نظر
ن - ظ - ر
KÖK- 129 geçiş
- 115 ayet
- 47 sîga
- 13 sözlük
Korkuluk demektir. Nazar bakmak, re’y ise görmek anlamındadır. Re’y derinlemesine görmek, nazar genişlemesine görmek, basar uzağı görmek, şuhud ise içinde bulunmak, her yönüyle görmek demektir. Raye, uzaktan görülebilen işaret demektir. “Basar” göz demektir. “Nazar” korkuluk demektir. Nazar bakmak, re’y ise görmek anlamındadır. Re’y derinlemesine görmek, nazar genişlemesine görmek, basar uzağı görmek, şuhud ise içinde bulunmak, her yönüyle görmek demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Korkuluk demektir. Nazar bakmak, re’y ise görmek anlamındadır. Re’y derinlemesine görmek, nazar genişlemesine görmek, basar uzağı görmek, şuhud ise içinde bulunmak, her yönüyle görmek demektir. Raye, uzaktan görülebilen işaret demektir. “Basar” göz demektir. “Nazar” korkuluk demektir. Nazar bakmak, re’y ise görmek anlamındadır. Re’y derinlemesine görmek, nazar genişlemesine görmek, basar uzağı görmek, şuhud ise içinde bulunmak, her yönüyle görmek demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.263 harfباب الظاء والراء والنون معهما
ن ظ ر يستعمل فقط
نظر:
نَظَرَ إليه ينظرُ نَظَراً، ويجوز التخفيف في المصدر تحمله على لفظ العامّة في المصادر، وتقول: نَظَرُتُ إلى كذا وكذا من نَظَر العين ونَظَر القلب.
وقوله تعالى: "ولا ينظُرُ إليهم يوم القيامة، أي لا يَرحَمُهم.
وقد تقول العرب: نَظَرْت لكَ، أي عطفت عليك بما عندي، وقال الله -عزّ وجَلَّ: "لا ينظُرُ إليهم"، ولم يَقُلْ: لا ينظُرُ لهم فيكون بمعنى
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.253 harfالنَظَرُ: تأمُّلُ الشيء بالعين، وكذلك النَظَرانُ بالتحريك. وقد نَظَرْتُ إلى الشيء. والنَظَرُ: الانتِظارُ. ويقال: حَيٌّ حِلالٌ ونَظَرٌ، أي متجاورون يرى بعضهم بعضاً. وداري تَنْظُرُ إلى دار فلان، ودورنا تَناظَرُ، أي تَقابَلُ. وإذا أخذتَ في طريق كذا فنَظَرَ إليك الجبل فخُذْ عن يمينه أو يساره. ونَظَرَ الدهرُ إلى بني فلان فأهلكهم. والنَظْرَةُ: عينُ الجِنِّ. ورجلٌ فيه نَظْرَةٌ، أي شحوبٌ. والناظِرُ في
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.902 harfظ ر ن
نظر
استعمل من وجوهه : ( نظر ) .
نظر : قال الليث : تقول العرب : نَظَرَ يَنظُرُ نَظَراً ، قال : ويجوز تخفيف المصدر ، تَحْمِلُه على لفظِ العَامَّةِ من المصادر ، قال وتقول : نَظَرتُ إلى كذا وكذا من نَظَرِ العين ، ونَظَرِ القلب .
ويقول القائل للمُؤَمَّل يرجوه : إنما أَنْظُر إلى الله ثم إليك ، أي إنما أتوقع فَضْلَ الله ثم فضلك .
ثعلب عن ابن الأعرابي : النَّظْرَةُ الرحمةُ والنظرةُ اللَّمْحَةُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR1.489 harf(باب النون والظاء وما يثلثهما)
(نظف) النون والظاء والفاء كلمة واحدة، وهي قولهم: شيءٌ نظيف: نقيٌّ، بيِّن النظافة. وقد* نَظُف ينظُف. واستنظَفْتُ ما عند فلانٍ: استوفيتُه وأخذتُه كلَّه. ونظَّفتُه: نقّيته، تنظيفاً.
