِثْمٍ He inclined to a sin, (S, Mgh,) [or affected an inclining to it, (see the part. n., below,)] intending, or purposing, the commission of an act of disobedience. (Mgh.)
جَنَفَ جَنَفَ جنف is [an epithet] like دَنَفَ, applying to a sing. and a pl., [being] also an inf. n. [of جَنِفَ, q. v.]: Abu-l-'Iyلl El-Hudhalee says, أَلَّا دَرَأْتَ الخَصْمَ حِينَ رَأَيْتُهُمْ جَنَفًا عَلَىَّ بِأَلْسُنٍ وَعُيُونِ [Wherefore didst not thou repel the adversaries, when thou sawest them inclining, or acting wrongfully, against me with tongues and eyes?]: or, accord. to one reading, جُنُفًا [which is a pl. of ↓ جَانِفٌ]: (Skr p. 128:) [or, as some say,] جَنَفًا is a pl. [or rather quasi-pl. n.] of ↓ جَانِفٌ, like as رَوَحَ is of رَائِحٌ: or it may be for ذَوِي جَنَفٍ. (TA.)
جَنِفٌ جَنِفٌ جنف : see أَجْنَفُ, in two places: ― -b2- and see also 1, last sentence.
جُنَافِىٌّ جُنَافِىٌّ جنافى جنافي One who carries himself in a proud and self-conceited manner, (مُخْتَال, [for which Golius, here copied by Freytag, appears to have read مُحْتَال, with the unpointed ح,]) with an inclining [of the body from side to side]: (Sh, K:) or one who affects an inclining [of the body from side to side] (يَتَجَانَفُ) in his gait, and carries himself in a proud and self-conceited manner therein. (TA.)
جَانِفٌ جَانِفٌ جانف : see أَجْنَفُ; and see also جَنَفٌ, in two places.
أَجْنَفُ أَجْنَفُ ذ [fem. جَنْفَآءُ] Inclining [to a wrong course], or declining [from the right course], or acting wrongfully or unjustly, [absolutely, as also ↓ جَنِفٌ and ↓ جَانِفٌ and ↓ مِجْنَفٌ, or peculiarly] in his testament. (K.) You say, صَادَفَهُ فِى حُكْمِهِ ↓ جَنِفًا [He found him to be one who deviated from the right way in his judgment; who acted wrongfully, unjustly, injuriously, or tyrannically, therein]. (K.) And ↓ خَصْمٌ مِجْنَفٌ An adversary who inclines [to a wrong course], or declines [from the right course]; (K;) who acts wrongfully, unjustly, injuriously, or tyrannically. (TA.) ― -b2- Inclining; [or pendulous;] applied to a penis. (TA.) ― -b3- Having a bending back; (S, K;) applied to a man. (S.) ― -b4- See also 1, last sentence. ― -b5- Big, or large; applied to a bowl (قَدَح). (TA.)
مِجْنَفٌ مِجْنَفٌ مجنف : see أَجْنَفُ, in two places.
غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِاـِثْمٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِاـِثْمٍ غير متجانف لاثم , in the Kur [v. 5], means Not affecting an inclining to sin; intending, or purposing, it. (Msb, TA.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR393 harfجَنَفَ
جَنَفَ I ( n. ac. جُنُوْف 27 ) جَنِفَ A ( n. ac. جَنَف 4 )
a. [ 'An ], Deviated from.
b. [ Fī ], Acted wrongfully, unjustly, unfairly in.
أَجْنَفَ
أَجْنَفَ IV ,
a. see I (b) .
b. [ 'Ala ], Overcharged.
جَنَف
جَنَف 4 ,
a. Injustice; unfair dealing, extortion.
جَنِف
جَنِف 5 , أَجْنَفُ 14 ,
a. Unjust, unfair.
b. Hump-backed.
