رقب
ر - ق - ب
KÖK- 24 geçiş
- 20 ayet
- 13 sîga
- 13 sözlük
Rekabe Boyun demektir. Boyundur. Hayvanın boyundan bağlanması sebebiyle rakabe bağlı anlamına gelir. Köle demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Rekabe Boyun demektir. Boyundur. Hayvanın boyundan bağlanması sebebiyle rakabe bağlı anlamına gelir. Köle demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.065 harfالقاف والراء والباء معهما
ق ر ب، ر ق ب، ب ر ق، ر ب ق، ق ب ر، ب ق ر كلهن مستعملات قرب: القَرَبُ أن يرعى القوم بينهم وبين المورد وهم يسيرون بعض السير حتى إذا كان بينهم وبين الماء عشية أو ليلة عدلوا فقربوا، وهم يقربون قرباً، واقربوا إبلهم، وقربت الإبل.
وحمار قارب يطلب الماء، قال:
قد قدموني لإقرابٍ وإصدار
وقال:
هاج الصوادي والحزان فاندلقـت وانقض سابقها الحادي لها القَرِبُ
والعانة القَواربُ: هي
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.294 harfالرقيبُ: الحافظُ. والرقيبُ: المُنْتَظِرُ. تقول: رَقَبْتُ الشيءَ أَرْقُبُهُ رُقوباً، ورِقْبَةً ورِقْباناً بالكسر فيهما، إذا رَصَدْتَهُ. والرقيبُ: المُوَكِّلُ بالضَريب. ورقيبُ النَجْمِ: الذي يغيب بطلوعه، مثل الثُرَيَّا رَقيبُها الإكليلُ، إذا طَلَعَتِ الثُرَيَّا عِشاءً غاب الإكليلُ، وإذا طلع الإكليلُ عِشاءً غابت الثُرَيَّا. والرقيبُ: الثالثُ من سِهام الميسر. والمَرْقَبُ والمَرْقَبَةُ: الموضعُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok21.612 harfق ر ب
قرب ، قبر ، رقب ، ربق ، برق ، بقر : مستعملات .
قرب : قال الليث : القَربُ : أن يَرعَى القومُ بينهم وبين المَورِد ، وفي ذلك يسيرون بعضَ السير ، حتى إذا كان بينهم وبين الماء ليلةٌ أو عشيةٌ عجَّلوا فقَربوا يَقربُون قُرْباً ، وقد أقرَبوا إبلَهم ، وقَرَبَت الإبل .
قال : والحِمارُ القارب والناقة القوارب ، وهي التي تَقرُب ، أي : تعجّل ليلةَ الوُرود . قال : والقارب الذي يَطلب الماء .
وقال أبو سعيد :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.458 harf(باب الراء والقاف وما يثلثهما)
(رقل) الراء والقاف واللام أصلان: أحدهما طولٌ في شيءٍ، والآخر ضرب من المشي.
فأمّا الأوَّل فالرَّقْلُ: النَّخْل الطُِّوال، واحدتها رَقْلة؛ وتجمع في القِلّة رَقلات. والرَّاقُول: حَبْلٌ تُصعَد به النّخلة.
والأصل الثاني: أرْقَلَت النَّاقةُ، وهو ضربٌ من المشْي، وهي مُرْقِلٌ، ولا يكون إلاَّ بسرعة. وهاشم بن عُتْبة المِرْقالُ([1])، لإرقاله كان في الحروب. قال الرَّاجز،
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.050 harf- الرقبة: اسم للعضو المعروف، ثم يعبر بها عن الجملة، وجعل في التعارف اسما للمماليك، كما عبر بالرأس وبالظهر عن المركوب (قال ابن منظور: والظهر: الركاب التي تحمل الأثقال في السفر، لحملها إياها على ظهورها. انظر: اللسان (ظهر) )، فقيل: فلان يربط كذا رأسا، وكذا ظهرا، قال تعالى: ﴿ومن قتل مؤمنا خطأ فتحرير رقبة مؤمنة﴾ [النساء/92]، وقال: ﴿وفي الرقاب﴾ [البقرة/177]، أي: المكاتبين منهم، فهم الذين تصرف إليهم
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.269 harfر ق ب
قعد يرقب صابحه رقبة ويرتقبـه وأنـا أترقّـب كـذا: أنتظـره وأتوقعـه وفلـان يرقـب مـوت أبيـه ليرثه.