(نظم) النون والظاء والميم: أصلٌ يدلُّ على تأليف شيءٍ وتأليفه(1). ونَظَمْتُ الخرَزَ نَظْماً، ونَظَمْتُ الشِّعْرَ وغيرَه. والنِّظام: الخَيط يَجمَع الخَرَز. والنِّظامانِ من الضَّبِّ:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.895 harf- النظر: تقليب البصر والبصيرة لإدراك الشيء ورؤيته، وقد يراد به التأمل والفحص، وقد يراد به المعرفة الحاصلة بعد الفحص، وهو الروية. يقال: نظرت فلم تنظر. أي: لم تتأمل ولم تترو، وقوله تعالى: ﴿قل انظرو ماذا في السموات﴾ [يونس/101] أي: تأملوا.
واستعمال النظر في البصر أكثر عند العامة، وفي البصيرة أكثر عند الخاصة، قال تعالى: ﴿وجوه يومئذ ناضرة * إلى ربها ناظرة﴾ [القيامة/22 - 23] ويقال: نظرت إلى كذا: إذا
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR2.158 harfن ظ ر
نظرت إليه ونظرته.
قال: ظاهرات الجمال ينظرن هوناً مثل ما تنظر الأراك الظباء ونظرت إليه نظرةً حلوةً ونظراتٍ.
ونظرت في المنظار وهو المرآة.
وأنشد الفرّاء: خود مهفهفة كأن جبينها تحت الوصاوص صفحة المنظار ونظرت في الكتاب.
ويقال: مرّ بي على بني نظري ولا تمرّ بي على بنات نقري أي على رجال ينظرون إليّ لا على نساء ينقرنني أي يعبنني.
وله منظر حسن.
وإنه لذو منظره بلا مخبره.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR14.064 harfالنَّظَر: حِسُّ العين، نَظَره يَنْظُره نَظَراً ومَنْظَراً ومَنْظَرة ونَظَر إِليه. والمَنْظَر: مصدر نَظَر. الليث: العرب تقول نَظَرَ يَنْظُر نَظَراً، قال: ويجوز تخفيف المصدر تحمله على لفظ العامة من المصادر، وتقول نَظَرت إِلى كذا وكذا مِنْ نَظَر العين ونَظَر القلب، ويقول القائل للمؤمَّل يرجوه: إِنما نَنْظُر إِلى الله ثم إِليك أَي إِنما أَتَوَقَّع فضل الله ثم فَضْلك. الجوهري: النَّظَر تأَمُّل الشيء
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR673 harf* ن ظ ر * * النَّظَرُ * و * النَّظَرَانُ * بفتحتين تأمل الشيء بالعين وقد * نَظَر * إلى الشيء و * النَّظَرُ * أيضا * الانْتِظَارُ * يقال منهما * نَظَرهُ * ينْظُرهُ بالضم * نَظَراً * ز و * النَّاظِرُ * في المُقلة السَّواد الأصغر الذي فيه إنسان العين ويقال للعين * النَّاظِرةُ * و * النَّاظِرُ * الحافِظ و * النَّظِرَةُ * بكسر الظاء التأْخير و * أَنْظَرَهُ * أَخرَّه و * اسْتَنْظَرَهُ * استمهله و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.695 harfنظره، كنصره وسمعه، هكذا في الأصول المصححة، ووجد في النسخة التي شرح عليها شيخنا: كضربه، بدل: كنصره، فأقام النكير على المصنف وقال: هذا لا يعرف في شيء من الدواوين ولا رواه أحد من الراوين، بل المعروف نظر ككتب، وهو الذي ملئ به القرآن وكلام العرب. ولو علم شيخنا أن نسخته محرفة لم يحتج إلى إيراد ما ذكره. وفي المحكم: نظره ينظره، نظر إليه نظرا، محركة، قال الليث: ويجوز تخفيف المصدر، تحمله على لفظ العامة من
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR25.620 harfنَظَرَ اِلَيْهِ
1 نَظَرَ اِلَيْهِ ذ , (S, M, A, Msb, K,) and نَظَرَهُ, (M, A, Msb, K,) aor. نَظُرَ , (M, A, &c.,) and أَنْطُورٌ is substituted for أَنْظُرُ in the dial. of certain Arabs, (IDrd, TS, K,) or, accord. to Lb, in the Bughyetel-ءmلl, the و is here added only [by poetic license,] to make the sound of the dammeh full, agreeably with other instances; (TA;) and نَظِرَ اِلَيْهِ, and
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR4.498 harfنَظَرَ
نَظَرَ U ( n. ac. مَنْظَر 17 , مَنْظَرَة 17t , نَظَرَاْن 36 , تَنْظَاْر 62 )
a. [ acc. or Ila ], Saw, looked at, regarded, viewed, watched, observed; considered, contemplated; listened to.