جِنْفَاص
جِنْفَاص , جُنْفَيْص G. ,
a. Canvas.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR13.129 harfجنف
سجَنِفَ - يَجْنَفُ - جَنَف - تَجَانَفَ - يَتَجَانَفُ - مُتَجَانِف
جَنِفَ - يَجْنَفُ + كائن + عن مسار أو أمر: يميل عن الاستقامة: ينحرف عن الاتجاه المباشر الأقرب نحوالهدف أو الغاية، ويتخذ اتجاهاً مائلاً منحرفاً (خاطئاً وغير صواب) للوصول للهدف
جَنِفَ - يَجْنَفُ + كائن + لـِ كائن أو أمر أو مكان: ينحرف عن الاتجاه المباشر الأقرب نحوالهدف أو
Mücavir kökler39 mücavir (51 toplam)
- أثم
2 ortak ayet · İsm hurmadan yapılan içkidir
- خنق
1 ortak ayet · Haneke (Kef) çene demektir
- ذكو
1 ortak ayet · Kestiniz
- نطح
1 ortak ayet · Ve toslanan
- وقذ
1 ortak ayet · Ve vurularak öldürülen
- خمص
1 ortak ayet · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
- زلم
1 ortak ayet · Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir
- غفر
2 ortak ayet · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- رحم
2 ortak ayet · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
- خنزر
1 ortak ayet · Domuz
- كمل
1 ortak ayet · Tam
- هلل
1 ortak ayet · Boğazlandı
Geçtiği ayetler(2)
فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ
YanılmakBununla birlikte, kim vasiyet edenin haksızlığa meylinden, günaha girmesinden korkup aralarını bulursa; ona da bir günah yoktur. Şüphesiz ki Allah, Gafur’dur. Rahim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جنف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ميل, حيف, جور |
| Zıt Kök | عدل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir tarafa eğilme, simetriden sapma ve göğüs veya bedenin bir yöne çarpıklaşması |
| Çekirdek Özet 2 | Haktan, dengeden ve kuraldan saparak haksızlığa veya günaha meyil gösterme |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet ve denge çizgisine göre sapmanın tespit edilerek sulh ile düzeltilmesi ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bilinçli zulüm sanarak kasıtsız ve bilinçsiz eğilim sapmalarını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جن | Bir şeyin gizlenmesi, örtülmesi, yana çekilerek sınır veya yan oluşturması; جنب (yan, uzaklaşma), جنح (yana eğilme, kanat), جند (toplanıp kalkan olma), جنن (örtünme, gizlenme) ve جني (yana uzanıp meyve devşirme) köklerinde olduğu gibi merkezden kenara, yana veya örtülü alana yönelme. | ف | Kenar, açıklık ve dışa vurma imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle, merkezdeki dengenin bir tarafa doğru açıkça eğrilmesi, simetrinin bozulup fiziksel veya ahlaki bir tarafgirliğin dışa yansıması anlamı oluşmuştur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir yük veya yönelişle yola çıkma, hareket halindeki doğrultu |
| ن | Filiz, balık; süreklilik, canlılık | Hareketin ve yönelişin kesilmeksizin devam etmesi, akış hali |
| ف | Ağız; kenar, söz, açıklık | Yönelişin merkezden uç kenara, sınıra veya dış çizgiye doğru taşması |
| جنف | Yolda ilerleyen bir hareketin kenara doğru bükülüp kayması | Doğrultunun düz çizgiden ayrılarak yan sınıra kayması, simetrik yapının bir kenara doğru eğilerek dengesini yitirmesi hareketini ifade eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Göğüs kafesinin bir yanının içe çöküp diğer yanının dışarıda kalması, bedenin bir tarafa eğrilmesi veya omurganın bir yana çarpılması, kamburluk |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A'şâ'ya nispet edilen beyitte devenin ana yoldan sapıp bir yana meylederek yürümesi anlamında geçer: تَجَانَفُ عَنْ جُلِّ اليَمَامَةِ ناقتي / وما عَدَلَتْ عن أهْلِهَا لِسِوائِكا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem recez şairi Ağleb el-İclî'nin yürüyüşünde salınarak ve bir yana eğilerek çalımlı yürüyen kişiyi nitelemesinde geçer: غِرٍّ جُنافيٍّ جَمِيلِ الزِّيِّ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde جنف kökü, temel olarak bir çizginin eğilmesi, sapması ve simetrinin bozulması ekseninde fonetik ve semantik bir