ملي
م - ل - ي
KÖK- 10 geçiş
- 9 ayet
- 7 sîga
- 7 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Süreyi uzattım
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ملو · ملى
Notlarım
Sözlükler(7)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.714 harfMadde başı: ملوباب الّلام والميم و و ا ي ء معهما
ل و م، م ل و، م و ل، و ل م، ل م ي، م ل ي، م ي ل، ل م أ، ل أ م، م ل أ، أ ل م، أ م ل مستعملات
لوم:
اللَّوْم: المَلامةُ، والفعْلُ: لامَ يَلومُ. ورَجُلٌ مَلُومٌ ومَليم: قد استحقّ اللَّوْم. واللَّوْماءُ: المَلامةُ، قال:
ألا يا جارتي غُضِّي عن اللَّوْماءِ والعَذْلِ
واللَّوْمةُ: الشَّهْدةُ.
واللاّمة، بلا همزٍ، واللاّم: الهَوْلُ، قال:
ويَكادُ من لامٍ يَطـيرُ
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.714 harfMadde başı: مليباب الّلام والميم و و ا ي ء معهما
ل و م، م ل و، م و ل، و ل م، ل م ي، م ل ي، م ي ل، ل م أ، ل أ م، م ل أ، أ ل م، أ م ل مستعملات
لوم:
اللَّوْم: المَلامةُ، والفعْلُ: لامَ يَلومُ. ورَجُلٌ مَلُومٌ ومَليم: قد استحقّ اللَّوْم. واللَّوْماءُ: المَلامةُ، قال:
ألا يا جارتي غُضِّي عن اللَّوْماءِ والعَذْلِ
واللَّوْمةُ: الشَّهْدةُ.
واللاّمة، بلا همزٍ، واللاّم: الهَوْلُ، قال:
ويَكادُ من لامٍ يَطـيرُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.444 harfMadde başı: ملو(باب الميم واللام وما يثلثهما)
(ملي([1])) الميم واللام والحرف المعتل. كلمة واحدةٌ هي الزَّمن([2]) الطّويل. وأقامَ ملِيَّاً، أي دهراً طويلاً. وتَملَّيْتُ الشّيءَ، إذا أقامَ([3]) معك زماناً طويلاً. والمَلَوانِ: طرَفا اللَّيل والنهار. والمُِلاوة: الحِِين.
وإذا هُمِز دلَّ على المساواة والكمال في الشَّيء. ومَلأْتُ الشّيءَ أملَؤُه مَلْئاً. والمِلء: الاسم للمِقدار الذي يُملأ؛ وسمِّي لأنَّه مساوٍ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR426 harfMadde başı: ملوم ل و
قطعتُ المَلا: المتّسع من الأرض.
" ولا أفعل ذلك ما اختلف الملوان ".
وأقام عندنا ملياً وملاوةً من الدهر.
وأمليت له: أمهلته طويلاً.
وملاّك الله حبيبك: طوّل لك الإمتاع به وملّيت حبيباً وتملّيت حبيباً وتملّيت العيش وتملّيت شبابك.
وأمليت القيد للبعير: أرخيته وأوسعته.
قال: هنالك لا أملي لها القيد بالضحى ولست إذا راحت عليّ بعاقل لأن لها ألاقاً في وطنها فهي مستأنسة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.359 harfMadde başı: ملو: ( و ( *!مَلاَ ) البَعِيرُ ( *!يَمْلُو *!مَلْواً ، سارَ ) سَيْراً ( شَدِيداً ) ؛ ) ومنه قولُ مُلَيْح الهُذَلي :
فأَلْقَوْا عَلَيْهِنَّ السِّياطَ فَشَمَّرَتْ
سَعالٍ عَلَيْها المَيْسُ *!تَمْلُو وتَقْذِفُ ( أَو ) مَلاَ مَلْواً : إذا ( عَدَا ) ؛ ) ومنه حِكايَةُ الهُذلي : فرأَيْتُ الذي ذَمَا يَمْلُو أَي الذي نَجا بذَمائِه يَعْدُو .
( *!ومَلاَّكَ اللَّهُ حَبِيبَكَ *!تَمْلِيَةً ) : ) أَي ( مَتَّعَكَ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR605 harfMadde başı: ملىمُلِّىَ أَباَهُ
1 مُلِّىَ أَباَهُ ذ : see لَبِسَ أَبَاهُ in art. لبس. ― -b2- مُلِّيتُ فُلاَبًا I was made to live long with such a one. (Ham, p. 412.) ― -b3- مَلَّاكَ اللّٰهُ حَبِيبَكَ May God make thee to have enjoyment of thy friend (مَتَّعَكَ بِهِ) and to live long with him. (S.) See لَبِسَ.