b. [ La ], Was solicitous about; helped.
c. [ Bain ], Judged between.
d. ( n. ac. نَظْر 1 ) [ Fī ], Thought over, pondered; reflected about.
e. [ Fī ], Watched over; superintended; inspected,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR55.287 harfنظر
نَظَرَ - يَنْظُرُ (اللازم) - نَظْرَة - نَاظِر - نَاظِرَة - ناظِرين
نَظَرَ - يَنْظُرُ ( اللازم) + كائن + إلى كائن + أو فكر: يوجه انتباه العين الخارجية للرؤية من المحيط، أو يوجه انتباه العين الداخلية ( الفؤاد) للرؤية من الفكر والذاكرة: واللفط يدل على مجرد توجيه النظر وإرادته، سواء حصلت الرؤية أم لم تحصل
نَظَرَ - يَنْظُرُ + كائن + إلى كائن:
Sîgalar(47)
- يَنْظُرُونَBakarlar(يَفْعُلُونَ)×19
- فَانْظُرْBak+1 anlam(فَافْعُلْ)×13
- انْظُرْBak(افْعُلْ)×10
- فَيَنْظُرُواHemen bakarlar(فَيَفْعُلُوا)×6
- يُنْظَرُونَSüre tanınırlar(يُفْعَلُونَ)×6
- فَانْظُرُواHemen bakın+1 anlam(فَافْعُلُوا)×5
- تَنْظُرُونَBakarsınız(تَفْعُلُونَ)×4
- يَنْظُرُBakar(يَفْعُلُ)×4
- الْمُنْتَظِرِينَBekleyenler(الْمُفْتَعِلِينَ)×3
- الْمُنْظَرِينَSüre tanınanlar(الْمُفْعَلِينَ)×3
Mücavir kökler126 mücavir (379 toplam)
- عقب
21 ortak ayet · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
- سير
12 ortak ayet · Gezerler
- صعق
4 ortak ayet · Yıldırım demektir
- قبل
17 ortak ayet · Önce
- بعث
8 ortak ayet · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
- كون
40 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- أرض
20 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- قوي
5 ortak ayet · Kuvvet
- طعم
5 ortak ayet · Yiyecek demektir
- بغت
3 ortak ayet · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir
- قول
40 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- أرك
2 ortak ayet · Misvak ağacıdır
Geçtiği ayetler(115)
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ
BakarlarOnlar; Allah’ın buluttan gölgeler içinde, meleklerle birlikte kendilerine gelivermesini ve işlerini bitirivermesini mi bekliyorlar? Halbuki bütün işler Allah’a döndürülür.
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ …
BakarlarOnlar; hala kendilerine meleklerin gelmesini, yahut Rabbının gelmesini veya Rabbının ayetlerinden birinin gelmesini mi bekliyorlar? Rabbının ayetleri geldiği gün; kişi daha önceden inanmamış veya imanından bir hayır kazanmamışsa; imanı, ona hiç fayda vermez. De ki: Bekleyin, doğrusu biz de bekleyenlerdeniz.
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ …
BakarlarOnlar, onun te’vilinden başkasını mı bekliyorlar? Onun te’vilinin geldiği gün; daha önce onu unutmuş olanlar derler ki: Gerçekten Rabbımızın elçileri, bize hakkı getirmiştir. Şimdi bize şefaat edecek var mı ki; şefaat etsin. Yahut geriye çevrilir miyiz ki, yapmış olduğumuzdan başkasını yapalım? Onlar gerçekten kendilerini hüsrana uğratmışlardır. Ve uydurageldikleri şeyler, kendilerinden uzaklaşıp kaybolmuştur.
وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ
BakarlarOnları hidayete çağırsanız; duymazlar bile. Onları sana bakar görürsün; ama görmezler ki.
يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ
BakarlarHak, apaçık meydana çıktıktan sonra bile, sanki göz göre göre ölüme sürükleniyorlarmış gibi seninle mücadele ediyorlardı.
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
BakarlarOnlar, kendilerine meleklerin veya Rabbının emrinin gelmesini mi bekliyorlar? Onlardan öncekiler de böyle yapmışlardı. Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı.
أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ …
BakarlarSize karşı cimridirler. Korku geldiği zaman, görürsün ki onlar üstüne ölüm baygınlığı çökmüş gibi gözleri dönerek sana bakarlar. Korku gidince de iyiliğinizi çekemeyerek, sivri dilleriyle sizi incitirler. İşte onlar, inanmamışlardır. Bunun için de Allah yaptıklarını boşa çıkarmıştır. Bu, Allah için pek kolaydır.
… السَّيِّئِ وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّةَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا …
BakarlarYeryüzünde büyüklenerek ve kötü düzen kurarak. Halbuki kötü düzen ancak ehline zarar verir. Öncekilerin sünnetlerini görmezler mi? Sen, Allah’ın sünnetinde bir değişiklik bulamazsın. Sen, Allah’ın sünnetinde bir başkalaşma da bulamazsın.
مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ
BakarlarOnlar; sadece bir tek çığlığı beklerler ki çekişip dururlarken o, ansızın kendilerini yakalayıverir.
فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُمْ يَنْظُرُونَ
BakarlarO, sadece bir tek çığlıktır ki onların birden bire gözleri açılıverecektir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نظر |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بصر, رأي, شهد, رقب |
| Zıt Kök | غفل |
| Çekirdek Özet 1 | Gözü veya aklı belirli bir hedefe çevirip dikkatle odaklanmak, gözetlemek ve vaktini beklemek |
| Çekirdek Özet 2 | Varlık ve olaylar üzerinde ibret, tefekkür, basiret ve araştırma amacıyla zihinsel yöneliş kurmak; nihai hüküm veya vaktin gelmesini intizar etmek |
| Çekirdek Özet 3 | Pasif bir optik algı değil; nesneye yönelme, muhakeme etme, bilgi üretme ve erteleme/süre tanıma (inzar) içeren iradi yönelim süreci |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalın ve gayesiz bir fiziki «gözle bakma» eylemine indirgeyerek Kur'an'daki tefekkür, ibret, araştırma, erteleme ve ilahi lütuf bağlamlarını zedelemek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نظ | Bir şeye odaklanarak dizme, sıralama, tutma ve ardışık ilgi kurma anlamını taşır; nitekim نظم kökünde inci tanelerini bir ipe belli bir düzen ve odaklanmayla ardışık dizme esastır. | ر | Çekirdeğin taşıdığı sıralı ve odaklı ilgi anlamı, insan başı ve zihinsel yönelimi temsil eden ر harfiyle birleşerek dikkatin belirli bir nesneye, zamana veya hedefe bilfiil yöneltilmesi, gözleme ve beklentiye dönüştürülmesini sağlar. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan veya balık; süreklilik, canlılık ve dışa doğru uzanan dikkat akışı. | Zihinsel veya görsel dikkatin kaynaktan hedefe doğru kesintisiz ve odaklı biçimde uzanmasını temsil eder. |
| ظ | Sepet/çit türevi baskın örtü; yoğunlaşma, belirginleşme ve gölgede tutarak koruma (ikiz harf ط imgesinden türetme yoğunlaşma). | Dikkatin dağılmasını engelleyerek bakılan hedefi sınırlandırma, çerçeveye alma ve odağı nesne üzerinde sabitleme hareketidir. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst, bilinç ve karar merkezi. | Eylemin şuursuz bir temas değil; bilinç, akıl, irade ve idrak merkezi olan zihinden yönetilen amaçlı bir yönelim olduğunu gösterir. |
| نظر | Canlı bir dikkatin zihin merkezinden çıkarak hedefe odaklanması ve onu çerçeveleyip incelemesi. | Gözün veya zihnin baş/akıl iradesiyle belli bir nesneye yönelip, dikkatini nesne üzerinde sabitleyerek onda derinleşmesi ve neticeyi beklemesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneye gözü dikip dikkatle bakmak, gözetlemek; yüksek bir yerden düşmanı veya tehlikeyi kollamak için kurulan gözetleme yeri ve gözcülük (el-manzara). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü'l-Kays divanında sevgilisinin yurduna dair bekleyişi ve kendisine süre verilmesini ifade eden beytinde bu kök süre tanıma ve bekleme anlamında kullanılmıştır: فإنّكُما إن تَنْظُرَانِيَ ليلةً / من الدَّهر ينفَعْني لدى أمِّ جُندَبِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik çöl hayatında yüksek tepelerdeki gözetleme noktalarına «el-manzara», uzağı ve tehlikeyi dikkatle gözleyip haber veren kimseye «racülün nazûr» denilmesi; ayrıca borçluya süre tanıma anlamında erken dönem kabile içi iktisadi ilişkilerde yer alması. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Dīwānu Imri’il-Qays.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde نظر kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzeybatı Sami alanlarında paralellikler gösteren, görsel algıdan ziyade «odaklanmış gözetleme», «bekleme», «zaman tanıma» ve «koruma amacıyla nöbet tutma» alanlarına kayan bir köktür. Arapça dışındaki dillerde saf görme eylemi için genellikle İbranice ra'ah veya Aramice haza gibi kökler tercih edilirken, kökün soydaşı olan biçimler gözetleme kulesi, nöbet tutma, dikkat kesilme ve nezaret etme semantiğiyle belirir. Ugaritçe metinlerde n-ẓ-r biçiminde muhafaza etme, gözetleme ve koruma fiili olarak karşımıza çıkar; nitekim bu kök Fenike ve İbranice katmanında naṣar (נָצַר - beklemek, korumak, dikkatle saklamak, gözetlemek) köküyle fonetik ve semantik bir örtüşme arz eder. Arapçada peltek kalın ظ sesine karşılık İbranicede sad harfinin gelmesi düzenli Sami ses denkliklerindendir. Buradan hareketle kökün kadim Sami çekirdeğinde «gözün salt ışığı algılaması» değil, «bir nesneye veya tehlikeye karşı gözü dikip teyakkuzda durma, koruma, bekleme» anlamının yattığı görülür.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نظر | Gözü dikip bakmak, incelemek, düşünmek (tefekkür), süre tanımak (inzar) ve bekleme (intizar) anlam dallanması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ugaritçe n-ẓ-r, İbranice naṣar (נָצַר), Süryanice nṭar (ܢܛܪ) | Korumak, gözetlemek, beklemek, nöbet tutmak ve dikkatle muhafaza etmek ekseninde ses ve anlam birliği. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hipotezi | Kökün Doğu ve Çad kollarında zayıf ve spekülatif izleri bulunmakla birlikte sağlam metodolojik veri sınırlıdır. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane's Arabic-English Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نظر | Anlamlı | Odaklanarak bakmak, gözetlemek, beklemek | Hedef köktür; gözü veya fikri hedefe çevirmeyi, intizarı ve süre vermeyi ifade eder. | Kur'an'da geçer |
| نرظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte herhangi bir kullanım kaydedilmemiştir (mühmel). | Kur'an'da geçmez |
| ظنر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Harflerin bu dizilişi kullanım dışıdır (mühmel). | Kur'an'da geçmez |
| ظرن | Anlamı bulunmayan | Çakmaktaşı veya sert taş parçası | Bazı sözlüklerde çok nadir olarak sert taş parçası (zuran/zirran) için zikredilse de fiil kökü olarak oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez |
| رنظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kullanım dışı mühmel diziliştir. | Kur'an'da geçmez |
| رظن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kullanım dışı mühmel diziliştir. | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نظر | Merkez | İradi bakış, odaklanma, inceleme ve bekleme | Gözü veya aklı kasıtlı olarak hedefe çevirip üzerinde durma ve neticeyi bekleme eylemidir. | Algının iradi yönelişini ve sürecini vurgular; sonuçtan ziyade yönelme eylemidir. |
| بصر | Komşu | İdrak, net görme, basiret ve ayırt etme | نظر yönelmeyi ve bakmayı ifade ederken بصر nesnenin künhüne vararak net biçimde görmeyi ve kavramayı ifade eder. | Körlüğün zıddıdır; görsel veya kalbî kavrayışın tam hasıl olmasıdır. |
| رأي | Komşu | Görsel algı, kanaat, zihinsel kavrayış | رأي doğrudan görme fiilini ve bu fiil neticesinde oluşan kesin fikri/hükmü karşılar. | Bakışın nesnesiyle buluşup zihinde bir hüküm veya görüntü üretmesidir. |