gelişme gösterir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan bu harf dizilimi sınırlı olmakla birlikte, kökün ilk iki konsonantı olan جن kök kümesi, İbranice gnn/gnb (örtmek, yana çekilmek, gizlemek) ve Aramice gnph (yana eğilmek, kenara çekilmek) biçimleriyle temas halindedir. Erken Arapça ve Güney Sami katmanında kök, bedensel bir kusuru (göğsün veya sırtın bir yana eğriliğini) bildiren somut bir anatomik terimden ahlaki ve hukuki sapmaya doğru semantik bir genişleme yaşamıştır. İlgili anlam matrisi, fiziksel eğrilik ile kararlarda taraf tutma arasındaki metaforik bağı korur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT ve David Cohen Semitik Kökler Sözlüğü.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جنف | Göğüs kafesinin veya yürüyüşün bir yana çarpılması anlamından yargıda ve iradede tarafgirliğe ve haktan sapmaya geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice gnp / İbranice gnn-gnb kök ailesi | Kenara sapma, korunma veya örtünme amacıyla ana hattan yana çekilme anlam ortaklığı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yönelim | Belirgin bir dış dil ödünçlemesi olmayıp Sami içi anatomik-ahlaki semantik genişlemedir | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جنف | Anlamlı | Bir yana eğilmek | Dengeden ve haktan saparak bir tarafa meyil göstermek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| جفن | Anlamlı | Kuşatmak, örtmek | Göz kapağı, kılıç kını veya geniş yemek tası | Kur'an'da geçer; harf aktarımıyla bir şeyi çevreleyip koruma alanı oluşturma |
| نجف | Anlamlı | Yükselti, sed | Vadide suyun aşamadığı yüksek ve uzun tepe seti | Kur'an'da geçmez; suyun yönünü saptıran doğal engel |
| نفج | Anlamlı | Şişmek, kabarmak | Rüzgârın şiddetle esmesi veya bir şeyin kabararak dışa taşması | Kur'an'da geçmez; hacimce bir yana doğru taşma |
| فجن | Anlamlı | Sert ve kaba olmak | Kaba ve huysuz tabiat, sert nesne | Kur'an'da geçmez; eğrilik ve uyumsuzluk çağrışımı taşır |
| فنج | Anlamlı | Geniş adımlarla yürümek | Bacakları açarak yürümek veya kantar topu | Kur'an'da geçmez; ayakların dengeden yana açılması |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جنف | Merkez | Sapma | Bir tarafa kasıtlı veya kasıtsız açık meyil gösterme | Denge çizgisinden bir tarafa doğru açıkça bükülüp kayma |
| ميل | Komşu | Sapma | Genel olarak bir yöne eğilim duyma | Hem maddi hem manevi her türlü yöneliş ve meyli içerir |
| حيف | Komşu | Haksızlık | Yetki sahibinin görevinde tarafgir davranması | Özellikle yargıcın veya yöneticinin hükümde sergilediği haksızlık |
| جور | Komşu | Zulüm | Doğru yoldan bilerek ve taammüden sapma | Sınırı çiğneyerek açıkça haktan uzaklaşma ve baskı kurma |
| عدل | Zıt | Denge | İki tarafı eşit tutma, orta yolda durma | Hiçbir tarafa eğilmeksizin hakkı tam merkezde ve dengede tutma |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جنف | Bir yana meyil ve sapma | Hem bedensel eğrilik hem hükümde veya yönelişte tarafgirlik | Kesin |
| Latince | Declinatio, inclinatio | Bir yana eğilme, sapma | Fiziksel ve ahlaki eğriliği karşılar; bilinçsiz sapmayı da içerir | Güçlü |
| İngilizce | Bias, partiality, slanting | Tarafgirlik, eğrilik | Denge merkezinden bir yana kaymayı ve yanlı davranmayı karşılar | Güçlü |
| Almanca | Schlagseite, Voreingenommenheit | Bir tarafa yatma, yanlılık | Bir geminin yana yatması gibi dengeden sapmayı ve eğilimi ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Enclin, partialité, déviation | Meyil, yanlılık, sapma | Doğru çizgiden bir yöne bükülmeyi ve taraf tutmayı karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَنَفًا | Hukuki tasarrufta haktan sapma, hataen veya tarafgirlikle adaletten ayrılma | Vasiyet edenin farkında olmadan veya duygusal zaafla bir mirasçı lehine sınırı aşması; Bakara 2:182 |
