ميل
م - ي - ل
KÖK- 6 geçiş
- 3 ayet
- 5 sîga
- 10 sözlük
Eyik ağaç anlamındadır. Yönelmek anlamında “meyl etmek” yani insanın o tarafa içini meyletmesi şeklinde kullanılmaya başlanmıştır. “Mal” da insanların değer verdiği şeylerdir. Bu değer işe yaraması yanında az olması sebebiyle de doğmuş olabilir. Mal piyasada değeri olan eşyadır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(10)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Eyik ağaç anlamındadır. Yönelmek anlamında “meyl etmek” yani insanın o tarafa içini meyletmesi şeklinde kullanılmaya başlanmıştır. “Mal” da insanların değer verdiği şeylerdir. Bu değer işe yaraması yanında az olması sebebiyle de doğmuş olabilir. Mal piyasada değeri olan eşyadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.714 harfباب الّلام والميم و و ا ي ء معهما
ل و م، م ل و، م و ل، و ل م، ل م ي، م ل ي، م ي ل، ل م أ، ل أ م، م ل أ، أ ل م، أ م ل مستعملات
لوم:
اللَّوْم: المَلامةُ، والفعْلُ: لامَ يَلومُ. ورَجُلٌ مَلُومٌ ومَليم: قد استحقّ اللَّوْم. واللَّوْماءُ: المَلامةُ، قال:
ألا يا جارتي غُضِّي عن اللَّوْماءِ والعَذْلِ
واللَّوْمةُ: الشَّهْدةُ.
واللاّمة، بلا همزٍ، واللاّم: الهَوْلُ، قال:
ويَكادُ من لامٍ يَطـيرُ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR676 harfالمَيْلُ: المَيَلانُ. يقال: مالَ الشيء يَميلُ مَمالاً ومَميلاً، في الاسم والمصدر. ومالَ عن الحقِّ، ومالَ عليه في الظُلْم. وأمالَ الشيءَ فمالَ. والمَيَلُ بالتحريك: ما كان خِلْقَةً. يقال منه: رجلٌ أَمْيَلُ العاتِقِ، في عُنُقِهِ مَيَلٌ. والأَمْيَلُ: الذي لا سيفَ معه. والأَمْيَلُ: الذي لا يستوي على السَرج. قال جرير:
لم يركبوا الخيلَ إلاّ بعد ما هَرِموا فهم ثِقالٌ على أكتافِـهـا مـيلُ
والمَيْلاءُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.605 harf(باب المبم والياء ومايثلثهما)
(ميد) الميم والياء والدال أصلانِ صحيحان: أحدُهما يدلُّ على حركةٍ في شيء، والآخَر على نفعٍ وعطاء.
فالأوّل المَيْد: التحرُّك. ومادَ يَميدُ. ومادت الأغصان تَمِيد: تمايلَتْ. والمَيْدان على فَعْلان: العيش النّاعم الريّان. قال ابنُ أحمر:
............ وصادَفَتْ *** نَعِيماً وميداناً من العيشِ أخْضَرا([1])
والأصل الآخر المَيْد. ومَادَ يَمِيدُ: أطْعَمَ [و] نَفَع. ومادَنِي
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR515 harf- الميل: العدول عن الوسط إلى أحد الجانبين، ويستعمل في الجور، وإذا استعمل في الأجسام فإنه يقال فيما كان خلقة ميل، وفيما كان عرضا ميل، يقال: ملت إلى فلان: إذا عاونته. قال تعالى: ﴿فلا تميلوا كل الميل﴾ [النساء/ 129] وملت عليه: تحاملت عليه. قال تعالى: ﴿فيميلون عليكم ميلة واحدة﴾ [النساء/102]، والمال سمي بذلك لكونه مائلا أبدا وزائلا، ولذلك سمي عرضا، وعلى هذا دل قول من قال: المال قحبة تكون يوما في بيت
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.133 harfم ي ل
مال كلّ مميل.
وفرس ميّال العذر.
ورجل أميل العنق وأميل المنكب.
ورجال ميل الطلى من النعاس.
وفيه ميل.
ورملة ميلاء: معتزلة عن الرّمال مائلة عنها وشجرة ميلاء: كثيرة الفروع.
ورجل أميل: بلا سلاح وهو الكفل أيضاً.
وبنى ميلاً وأميالاً.
وسار ميلاً: قدر مدّ البصر.
واكتحل بالميل.
وتميّلت في مشيتها وتمايلت.
وتمايل الجلّ عن الفرس.