وأرقبته داري وهذه الدار لك رقبى من المراقبة لأن كل واحد يرقب موت صاحبه.
وهو رقيب القوم وهم رقباؤهم.
وأشرف على مرقب عال ومرقبة.
وهو رقيب الجيش: لطليعتهم.
وأنا أرقب لكم هذه الليلة.
ومالك لا ترقب ذمّة فلان.
ورجل أرقب ورقبانيّ: عظيم الرقبة.
ومـن المجـاز: هـذا الأمـر
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.056 harfفي أَسماءِ اللّه تعالى: الرَّقِـيبُ: وهو الحافظُ الذي لا يَغيبُ عنه شيءٌ؛ فَعِـيلٌ بمعنى فاعل. وفي الحديث: ارْقُبُوا مُحَمَّداً في أَهل بيته أَي احفَظُوه فيهم. وفي الحديث: ما مِن نَبـيٍّ إِلاَّ أُعْطِـيَ سبعةَ نُجَباءَ رُقَباءَ أَي حَفَظَة يكونون معه. والرَّقيبُ: الـحَفِـيظُ. ورَقَبَه يَرْقُبُه رِقْبةً ورِقْباناً، بالكسر فيهما، ورُقُوباً، وترَقَّبَه، وارْتَقَبَه: انْتَظَرَه ورَصَدَه.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR444 harf* ر ق ب * * الرَّقِيبُ * الحافظ والمنتظر وبابه دخل و * رِقْبَةً * أيضا و * رِقْبَاناً * أيضا بكسر الراء فيهما و * رَاقَبَ * الله تعالى أي خافه و * التَّرَقُّبُ * و * الارْتِقَابُ * الانتظار و * أرْقَبَهُ * دارا أو أرضا أعطاه إياها وقال هي للباقي منا والاسم منه * الرُّقْبَى * وهي من * المُرَاقَبةِ * لأن كل واحد منهما يرقب موت صاحبه و * الرَّقَبَةُ * مؤخر أصل العنق وجمعها * رَقَبٌ * و * رَقَبَاتٌ *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.639 harfالرقيب هو الله، وهو الحافظ الذي لا يغيب عنه شيء، فعيل بمعنى فاعل، وفي الحديث ارقبوا محمدا في أهل بيته أي احفظوه فيهم، وفي آخر ما من نبشي إلا أعطي سبعة نجباء رقباء أي حفظة يكونون معه، والرقيب: الحفيظ، والرقيب: المنتظر، ورقيب القوم: الحارس وهو الذي يشرف على مرقبة ليحرسهم، والرقيب: الحارس الحافظ، ورقيب الجيش: طليعتهم والرقيب: أمين وفي بعض النسخ من أصحاب الميسر قال كعب بن زهير.
لها
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.889 harfرَقَبَهُ
1 رَقَبَهُ ذ , (JK, S, Mgh, Msb, K,) aor. رَقُبَ , (S, A, Mgh, Msb,) inf. n. ↓ رقْبَةٌ, (JK, S, Mgh, K,) or this is a simple subst., (Msb,) and [the inf. n. is] رِقْبَانٌ (JK, S, K) and رُقُوبٌ (S, K) and رَقُوبٌ and رَقْبَةٌ and رَقَابَةٌ, (K,) He looked, watched, or waited, for him, or it; he awaited, or expected, him, or it; (JK, S, A, Mgh, Msb, K;) namely, a man, (JK, A,) or a thing;
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.118 harfرَقَبَ
رَقَبَ U ( n. ac. رِقْبَة 2t , رَقَاْبَة 22t , رُقُوْب 27 , رِقْبَاْن 34 ),
a. Watched, waited for; awaited; expected.
b. Watched, observed; regarded.
c. Watched over, guarded, minded, took care of.
d. Bound by the neck.
رَاْقَبَ
رَاْقَبَ III ,
a. see I (b) , ( c ).
أَرْقَبَ
أَرْقَبَ IV ,
a. Gave to for life.