| مُتَجَانِفٍ | Bilinçli ve kasıtlı olarak günaha meyletme, harama doğru yönelme | Açlık zarureti altında haram eti yerken taşkınlık ve günaha istek duyarak meyil göstermeme hali; Mâide 5:3 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade ve taabbüd sınırları | Zaruret halinde harama yönelişin kulun niyet ve kastıyla ilişkisi | Kalbi günaha açıkça meyletmekten koruma şartı |
| Fıkıh | Miras ve vasiyet hukuku | Vasiyette varislerin aleyhine sınır aşımı yapılması durumunda arabulucunun müdahale hakkı | Kasıtsız veya hataya dayalı haksız paylaştırmanın düzeltilmesi |
| Tefsir | Semantik nüans ayrımı | Vasiyet ayetindeki cenev ile ism kelimeleri arasındaki kasıtlı-kasıtsız sapma farkı | Cenevin hata veya meyil, ismin ise taammüden zulüm olarak tefsir edilmesi |
| Hadis | Ahkâm ve ahlak | Vasiyette veya hükümde haktan sapmayı yasaklayan rivayetler | Tarafgirliğin ve adalet çizgisinden bir yana kaymanın önlenmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Zaruret halleri ve ruhsat | Kalbi meyil | Sınır denetimi | Ruhsat kullanılırken günah işleme arzusuna teslim olunmaması | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve veri analizi | Sistematik yanlılık | Hata tespiti | Araştırmacının sonucu kendi beklentisine göre eğriltmesini önleme | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve yargı | Tarafgirlik | Denge bozumu | İdarenin veya hâkimin belirli bir zümre lehine kanunu esnetmesi | Güçlü |
| İktisadi | Dağıtım ve miras | Haksız transfer | Mülkiyet ihlali | Mal varlığının mirasçılar arasında sübjektif hislerle orantısız dağıtılması | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimetrik sapma (bias / skewness) | Bir dağılımın veya ölçümün simetri ekseninden tek bir yöne doğru eğrilik ve yığılma göstermesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel ve kurumsal tarafgirlik | Karar alıcının nesnel adalet normunu terk edip bilinçli veya bilinçsiz olarak bir gruba imtiyaz tanıması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca kasti bir suç veya gaddarca bir zulüm olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hem kasıtsız hata ve duygusal meyli (vasiyetteki cenev) hem de kasıtlı yönelişi (günaha tecanüf) kapsayan geniş sapma alanı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bakara 2:182'deki müdahale ruhsatının yalnızca kasti haksızlıklara hasredilerek, iyi niyetle yapılmış fahiş hataların düzeltilmesinin engellenmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Adaletin zıddının sadece çıplak ve kasıtlı bir kötülük olmadığını; masum veya bilinçsiz görünen meyillerin de adaleti sakatlayabileceğini ve bu sapmalara müdahale edilmesi gerektiğini ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vasiyet ve miras hukukunu düzenleyen ayetlerde (Bakara 2:182) ve haramlar ile zaruret sınırlarını belirleyen fıkhi bağlamlarda (Mâide 5:3) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vasiyet edenin iradesinin kutsallığı bahanesiyle yapılan apaçık meyil ve haksızlıklara dokunulamayacağı yanılgısını düzeltir; sulh yoluyla dengenin yeniden kurulmasını meşrulaştırır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBedenin, göğsün veya omurganın bir tarafa eğrilmesi, simetrisini kaybederek çarpıklaşması ve yürüyüşün yana kayması.
- Soyut anlamAdalet, hakkaniyet ve kural ekseninden saparak belirli bir yöne, tarafa veya günaha doğru meyil gösterme hali.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki dengenin tek taraflı bir ağırlık veya kusurla bozulması durumunda, bu sapmanın tespit edilip düzeltici bir dengeleyici unsurla merkezileştirilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde tarafsızlık, adalet ve simetri merkezini; bu merkezden bir tarafa doğru gerçekleşen meyil, çarpıklık veya sapma miktarını; sapmış durumu; ise ortaya çıkan bu tek taraflı meyli fark edip durumu yeniden adalet ve denge merkezine () döndüren düzeltici müdahaleyi veya ıslahı temsil eder.