| شهد | Komşu | Hazır bulunma, tanıklık, gözlemleme | شهد olayın bizzat içinde bulunarak, tecrübe ederek görmeyi ve bilmeyi içerir. | Uzaktan yönelme değil, hadiseye doğrudan iştirak ve tanıklıktır. |
| رقب | Komşu | Gözetleme, denetleme, teyakkuz | رقب boynunu uzatarak bir şeyi sürekli kontrol altında tutma ve kollama nüansına sahiptir. | نظر kökünün intizar ve manzara boyutuna yakın duran teyakkuz halidir. |
| غفل | Zıt | Dalgınlık, dikkatsizlik, terk etme | Gözün veya zihnin hakikatten yüz çevirmesi, ilgiyi kesmesi ve uyarılara kayıtsız kalmasıdır. | نظر kökünün gerektirdiği dikkat, odaklanma ve tefekkürün tam yokluğudur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نظر | Yönelerek bakma, inceleme, süre tanıma, bekleme | Hem gözün hem aklın hedefe çevrilmesini, bekleme ve mühlet vermeyi kapsayan bütüncül kök. | Kesin |
| Latince | Spectare, considerare, intueri | Dikkatle bakmak, incelemek, göz önünde bulundurmak | Spectare ve considerare kökün zihinsel tetkik ve bakış boyutunu karşılar; süre verme anlamı dışarıda kalır. | Güçlü |
| İngilizce | Look, gaze, contemplate, expect, grant respite | Bakmak, tefekkür etmek, beklemek, süre vermek | Look ve contemplate zihinsel/fiziki yönelişi verirken, expect beklemeyi (intizar), respite ise süre tanımayı (inzar) karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Schauen, betrachten, abwarten, Aufschub gewähren | Bakmak, mülahaza etmek, beklemek, tehir etmek | Betrachten tefekkürlü bakışı tam verir; hukuki süre tanıma boyutu için ek fiiller gerekir. | Güçlü |
| Fransızca | Regarder, contempler, attendre, accorder un délai | Bakmak, tefekkür etmek, beklemek, mühlet tanımak | Regarder yönelmeyi, contempler derin tetkiki, accorder un délai ise inzar boyutunu taşır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Gözle fiziki bakış | İradi olarak gözü bir nesneye çevirip bakma | İnsanların boğulan Firavun ordusuna veya gökyüzüne bakışı; Bakara 2:50, Gāşiye 88:17 |
| Akli tefekkür ve ibret | Yeryüzünü, geçmiş kavimlerin akıbetini ve kâinatı inceleyip ders çıkarma | İbret ve araştırma emri içeren siyaklar; Âl-i İmrân 3:137, En'âm 6:11, Yûnus 10:101 |
| İntizar (bekleme) | Bir olayın, azabın veya vaktin gelmesini kollama | Tehdit ve meydan okuma bağlamlarında helakin veya zaferin beklenmesi; A'râf 7:71, Yûnus 10:20 |
| İnzar (mühlet / süre tanıma) | Cezayı veya borcu erteleme, süre verme | İblis'e mühlet verilmesi veya borçluya vade tanınması; A'râf 7:15, Bakara 2:280, Hicr 15:37 |
| İlahi lütuf ve merhamet | Allah'ın kuluna rahmet nazarıyla bakması, ilgilenmesi | Kıyamet günü inkârcılardan ilahi rahmet ve ilginin kesilmesi; Âl-i İmrân 3:77 |
| Ahirette doğrudan rü'yet | Müminlerin rablerine perdesiz yönelişi | Cennet ehlinin sevinç ve temaşası; Kıyâme 75:23 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bilgi teorisi (istidlâl) ve Rü'yetullah | Marifetullaha ulaşmada «nazar ve istidlâl»in aklen veya şer'an farz olup olmadığı; Kıyâme 75:23 çerçevesinde Allah'ın görülmesi meselesi. | Zihnin öncülleri düzenleyerek bilinmeyene ulaşması (istidlâlî tefekkür) ve ahirette engelsiz temaşa. |
| Fıkıh | Borçlar hukuku ve evlilik öncesi hıkuk | Darda olan borçluya mühlet verilmesi («fenazıratün ilâ meysereh») ve evlenilecek kişiye bakma («en-nazar ile'l-mahtûbe») hükümleri. | Hukuki süre tanıma (inzar/tehir) ve meşru sınırlarla çerçevelenmiş fiziki gözlem. |
| Tefsir | Sünnetullah ve afaki âyetler | Geçmiş kavimlerin akıbetine dair seyahat ve gözlem emirlerinin metodolojisi; afak ve enfüsteki delillerin tetkiki. | Tarihsel ve kozmik hadiselerin sebep-sonuç bağlamında ibret nazarıyla okunması. |