تَرَقَّبَ
تَرَقَّبَ V ,
a. see I (a) , ( b ).
اِرْتَقَبَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR38.937 harfرقب
رَقَبَ - يَرْقُبُ - رَقِيْب - رَقَبَة - رِقَاب - ارْتَقَبَ - يَرْتَقِبُ- مُرْتَقِب - مُرْتَقِبُوْن - تَرَقَّبَ - يَتَرَقَّبُ
رَقَبَ - يَرْقُبُ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً: ينظر ويَطَّلِع عليه بتفحص وتمعن للاستفادة والتهيؤ للرد: ينظر ويرى ويبصر ويطلع على الأمور الرئيسية في كائن أو منظومة عمل، ليفهم مدلول الحركة أو التركيب، ويستفيد
Sîgalar(13)
- رَقَبَةٍKöle(فَعَلَةٍ)×6
- الرِّقَابِKöleler+1 anlam(الْفِعَالِ)×3
- رَقِيبًاGözetici(فَعِيلًا)×2
- رَقِيبٌGözetici(فَعِيلٌ)×2
- فَارْتَقِبْGözleyip bekle(فَافْتَعِلْ)×2
- يَتَرَقَّبُGözetler(يَتَفَعَّلُ)×2
- الرَّقِيبَGözetici(الْفَعِيلَ)×1
- تَرْقُبْGözetirsin(تَفْعُلْ)×1
- فَارْتَقِبْهُمْHemen onları gözleyip bekle(فَافْتَعِلْهُمْ)×1
- مُرْتَقِبُونَGözleyip bekleyenler(مُفْتَعِلُونَ)×1
Mücavir kökler43 mücavir (177 toplam)
- حرر
3 ortak ayet · Harir, ipek demektir
- ذمم
2 ortak ayet · Semm (Sin) ısırgan otuna benzeyen zehirli bitki demektir
- صوم
2 ortak ayet · “Sume” damga demektir
- نسو
3 ortak ayet · Kadınlar
- سكن
3 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir
- وثق
2 ortak ayet · Anlaşma
- بنو
3 ortak ayet · Oğullar
- صدق
3 ortak ayet · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- ظهر
2 ortak ayet · Arka demektir
- بين
5 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- سبل
3 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- يمن
2 ortak ayet · Sağ yandır
Geçtiği ayetler(20)
… مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا …
KöleBir mü’min’in diğer mü’mini hata dışında öldürmesi olur şey değildir. Bir mü’min’i yanlışlıkla öldürenin bir mü’min köleyi azad etmesi ve öldürülenin ailesi bağışlamadıkça ona teslim edilmiş bir diyet ödemesi gerekir. Öldürülen mü’min, düşmanınız olan bir topluluktan ise; mü’min bir köle azad etmek gerekir. Şayet sizin ile kendileri arasında andlaşma bulunan bir topluluktan ise; ailesine verilecek bir diyet ve mü’min bir köle azad etmek gerekir. Bunları bulamayan kimsenin Allah tarafından tevbesinin kabulü için iki ay ardarda oruç tutması gerekir. Allah; Alim, Hakim olandır.
… كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ …
KöleBir mü’min’in diğer mü’mini hata dışında öldürmesi olur şey değildir. Bir mü’min’i yanlışlıkla öldürenin bir mü’min köleyi azad etmesi ve öldürülenin ailesi bağışlamadıkça ona teslim edilmiş bir diyet ödemesi gerekir. Öldürülen mü’min, düşmanınız olan bir topluluktan ise; mü’min bir köle azad etmek gerekir. Şayet sizin ile kendileri arasında andlaşma bulunan bir topluluktan ise; ailesine verilecek bir diyet ve mü’min bir köle azad etmek gerekir. Bunları bulamayan kimsenin Allah tarafından tevbesinin kabulü için iki ay ardarda oruç tutması gerekir. Allah; Alim, Hakim olandır.
… بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً …
KöleBir mü’min’in diğer mü’mini hata dışında öldürmesi olur şey değildir. Bir mü’min’i yanlışlıkla öldürenin bir mü’min köleyi azad etmesi ve öldürülenin ailesi bağışlamadıkça ona teslim edilmiş bir diyet ödemesi gerekir. Öldürülen mü’min, düşmanınız olan bir topluluktan ise; mü’min bir köle azad etmek gerekir. Şayet sizin ile kendileri arasında andlaşma bulunan bir topluluktan ise; ailesine verilecek bir diyet ve mü’min bir köle azad etmek gerekir. Bunları bulamayan kimsenin Allah tarafından tevbesinin kabulü için iki ay ardarda oruç tutması gerekir. Allah; Alim, Hakim olandır.
… أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ذَلِكَ كَفَّارَةُ …
KöleAllah size rasgele yeminlerinizden dolayı değil, bile bile ettiğiniz yeminlerden ötürü sorumlu tutar. Onun keffareti; ailenize yedirmekte olduğunuzun ortalamasından, on düşkünü yedirmek, yahut giydirmek veya bir köle azad etmektir. Kim de bunları bulamazsa; üç gün oruçtur. İşte bu, yemin ettiğiniz vakit yeminlerinizin keffaretidir. Yeminlerinizi tutun. Şükredersiniz diye Allah ayetlerini size işte böyle açıklar.
وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا ذَلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
KöleKarılarından zıhar ile ayrılmak isteyip de sonra dediklerini geri alanların aileleriyle temas etmeden önce bir köle azad etmeleri gerekir. Size böylece öğüt verilmektedir. Allah; yaptıklarınızdan haberdardır.
فَكُّ رَقَبَةٍ
KöleBir kul azad etmektir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رقب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حفظ, نظر, رصد, حرس |
| Zıt Kök | غفل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi gözetlemek, kollamak ve denetlemek amacıyla boynunu uzatıp dikilmek; boyun ve boyunduruk altındaki can |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi denetim ve kesintisiz gözetim; insanın eylemlerinin kayıt altında oluşu ve köleleştirilen insanın hürriyetine kavuşturulması |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal ve hukuki sorumluluğun merkezde olduğu, gözetimin adaleti, azat etmenin ise mülkiyet ve tahakkümü tasfiye ettiği denetim ve özgürlük nizamı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir bekleme veya pasif seyretme saymak; رقبة lafzını ise insan şahsiyetinden bağımsız salt fiziki bir organa indirgeyerek ayetlerdeki köle azadı ve hukuki şahsiyet vurgusunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رق | İncelik, uzama, yatay veya dikey gerilme, yüzeyleşme ve hafifleme; رقد kökünde boylu boyunca uzanma, رقق kökünde zar ve deri inceliği, رقم kökünde ince hat çizme ve رقي kökünde dikey doğrultuda yükselme anlamlarında görülür | ب | İki harfli çekirdeğin taşıdığı dikey uzama ve gerilme hareketine harfin barındırdığı temas, sabitleme ve nesneye yönelme boyutu eklenmiş; böylece uzama eylemi boynu dikerek bir noktaya odaklanmış gözetlemeye ve bağlanan uzuv olan boyna özelleşmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Dikkat ve bakışın merkezi olan başı, yukarı kalkmayı ve yönelimi temsil eder |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Ufka dikilen keskin bakışı, odak noktasını ve sınır boyu teyakkuzunu gösterir |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bakışın yöneldiği mahalli, denetim altına alınan alanı ve koruyucu muhafazayı ifade eder |
| رقب | Başın ufuktaki bir hedefe veya sınıra dikilerek korunan alanı kesintisiz denetlemesi | Başı ve boynu yukarı doğru gererek bir nesneyi, sınırı veya emaneti korumak ve teftiş etmek üzere teyakkuz halinde bulunma hareketini oluşturur |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi korumak veya beklemek için boynunu yukarı doğru uzatıp dikilmek; yüksek bir gözetleme tepesine (merkab) çıkıp ufku taramak; baş ile gövdeyi birbirine bağlayan ve bağ vurulan boyun uzvu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde devenin sürüden ayrılarak su başında beklemesi veya nöbetçinin yüksek bir tepede düşmanı gözetlemesi anlamında kullanılmıştır; ayrıca mîsir kumarında okları ve payları denetleyen güvenilir gözlemciye de rakîb denilmiştir |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken dönem kullanımında رقبى tabiriyle bir mülkün, taraflardan birinin ölümünü gözetleme şartıyla diğerine devredildiği akit türü ve bir şahsın azat edilmesi için boynunun esaretten kurtarılması anlamında yer almıştır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve erken dönem şiir antolojileri.