٤
4 أَمْلَيْتُ ذ and أَمْلَلْتُ : see 4 in art. حظ.
تَمَلَّى العَيْشَ
5 تَمَلَّى العَيْشَ ذ He
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.093 harfMadde başı: ملومَلَا
مَلَا U ( n. ac. مَلْو 1 ),
a. Sped along, ran.
مَلَّوَ
مَلَّوَ II ,
a. Let enjoy.
b. [ pass. ], see V .
أَمْلَوَ
أَمْلَوَ IV
a. [ acc. or La ], Spared, forbore with.
b. [ 'Ala ], Dictated to.
c. see II (a) .
تَمَلَّوَ
تَمَلَّوَ V ,
a. Enjoyed long.
اِسْتَمْلَوَ
اِسْتَمْلَوَ X ,
a. Wrote from the dictation of.
مَُِلْوَة
مَُِلْوَة [ مَلْوَة 1t , مِلْوَة 2t , 3t ],
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR13.703 harfMadde başı: ملوملو
مَلَا - يَمْلُوْ - مَلِيّ - مَلِيَّاً - أَمْلَى - يُمْلِي، أُمْلِيَ - يُمْلَى
مَلا - يَمْلُوْ + الدهر أو الأمد + لكائن أو لفعل: يكون له فيه متسع من الوقت: يكون فيه متسع من الوقت ليمر ويسير الزمان المقرر، لعيش أو بقاء كائن أو حدوث فعل
مَلِيّ: اسم فعل من " مَلَا - يَمْلُوْ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " مَلَا - يَمْلُوْ ": الزمن اللازم والكافي
Mücavir kökler43 mücavir (59 toplam)
- متن
2 ortak ayet · Sağlam
- كيد
2 ortak ayet · Tuzak demektir
- سول
1 ortak ayet · Sevil: “Seyl”den türemiştir
- أخذ
3 ortak ayet · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
- رغب
1 ortak ayet · Sel yığıntısı alüvyonlu topraktır
- أصل
1 ortak ayet · Bitki kökü demektir
- مدين
1 ortak ayet · Medyen
- بكر
1 ortak ayet · Bekr genç deve demektir
- رجم
1 ortak ayet · Alet olarak kullanılan taştır
- سطر
1 ortak ayet · Et satırıdır
- كفر
3 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- هون
1 ortak ayet · Düzlük demektir
Geçtiği ayetler(9)
وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ
Hemen süreyi uzattımAndolsun ki; senden önce de nice peygamberlerle alay edilmişti. Küfredenleri önce tehir ettim, sonra cezalarını verdim. Cezalandırmam nasıldı?
وَأَصْحَابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسَى فَأَمْلَيْتُ لِلْكَافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ
Süreyi uzattımMedyen halkı da. Musa da yalanlanmıştır. Ama Ben; kafirlere mühlet verdim, sonra da onları yakaladım. Benim inkarım nasılmış?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ملي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nakıs) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مدد, نظر, أجل |
| Zıt Kök | عجل |
| Çekirdek Özet 1 | Zamanın, mesafenin veya ipin gerilip uzatılması; geniş süre ve imkân tanınması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adaletin veya beşeri ilişkinin gereği olarak mühlet verilmesi, vadenin genişletilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Kesintisiz süreklilik içinde ertelemenin bir lütuf veya istidrac mekanizması olarak işlemesi |
| Kritik Hata Riski | Süre tanınmasını ihmal veya cezasızlık zannetmek; mühletin bir imtihan olduğunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مل | Doluluk, uzama, süreklilik ve bıkkınlık derecesinde tekrarlanma; bu çekirdek ملأ kökünde kabın dolması, ملك kökünde tasarruf gücünün kuşatıcılığı ve ملل kökünde aynı şeyin uzayıp usanç vermesi durumlarında görülür. | ي | İki harfli çekirdeğin taşıdığı doluluk ve uzama hareketine yön, esneklik ve akışkanlık kazandırarak anlamı soyut zaman uzamına taşımış; mühlet verme ve uzun zaman aralığı oluşturma anlamına özelleştirmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Süreklilik arz eden akışı, yayılmayı ve ardışık dökülmeyi temsil eder. |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketi belli bir doğrultuya sevk etme, süreci uzatarak kontrol altında tutma gücünü simgeler. |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Faaliyetin uzanımını, zamansal ve mekânsal erişimi, süre tanıma eylemini gösterir. |