ومن المجاز: مال عن الحقّن
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR386 harf* م ي ل * * مَالَ * الشيء من باب باع و * مَيَلاناً * أيضا بفتح الياء و * مَمَالاً * و * مَمِيلا * مثل مَعَاب ومَعِيب في الاسم والمصدر و * مَالَ * عن الحق ومَالَ عليه في الظُّلم و * أمَالَ * الشيء * فَمَالَ * و * تَمَايَلَ * في مشيته و * اسْتَمَالَهُ * واستمال بقلبه و * المِيلُ * من الأرض مُنتهى مد البصر عن بن السكيت ومِيلُ الكُحل ومِيل الجِراحَةِ وميل الطريق والفرسخ ثلاثة * أَمْيَالٍ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.338 harfمال إليه يميل ميلا وممالا ومميلا، كمعاب ومعيب، في الاسم والمصدر، وتميالا، وهذه عن ابن الأعرابي، وميلانا، محركة، وميلولة، وهذه عن الفراء: عدل وأقبل عليه، ومال الشيء بنفسه كذلك. ومال عليه في الظلم. ومال عن الحق، وفي التنزيل: فلا تميلوا كل الميل ، وأنشد ابن الأعرابي:
لما رأيت أنني راعي مال
حلقت رأسي وتركت التميال قال ابن سيده: وهذه الصيغة موضوعة بالأغلب لتكثير المصدر، كما أن فعلت
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.924 harfمَالَ
1 مَالَ ذ [He, or it, inclined, leant, bent, propended, tended, declined, deviated, or deflected.] ― -b2- مَالَ مَعَهُ and ↓ مَايَلَهُ He conformed with, and assisted, or aided, him. (TA.) ― -b3- مَالَ اِلَيْهِ He loved him. (TA.) ― -b4- He wronged him. (TA.) He was, or became, inimical to him. ― -b5- مَالَتِ الدَّابَّةُ مِنْ رِجْلِهَا (K, art. غمز,) i. q. ظَلَعَتْ [It limped]. (TA.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.172 harfمَالَ
مَالَ ( y ) I ( n. ac. مَيْل 1 , مَمَال [ 17A ] ,
مَمِيْل
مَمِيْل [ 18 ] , مَيَلَان [ 36 ] ,
تَمْيَال
تَمْيَال [ 62 ],
a. مَيْلُوْلَة ) [ Ila ], Inclined, leaned towards; was well-disposed to; sympathized with; was inclined to.
b. [ Ila ], Repaired to.
c. [ 'An ], Swerved, deviated from.
d. [ 'Ala ], Was ill-disposed towards; was disinclined, loath, averse to.
e. ( n. ac.
Mücavir kökler42 mücavir (57 toplam)
- سلح
1 ortak ayet · Silahlarınız
- حرص
1 ortak ayet · Haris elbisedeki yırtık demektir
- علق
1 ortak ayet · Sülük demektir
- مطر
1 ortak ayet · Yağmur
- شهو
1 ortak ayet · “Şeğefe” yağmur alan yüksek dağ demektir
- حذر
1 ortak ayet · Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi
- أذي
1 ortak ayet · Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır
- مرض
1 ortak ayet · “Bürde” gocuk demektir
- عدل
1 ortak ayet · Denk tutuyorlar
- وضع
1 ortak ayet · Koyar
- أله
3 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- هون
1 ortak ayet · Düzlük demektir
Geçtiği ayetler(3)
وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا
MeyledersinizAllah; sizin tövbelerinizi kabul etmek ister. Şehvetlerine uyanlarda sizin büyük bir sapıklığa düşmenizi isterler.
… تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ …
MeyledersinizNe kadar isteseniz; yine de kadınlar arasında adalet yapamazsınız. Bari bir tarafa tamamen meyletmeyin ki; öbürünü askıdaymış gibi bırakmayasınız. Eğer arayı düzeltir ve haksızlıktan sakınırsanız; şüphesiz ki Allah; Gafur, Rahim olandır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ميل |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli/yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | زيغ, جور, عدل |
| Zıt Kök | قسط |
| Çekirdek Özet 1 | Dik veya dengeli duran bir nesnenin bir tarafa doğru eğilmesi, merkez hattından sapması |
| Çekirdek Özet 2 | Adalet ve denge merkezinden ayrılarak taraflardan birine haksızca veya duygusal olarak yönelme; baskın taarruz |
| Çekirdek Özet 3 | Yargıda ve ilişkilerde orta yol dengesinin (itidal) bozulması, tarafgirlik veya düşmanca çullanma |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki ahlaki ve hukuki kullanımını sadece bireysel bir «sevgi/ilgi duyma» derecesine indirgeyip hakkın zayi edilmesine yol açan yapısal sapma boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مي | Denge halinden çıkma, akışkan veya esnek bir şekilde bir yöne doğru hareket etme ve salınma; nitekim ميد kökünde sallanıp çalkalanma, مير kökünde erzak getirmek üzere yer değiştirme/akma, ميز kökünde ise birbirinden ayrışıp bir tarafa çekilme anlamları ortaktır | ل | Temel salınma ve yer değiştirme hareketine tutunma, yönelme ve belirli bir tarafa kalıcı olarak yaslanma niteliği katarak gövdenin doğrultusunu tek bir yana eğik kılma anlamını oluşturmuştur |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su | Akışkanlık, durulmama, yerinde sabit kalamayıp bir yöne doğru dalgalanma ve akma eğilimi |
| ي | El ve kol | Uzantı, bir tarafa doğru açılma, aktif biçimde belirli bir istikamete erişme hareketi |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Yöneltme, bir doğrultuya sevk etme, mevcudu dikey ekseninden çekerek başka bir tarafa sevk etme |
| ميل | Denge merkezinden bir yöne yönelip o tarafa kalıcı veya bariz biçimde yatma hareketi | Suyun akışkanlığı gibi dengesinden kurtulan bir varlığın, el gibi uzanıp çoban değneği gibi harici veya dahili bir çekimle tek bir tarafa eğilmesi, dikliğini kaybetmesidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir ağacın gövdesinin veya bir tepe/kum yığınının dikey eksenden bir yana doğru eğik durması; at üzerinde binicinin dengesini kaybedip bir yana kayması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şâir Maqāyīs metninde geçtiği üzere at üzerinde dik duramayan, mızrağı veya silahı olmayan güçsüz savaşçıyı «mîl» çoğuluyla şöyle niteler: غَيْرُ مِيلٍ ولا عَواوِيرَ في الهَيْـ / ـجا ولا عُزّل ولا أكفالِ |
| Erken Arapça kullanım | Çölde yolcuların yön tayini için dikilen taş veya işaret kulelerine «mîl» denilmesi; göz sürme milinin (el-mîl) göze doğru eğilip sürülmesi; rüzgârın etkisiyle ayrışıp tek bir tarafa yığılan kütleye «meylâ» denmesi |
Kaynak İbn Fâris, Maqāyīs al-Lugha; el-Halîl b. Ahmed, Kitābü’l-ʿAyn; Ebü’l-Kâsım ez-Zemahşerî, Asâsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde ميل kökü, fiziksel düzlemde bir merkezden sapma, eğilme ve yön değiştirme çekirdeğini temsil eder. Batı Sami dillerinde ve özellikle İbranicede m-w-l veya m-y-l biçimleri yönelme, bir sınıra dayanma veya bir yana meyil etme türevleriyle sınırlı bir yakınlık gösterir; ancak kökün klasik Arapçada kazandığı sistematik ahlaki ve fiziksel boyut (doğruluktan sapma, tarafgirlik yapma, üzerine çullanma) Arapçanın iç gelişimiyle oldukça zenginleşmiştir. Erken Arap leksikografisinde kök, hem doğuştan gelen bedensel eğikliği (meyel) hem de sonradan iradi veya gayri iradi gerçekleşen yönelişi (meyl) kapsayan somut bir yer değiştirme ekseninde gelişmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisânü’l-Arab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir yöne eğilme, merkezden ayrılma | Ağacın eğilmesi (şecere meylâ), kum tepesinin ayrışması ve insanın bir tarafa kaykılması gibi somut eylemlerden ahlaki/hukuki tarafgirliğe aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice sınır/yönelme kökleri | Benzer fonetik yapıdaki köklerde belirli bir sınıra doğru yaklaşma ve eksen değiştirme izleri görülmekle birlikte Arapçadaki kadar merkezî bir ahlaki terimleşme oluşmamıştır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu üçlü köke doğrudan ve güvenilir bir soydaşlık bağı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha; Gesenius Hebrew Grammar; Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ميل | Anlamlı | Bir tarafa eğilmek, sapmak | Doğru ve dengeli olan dikey eksenden bir tarafa doğru yatmak, meyletmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ملي | Anlamlı | Uzun zaman geçmek, mühlet verilmek | Zamanın uzaması, bir süreye yayılma; «melâve» (uzun zaman parçası) | Kur'an'da geçer; genişleme yönü ortaktır |