Sami etimolojik katman
Arapça رقب kökü, Sami dil ailesinde boyun uzvu, bir şeye dikkatle bakma, gözetleme ve bağlama kavram alanlarıyla doğrudan ilişkilidir. İbranicede yer alan ve kökle fonetik ve anlamsal yakınlık sergileyen kimi biçimler, boyun veya ensenin bükülmesi, boyunduruk altına alınma tasvirleriyle kesişir. Süryanice ve diğer Kuzeybatı Sami dillerinde de kökün türevleri, bir kimsenin üzerine nezaret etme, kollama ve hıfzetme anlam matrisini muhafaza etmiştir. Arapçada kök bir yandan somut olarak boyun anatomisini ve bu uzva takılan esaret bağını karşılarken, diğer yandan bu anatomik duruşun gerektirdiği dikilme eylemi üzerinden yüksekten ve kesintisiz teftiş etme, bekleme ve koruma anlamını kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith ve ilgili karşılaştırmalı Sami dilleri sözlükleri.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Boynun dikilmesi ve gözetleme | رقبة isminden veya boynun dikilerek ileri uzatılması eyleminden türeyerek koruma, kollama ve teftiş etme manasına genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Boyun, bağ ve denetim kökleri | İbranice ve Süryanicede gözetleme, bekleme ve boyun/bağ semantiğiyle uyuşan ortak Sami kelime katmanına dayanır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik uzuv ve gözetleme kökleri | Boyun ve uzama bildiren arkaik Afro-Asyatik kök yapılarıyla muhtemel paralellikler taşır | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab; Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رقب | Anlamlı | Gözetlemek, boyun | Boynu uzatarak bir şeyi kollamak, beklemek, denetlemek; köle azadı bağlamında can | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| ربق | Anlamlı | İpe dizmek, bağlamak | Hayvanların boyunlarına geçirilen halkalı ip, bağ ve tutsaklık bağı | Hedef kökün boyun bağı boyutuyla doğrudan anlam akrabalığı taşır; Kur'an'da geçmez |
| قرب | Anlamlı | Yaklaşmak, yakınlık | Mesafe, zaman ve mekân bakımından bitişik veya yakın olmak | Gözetleyenin hedefine yakın durmasıyla anlamsal temas kurar; Kur'an'da geçer |
| قبر | Anlamlı | Gömmek, mezar | Ölüyü toprağa veya bir çukura koyup üzerini örtmek | Kök harflerinin yer değiştirmesiyle örtme ve gizleme eylemini ifade eder; Kur'an'da geçer |
| برق | Anlamlı | Çakmak, parlamak | Şimşek çakması, parlama, ışıltının aniden göze çarpması | Gözetleme eylemindeki keskin görme yetisiyle irtibatlıdır; Kur'an'da geçer |
| بقر | Anlamlı | Yarmak, açmak | Bir nesneyi veya karnı yarmak, toprağı sürmek; sığır | Yararak açığa çıkarma ve inceleme boyutu taşır; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رقب | Merkez | Gözetleme, denetleme, boyun | Bir şeyin akıbetini, hareketini ve durumunu teyakkuzla izleyip koruma altına almak | Eylemin içinde boyun eğdirme veya boynu dikerek teftiş etme tavrı esastır |
| حفظ | Komşu | Koruma, muhafaza | Zayi olmaktan, bozulmaktan ve unutulmaktan korumak | رقب kesintisiz denetim ve teftişi öne çıkarırken, bu kök emaneti muhafaza etmeye odaklanır |
| نظر | Komşu | Bakma, görme, düşünme | Gözle veya akılla bir nesneye yönelip temaşa etmek | رقب kökündeki bekleme, teyakkuz ve mesuliyet yükümlülüğü bu kökte her zaman bulunmaz |
| رصد | Komşu | Pusuda durma, gözetleme | Bir hedefin geçişini veya hareketini yakalamak üzere gizlice yol üstünde beklemek | Bu kökte hasmane veya özel bir amaçla pusu kurma unsuru baskındır |