| ملي | akışın bir doğrultu boyunca ileriye doğru uzatılması ve genişletilmesi | Zamanın veya imkânın daraltılmayıp kesintisiz bir akışla ileriye doğru esnetilmesi, muhataba geniş bir mühlet alanı açılması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bineğin ipinin gevşetilerek otlaması için geniş bir alan bırakılması, vadenin ötelenmesi ve zenginlik sebebiyle ödeme gücünün geniş olması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi Tarafe b. el-Abd muallakasında hayvanın ipinin uzatılıp serbest bırakılmasını bu kökle tasvir eder; otlağın genişliğinde başıboş bırakılan binek üzerinden mühlet verilmiş insanın hali anlatılır. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi dilinde uzunca bir zaman dilimini, ömrün geniş bir kesitini ve borcunu rahatça ödeyebilecek kudretteki varlıklı kimseyi ifade etmek üzere kullanılmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Dīvânu Tarafe b. el-ʿAbd.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde bu kök, doluluk, uzama ve zamansal yayılma bildiren *m-l / *m-l-y kök ailesiyle fonetik ve semantik bir süreklilik gösterir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kökün birincil ikili çekirdeği olan *m-l-' kökü 'doldurmak, süreyi tamamlamak' (İbranice מָלֵא male; Süryanice ܡܠܳܐ mla) anlamındadır; bu dillerde bir vadenin dolması veya sürenin uzaması kavramı aynı fonetik yapıyla karşılanır. Arapçada ملي biçimi, illetleşen üçüncü harfin sağladığı esneklikle fiziksel doluluktan ziyade zamansal genişleme, uzun bir süre boyunca kendi haline bırakma ve mühlet verme yönünde özelleşmiştir. Bu semantik kayma, kabın dolması fikrinden zamanın dolmasına ve dolayısıyla hedefe ulaşana kadar tanınan geniş aralığa geçişi temsil eder.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Lisānü’l-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Zamanın ve imkânın genişlemesi | Kök, ipin uzatılması somut eyleminden zamansal mühlete ve zenginliğe doğru bir genişleme izlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Vadenin dolması ve sürenin tamamlanması | İbranice ve Süryanicedeki dolma ve süreyi tamamlama kavramlarıyla doğrudan kökteştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan güvenilir bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ملي | Anlamlı | Uzun zaman, mühlet verme | Zamanın uzaması, sürenin geniş tutulması | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ميل | Anlamlı | Bir tarafa eğilme, sapma | Doğrultudan ayrılma, fiziksel veya ahlaki meyil gösterme | Kur'an'da geçer; ortak eksen doğrultunun esnemesidir. |
| لمي | Anlamlı | Dudakta koyuluk, esmerlik | Dudak renginin koyulaşarak güzelleşmesi hali | Kur'an'da geçmez; Arapçada mevcuttur. |
| ليم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| يمل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur. |
| يلم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ملي | Merkez | Mühlet, geniş zaman | Sürenin herhangi bir kesin sınır çizilmeksizin genişletilmesi ve uzatılması | Kök, zamanın esnetilmesini ve genişliğini vurgular. |
| مدد | Komşu | Çekip uzatma | Bir şeyin boyca veya nicelikçe eklemelerle artırılması | ملي zamansal mühlete odaklanırken مدد uzantının kendisine odaklanır. |
| نظر | Komşu | Bekleme, tehir | Gözetleyerek bir vakte kadar erteleme yapılması | نظر kökünde erteleme sürecindeki gözetim ve beklenti esastır. |
| أجل | Komşu | Vade, belirlenmiş son | Sürenin nihai bir sınıra bağlanarak tayin edilmesi | أجل vadenin bittiği keskin noktayı belirtir; ملي sürenin genişliğini anlatır. |
| عجل | Zıt | Acele, öne alma | Süreyi beklemeden hemen harekete geçme veya cezayı peşin isteme | Zamanı uzatmanın aksine aradaki süreyi tamamen ortadan kaldırır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ملي | Uzun zaman dilimi, mühlet | Zamanın geniş tutulması ve sürecin uzatılması | Kesin |
| Latince | Spatium, procrastinatio | Zaman aralığı, erteleme | Spatium genişliği ve açıklığı verir; procrastinatio ise eylemi sonraya bırakmayı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Respite, long span | Mühlet, uzun süre | Respite ceza veya zorluğun ertelenmesi yönünü; span ise zamanın uzunluğunu karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Frist, Weile | Süre, mühlet, uzun an | Frist hukuki ve resmi vadeyi; Weile ise belirli bir genişlikteki zamanı ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Répit, délai | Mühlet, erteleme süresi | Répit nefes alma aralığını; délai tanınan yasal süreyi karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Zarf olarak zamansal kullanım (مَلِيًّا) | Uzun bir süre, geniş bir zaman boyunca | İnsanın bir başkasından uzun süre uzak durmasını talep eden beşeri ihtilaf bağlamı (Meryem 19:46). |