| Hadis | Ahlak, teyakkuz ve ibadet | Harama bakıştan sakınma («en-nazaru sehmin»), borçluya süre tanımanın fazileti ve müminin feraseti. | Bakışın kalbe açılan menfez olarak ahlaki denetimi ve muhtaç olana zaman tanıma fazileti. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İnanç ve marifet | İradi yöneliş ve tefekkür | Taklidi kırmak, tahkiki imana ulaşmak | Dinin temel çağrısı körü körüne kabul değil, kâinata ve tarihe ibretle nazar ederek hakikati bulmaktır. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Gözlem ve rasyonel muhakeme | Veri toplama, hipotez kurma ve teemmül | İlmin başlangıcı sistematik gözlemdir; kök hem deneysel veriye yönelmeyi hem de akli tahlili temsil eder. | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve kamu düzeni | Gözetim, denetim ve teyakkuz | Tehditleri erken tespit ve adaleti sağlama | İdarenin tebaayı gözetmesi (nezaret), tehlikelere karşı yüksek gözetleme mevkileri (manzara) kurmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Borç ve sözleşme hukuku | Vade, erteleme ve mühlet | İflası önleme, üretkenliği ve adaleti koruma | Sıkıntıdaki borçluya süre verilmesi (inzar), sermaye akışının tıkanmasını ve sosyal çöküşü önler. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gözlemcinin etkisi ve yönlü vektör (Focus / Measurement Vector) | Fizikte bir sistemin durumunun gözlemcinin odaklanması ve ölçüm yapmasıyla belirlenmesi; matematikte belirli bir hedefe doğrultulmuş yönlü büyüklük. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hermenötik teemmül ve hukuki erteleme (Moratorium) | Sosyoloji ve felsefede metne veya toplumsal olguya önyargısız odaklanarak anlam üretme; hukukta kriz anında yükümlülüklerin dondurulup süre tanınması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel organ olan gözün bir cisme gelişi güzel bakmasına (salt görme) veya halk dilindeki nazar değmesi/büyü inancına hapsedilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Aklın işletilmesi, delillerin tahlil edilmesi (istidlâl), tarihin tecrübesinden ders alma, ilahi rahmetin muhatabı olma ve darda kalana süre tanıma gibi bilişsel, ahlaki ve hukuki genişlik. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki «bakmazlar mı?» («efelâ yenzurûn») çağrılarının kuru bir göz gezdirmeye indirgenmesi; böylece aklî, bilimsel ve felsefi soruşturma emrinin pasifleştirilerek imanın tahkikten taklide düşürülmesi. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin insanı pasif bir alıcı değil, evreni, tarihi ve nefsini aktif bir gözlemci ve muhakeme edici olarak okumaya çağırdığını gösteren anahtar epistemolojik kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yeryüzünde gezip dolaşmayı ve helak olan kavimlerin akıbetini incelemeyi emreden ayetlerde, kâinatın yaratılışına dair kozmolojik delillerde ve borç hukuku düzenlemelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İmanın akli sorgulamayı dışladığı veya Kur'an'ın afaki hadiselere ilgisiz olduğu yönündeki yanılgıları yıkar; ayrıca gözün görmesi ile kalbin ve aklın ibretle kavraması arasındaki farkı netleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGözü ve dikkati belirli bir noktaya veya ufka dikerek kesintisiz odaklanmak, tehlikeyi kollamak ve gözetleme yerinden gelişmeleri beklemek.
- Soyut anlamZihinsel enerjiyi bilinçli olarak bir meseleye yöneltip delilleri tahlil etmek (istidlâl), sonucun olgunlaşması için süre tanımak (inzar) ve hadiselerin nihayetini tefekkürle beklemek.
- Sistematik karşılıkİrade ile yönlendirilen bir bilgi edinme süreci; borç ve adalet ilişkilerinde ise zamansal bir esneklik (vade/mühlet) mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde fonksiyonu nazar sürecini temsil eder. gözlemci veya düşünen özneyi (süje), ise dikkat yöneltilen nesneyi, olguyu veya afaki delili gösterir. ifadesi özneden nesneye doğru yönlendirilmiş birim dikkat ve odaklanma vektörüdür. parametresi ise bakışın anlık bir temas değil, süreklilik arz eden bir inceleme veya tanınan hukuki mühlet (inzar/intizar) olduğunu ifade eden zaman aralığıdır; integral bu zaman boyunca korunan bilinçli yönelimin toplam idrak veya vade çıktısını gösterir.