| يمل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يلم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| لمي | Anlamlı | Dudakta koyu esmerlik/kahverengilik | Dudak renginin koyulaşması ve güzelleşmesi (el-lemâ) | Kur'an'da geçmez; hedef kökle doğrudan anlam bağı zayıftır |
| ليم | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Müsta'mel sayılsa da bağımsız üçlü kök anlamı leym/levm üzerinden değerlendirilir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ميل | Merkez | Dikey/orta hattan bir tarafa sapma ve yönelme | Hem sevgiyle bir tarafa meyletmeyi hem de baskın amaçlı çullanmayı veya adaletten ayrılmayı ifade eden fiziksel/iradi sapma | Bir eksenden bir yana kalıcı ya da bariz biçimde yatmak |
| زيغ | Komşu | Haktan ve istikametten eğrilme | زيغ özellikle gözün, kalbin veya aklın net görüş ve doğruluk çizgisinden aldanarak kaymasıdır; odak kaybı baskındır | Görüşün veya kalbin eğriliğe düşmesi |
| جور | Komşu | Sınırı aşarak zulmetme, haddi çiğneme | جور doğru yoldan çıkıp başkasının hakkını gasp edecek şekilde haksızlığa sapmaktır; saldırgan bir taşma içerir | Adalet yolunu terk edip baskıyla haksızlık etmek |
| عدل | Komşu | Doğruluk veya dengeden başka tarafa bükülme | عدل aslen eşit kılmak ve düzeltmek iken, harf-i cer ile kullanıldığında haktan yüz çevirip eş koşmayı anlatır | Eşitleme veya doğrudan bir tarafa sarf etme |
| قسط | Zıt | Payları hakkaniyetle paylaştırma, adaleti ayakta tutma | قسط teraziyi tam tutarak hiçbir tarafa meyil vermeden hakkı eksiksiz teslim etmektir | Dengeyi, hakkaniyeti ve dik duruşu koruma |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ميل | Bir tarafa eğilmek, sapmak, yönelmek | Dengeden veya merkezden ayrılarak taraflardan birine ağırlık verme | Kesin |
| Latince | Inclinare, declinare | Eğilmek, sapmak, bir yana bükülmek | Doğru bir hattan bir tarafa yatmayı karşılar; ancak düşmanca hücum anlamını içermez | Güçlü |
| İngilizce | Incline, lean, tilt, swoop down | Eğilmek, meyletmek, çullanmak | Hem zihinsel meyli hem fiziksel yatmayı karşılar; askeri taarruz için swoop down karşılığı gerekir | Güçlü |
| Almanca | Neigen, abweichen, zuneigen | Meyletmek, eğilmek, sapmak | Duygusal ve fiziksel eğilimi net verir; ani baskın yapma nüansı dışarıda kalır | Güçlü |
| Fransızca | Incliner, pencher, dévier | Meyletmek, eğrilmek, bir tarafa yatmak | Ağırlık merkezinin kaymasını ifade eder; ahlaki veya fiziksel sapmayı içerir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Wehr Arabic-English Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَمِيلُوا مَيْلًا | Haktan, helal sınırlarından ve fıtrî dengeden bütünüyle sapmak | Şehevî arzularına uyanların, müminleri meşru nikâh ve iffet çizgisinden tamamen uzaklaştırma isteği bağlamı (Nisâ 4:27) |
| فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً | Düşmanın tek bir hamlede topluca hücum edip çullanması | Savaş halinde korku namazı kılınırken kâfirlerin müminlerin zaaf anını kollayıp ani bir baskınla üzerlerine çullanması bağlamı (Nisâ 4:102) |
| فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ | Eşler arasındaki adalet ve eşitlik yükümlülüğünü tamamen çiğneyecek derecede tarafgirlik göstermek | Çok eşlilik durumunda kalbî sevgi kontrol edilemese dahi fiilî ve hukukî alanda bir eşi bütünüyle askıda bırakacak haksız meyil bağlamı (Nisâ 4:129) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade, meyil ve kesb teorisi | İnsanın bir fiili işlemeye yönelik içsel yönelişi ve meylinin (meyl-i cüz'î) fiilin yaratılmasındaki sorumluluk derecesi | Kulun iradesinin bir alternatife doğru ağırlık vermesi ve kararlılık kazanması |
| Fıkıh | Aile hukuku ve hâkimin tarafsızlığı | Birden fazla eş arasında nafaka, geceleme ve muamelede eşitlik (tesviye); yargılamada hâkimin taraflardan birine meyil göstermemesi ilkesi | Hukuki eşitliği bozan her türlü sübjektif veya maddi tarafgirlik |