| Fiil olarak imla/yazdırma kullanımı (تُمْلَى) | Metnin kâtipe ağır ağır, süre tanıyarak yazdırılması | Vahyin veya sözlerin kayda geçirilmesi sırasında harf harf vakit ayrılarak aktarılması bağlamı (Furkān 25:5). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidrac ve ilahi imla meselesi | Allah'ın zalimlere hemen ceza vermeyip süre tanımasının adalet ve hikmet boyutu | Mühletin cezasızlık değil, sorumluluğun artması anlamına geldiği fikri. |
| Fıkıh | Borç ve mühlet hükümleri | Borçlunun varlıklı olması hali ve alacaklının borçluya tanıması gereken yasal süre | Maddi kudret ve ödeme için tanınan zaman aralığı. |
| Tefsir | İbrahim kıssasında ayrılık hitabı | Âzer'in İbrahim'e hitabındaki tehdit ve uzaklaşma talebinin mahiyeti | Zamansal uzaklık ve ilişkinin askıya alınması. |
| Hadis | Zalime mühlet verilmesi rivayetleri | Allah'ın zalimi kendi haline bırakması ve aniden yakalaması ilkesi | Sürenin uzatılmasının nihai hesabı engellemeyeceği uyarısı. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe ve arınma süreci | Tanınan mühlet | İmtihanın tamamlanması | Kulun hatasını fark edip dönmesi için ayrılan esnek zaman dilimi. | Kesin |
| İlmi | Bilginin kaydı ve aktarımı | İmla faaliyeti | Bilginin tespiti | Metnin dikkatle, zamana yayılarak ve eksiksiz biçimde yazıya geçirilmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kriz yönetimi | Ateşkes ve tehir | Çatışmayı dondurma | Muhataba talepleri değerlendirmesi için geniş bir müzakere aralığı tanınması. | Güçlü |
| İktisadi | Borçlanma ve finans | Ödeme vadesi | Likidite sağlama | Borçlunun sıkışıklığını giderecek genişlikte ödeme takvimi sunulması. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gecikme fonksiyonu (time-delay) | Sisteme giren girdinin çıktıya dönüşmesinden önce sisteme tanınan tepki payı ve aralık. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Cezanın ertelenmesi ve denetimli serbestlik | Failin davranışlarını düzeltmesi amacıyla nihai hükmün infazının belirli bir süre ötelenmesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca 'uzun zaman' şeklinde soyut bir takvim ölçüsüne indirgenmesi ve mühletin pedagojik boyutunun unutulması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Mühletin bir boşluk değil, failin iradesini ve niyetini bütünüyle dışa vurmasını sağlayan dinamik bir sınav alanı olması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi cezanın gecikmesini zulmün onaylandığı veya gözden kaçtığı şeklinde algılayarak adalete olan inancı zedelemek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık nizamında ilahi müdahalenin anlık bir intikam refleksiyle değil, hikmetli ve geniş bir mühlet kanunuyla işlediğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin muhataplarıyla yaşadığı ayrışma sahnelerinde ve zalimlere mühlet tanınmasını bildiren ilahi sünnet ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ertelemenin bir zaaf veya acziyet olduğu kanaatini yıkar; sürenin uzatılmasının adaletin kemaline hizmet ettiğini ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİpin gerilip uzatılarak otlama alanının genişletilmesi, zamanın ve imkânın dar tutulmayıp esnetilmesi.
- Soyut anlamBir amelin karşılığı ile fail arasına bilinçli bir zaman aralığı koyarak iradenin netleşmesine zemin hazırlayan ilahi mühlet.
- Sistematik karşılıkSistemin ani kırılmaları engellemek üzere iç dengeye tanıdığı tolerans ve esneklik süresi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormüldeki eylemin veya uyarının başladığı ilk anı, ise kökün temsil ettiği genişletilmiş mühlet aralığını gösterir. kümesi, failin nihai sonuca çarptırılmadan önce tasarrufta bulunabildiği ve iradesini sergileyebildiği korunaklı zaman aralığını simgeler.