| حرس | Komşu | Nöbet tutma, kollama | Dışarıdan gelecek bir tehlikeye karşı mekanik veya fiziki kalkan oluşturmak | Bu kök daha çok askeri ve fiziki nöbeti anlatırken, رقب ahlaki ve hukuki denetimi de kapsar |
| غفل | Zıt | Dalgınlık, habersizlik, umursamama | Bir şeyin farkında olmamak, gözetimi terk etmek ve ihmal etmek | Gözetleme, koruma ve teyakkuz halinin tam zıddı olan bilinçsizlik ve kayıtsızlık durumudur |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رقب | Gözetlemek, boyun, beklemek | Boynu dikerek teyakkuzla izleme, koruma, can ve hukuki şahsiyet | Kesin |
| Latince | observare, vigilare, cervix | Gözetlemek, nöbet tutmak, boyun | Gözlem ve dikkatle koruma anlamını karşılar; ancak esir azadındaki hukuki derinliği tam yansıtmaz | Güçlü |
| İngilizce | to watch, to observe, neck, slave | Gözetlemek, boyun, köle | Gözetim ve boyun anlamını taşır; Kur'an'daki ilahi murakabe ve can azadı bütünlüğünü tek kelimede veremez | Kesin |
| Almanca | beobachten, überwachen, Nacken | Gözetlemek, denetlemek, ense/boyun | Teftiş ve nöbet anlamını iyi aktarır; fakat boyun üzerinden kurulan kölelikten kurtarma nüansı eksik kalır | Güçlü |
| Fransızca | surveiller, observer, cou | Denetlemek, gözetlemek, boyun | Kesintisiz kontrol ve dikkatle izlemeyi kapsar; ahlaki ve ontolojik murakabe boyutunu daraltır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رقبة / رقاب | Hürriyete kavuşturulacak köle, esir, hukuki can | Sosyal adalet, kefaret ve infak bağlamında köle azadı ve savaş esirlerinin boyun bağlarının çözülmesi; Nisâ 4:92, Mâide 5:89, Mücâdele 58:3, Beled 90:13, Bakara 2:177, Tevbe 9:60, Muhammed 47:4 |
| رقيب | İlahi gözetici, her an denetleyen, şahit | Allah'ın kulların bütün eylemlerine, niyetlerine ve hallerine muttali oluşu ve şahitliği; Nisâ 4:1, Mâide 5:117, Ahzâb 33:52 |
| رقيب | Amel defterini yazan görevli melek | İnsanın ağzından çıkan her sözü ve davranışı anında kayıt altına alan teyakkuz halindeki melek; Kâf 50:18 |
| ارتقب / ترقب | Akıbeti beklemek, teyakkuzla gözetlemek | Peygamberlere kavimlerinin akıbetini ve ilahi vaadin gelişini gözetleme emri veya korkuyla etrafı kollayarak bekleme; Hûd 11:93, Duhân 44:10, Duhân 44:59, Kamer 54:27, Kasas 28:18, Kasas 28:21 |
| لم ترقب | Sözü gözetmemek, riayet etmemek, beklememek | Verilen talimata veya akrabalık bağına dikkat etmemek, saygı duymamak; Tâhâ 20:94, Tevbe 9:8, Tevbe 9:10 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | er-Rakîb esması ve ilahi sıfatlar | Allah'ın hiçbir şeyden gafil olmaması, ilim ve basar sıfatlarının mahlukat üzerindeki kesintisiz denetimi ve amellerin yazılması | İlahi ilmin ve şahitliğin anbean devam eden faal teftişi |
| Fıkıh | Köle azadı, mükâtebe ve zekâtın sarf yerleri | تحرير رقبة ifadesinde mümin olma şartı, kefaret türleri ve zekâtın في الرقاب faslından kölelerin hürriyetine kavuşturulması için harcanması | Hukuki esaret bağının çözülmesi ve ferdin tam hukuki ehliyete kavuşturulması |
| Tefsir | Meleklerin amelleri kaydetmesi ve peygamberi teyakkuz | İnsanın her sözünün رقيب عتيد tarafından yazılması ve resullerin tebliğ sonrası kavimlerinin akıbetini beklemesi | Varlık üzerindeki metafizik gözetim ve tarihi akışın ilahi kontrol altında olması |