| Tefsir | Adalet-itidal ekseni ve düşman stratejisi | Nisâ suresindeki üç ayetin ortak paydası olarak haktan sapmanın fert, aile ve ordu güvenliği düzeyindeki yıkımı | İtidal çizgisinden koparak aşırılığa ve zaafa sürüklenme |
| Hadis | Eşler arası adalet ve kıyamet tasviri | Birden fazla eşi olup da birine meylederek adaletsizlik yapan kimsenin kıyamet günü bir tarafı felçli/eğik olarak haşredileceği rivayeti | Fiilî meylin bedensel bir eğrilik ve dengesizlik cezası olarak somutlaşması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Sırat-ı müstakim ve fıtrat dengesi | İtidalden sapma, heva ve hevese yöneliş | Dinin belirlediği meşru sınırları aşındırma tehlikesi | Fıtri istikametten ayrılıp arzuların peşinden gitmek dini yapının merkezini çökertir | Kesin |
| İlmi | Yargılama ve epistemik tarafsızlık | Sübjektif önyargı, bilişsel sapma | Veri ve delil değerlendirmesinde nesnelliği kaybetme | Bir teze veya tarafa meyleden araştırmacı gerçeği tahrif eder ve delilleri çarpıtır | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve savunma stratejisi | Hukukta tarafgirlik; savunmada zaaf oluşturma | Sistemin iç barışını bozma veya askeri baskına maruz kalma | Yöneticinin bir zümreye meyletmesi adaleti; ordunun dikkatsizliği düşmanın ani baskınını (meyle) doğurur | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet, piyasa dengesi ve servet dolaşımı | Mal edinme meyli; piyasa tekelleşmesi | Sermayenin belirli ellerde toplanarak genel dengeyi bozması | İnsanın mala meyli fıtridir; ancak piyasanın tek tarafa eğilmesi serbest dolaşımı felç eder | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Denge merkezinin kayması (tork ve devrilme momenti); istatistikte çarpıklık (skewness) | Bir cismin ağırlık merkezinin taban destek alanının dışına doğru eğilmesi cismi devrilmeye götürür; istatistikte verinin simetriden bir kuyruğa doğru meyli dağılımın dengesini bozar | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yargısal yanlılık (judicial bias) ve kutuplaşma dinamiği | Sosyal ve hukuki ilişkilerde sistemin merkezcil normlardan uzaklaşarak belirli bir klik veya taraf lehine asimetrik güç transferi üretmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel psikolojik bir duygu, masum bir sempati veya hoşlanma hissine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da; cinsel/ahlaki yozlaşma projelerine kapılmayı (4:27), düşmanın askeri taktik olarak topluca ezme girişimini (4:102) ve hukuki adaleti yok eden fiilî eşitsizliği (4:129) ifade eden yapısal bir sapma ve dengesizliktir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | 4:129 ayetindeki uyarının sadece insanın elinde olmayan kalbî sevgiye dair olduğu zannedilerek, ayetin asıl yasakladığı hukuki ihmal ve kadını muallakta bırakma zulmünün göz ardı edilmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın vazettiği hak, adalet ve «kıst» kavramlarının dikey dengesini neyin bozduğunu gösterir. Kök, adaletin zıddının sadece bilinçli kötülük değil, aynı zamanda taraflardan birine yönelen kontrolsüz bir meyil ve asimetri olduğunu açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nisâ suresinde yer alan ve toplumsal ahlakı (4:27), savunma/savaş disiplinini (4:102) ve aile içi adalet mekanizmasını (4:129) düzenleyen hüküm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sevgi ve temayül gibi içsel durumların hukuki adaletsizliklere gerekçe yapılamayacağını; insanın duygusunu tamamen sıfırlayamasa bile amelî alanda meylini kontrol edip dengeyi ayakta tutmakla mükellef olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDik duran bir ağacın, nesnenin veya bedenin dikey ekseninden bir tarafa doğru eğrilmesi, kaykılması ve dengesini yitirmesi.
- Soyut anlamAdalet, itidal ve hakkaniyet çizgisinden duygusal, ahlaki veya stratejik baskılarla tek bir tarafın lehine/aleyhine asimetrik biçimde sapmak.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki sıfır noktası veya simetri ekseninin bozulmasıyla dengenin bir tarafa yığılması ve bunun sonucunda yapının devrilme, ezilme veya zulüm üretme riskine girmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde dikey denge ekseninden meydana gelen açısal sapmayı (meyli) gösterir. sisteme etki eden harici heva, düşman baskısı veya sübjektif çekim kuvvetini; ise sistemin adalet, şeriat ve irade ile gösterdiği direnci temsil eder. Eğer bu sapma payı kritik eşik olan değerini aşarsa, sistem devrilmeye ve zulme () sürüklenir; bu durum Kur'an'ın yasakladığı «bütünüyle meyletme» (küllü'l-meyl) felaketidir.