| Hadis | Murakabe bilinci, İhsan makamı ve Ehl-i Beyt'in hukuku | Kişinin Allah'ı görüyor gibi ibadet etmesi ve Hz. Peygamber'in hukukunun ailesi nezdinde gözetilmesi emri | Kesintisiz ahlaki sorumluluk, vicdani teyakkuz ve emanete riayet |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Murakabe ve takva şuuru | İlahi denetim bilinci | İnsanın iç dünyasını ve dış amellerini Allah'ın kesintisiz gözetimi altında tutarak kötülükten alıkoymak | Dindarlık gizli ve açık her anı şahitlik altında bilme terbiyesidir | Kesin |
| İlmi | Gözlem, teftiş ve metodolojik takip | Epistemik denetim ve doğrulama | Verilerin, hipotezlerin ve ampirik süreçlerin sapma olmadan sürekli izlenmesi | Bilimsel doğruluk kesintisiz gözetim ve ölçümleme ile temin edilir | Güçlü |
| Siyasi | Kamu denetimi ve hürriyet teminatı | Şeffaflık ve boyundurukları kırma | Gücün keyfiliğini önleyen hukuki denetim mekanizması ve esaret biçimlerini ilga etme | Adalet hem idarecilerin denetlenmesini hem de tebaanın tahakkümden kurtulmasını gerektirir | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet tekellerini kırma ve insan sermayesini özgürleştirme | Zekât ve kefaretle köleliği tasfiye | Sermayenin bir kısmının insanı esaretten kurtarmaya tahsis edilmesi | İktisadi sistem borç ve kölelik boyunduruklarını çözerek ferdi üretici kılmayı amaçlar | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürekli zamanlı geribildirim ve durum gözlemcisi (state observer / sensor) | Dinamik bir sistemin iç durum değişkenlerini dışarıdan kesintisiz ölçen, sapmaları anında tespit eden ve denetim döngüsünü besleyen izleme fonksiyonu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki şahsiyet ve kurumsal denetim (checks and balances / habeas corpus) | Bireyin başkasının mülkiyet nesnesi olmaktan çıkarılıp hak süjesi kılınması ile iktidar erklerinin birbirini karşılıklı murakabe altında tutması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca gözetleme kulesinden edilgen bir biçimde etrafı seyretmeye veya رقبة kelimesini yalnızca kurban veya ceza bağlamında fiziksel bir boyun parçasına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | رقب hem tüm evreni kuşatan aktif ilahi bilinci, amellerin kaydedilmesini hem de insanın boynuna vurulmuş her türlü maddi, iktisadi ve sosyal esaret bağının (kölelik, borçluluk, tahakküm) çözülmesini içeren kapsamlı bir adalet ve özgürlük kavramıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen تحرير رقبة ve في الرقاب ifadeleri salt geçmişte kalmış tarihi bir kölelik formu gibi algılanıp bugünün borç esaretleri ve sosyal boyundurukları göz ardı edilir; ayrıca ilahi murakabe pasif bir izleme zannedilerek amellerin hesaba çekilme ciddiyeti zayıflatılır |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem teolojik denetim modelini (Allah'ın her an kulları üzerinde Rakîb oluşu) hem de sosyal adaletteki en radikal hamlesini (köle azadını ibadet ve kefaretlerin merkezine koyması) aynı kök çatısı altında birleştirmesi bakımından kurucu bir kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi sıfatların geçtiği ayetlerde (Nisâ 4:1, Ahzâb 33:52), köle azadı ve kefaret hükümlerinde (Nisâ 4:92, Mâide 5:89, Beled 90:13), zekâtın sarf yerlerinde (Tevbe 9:60) ve peygamberlerin uyarıcı tavırlarında (Hûd 11:93, Duhân 44:10). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Özgürlüğü sadece soyut bir iç hal sanma yanılgısını düzelterek, fiziki ve hukuki esaretin (boyundurukların) fiilen kırılması gerektiğini öğretir; ayrıca gözetimi salt cezalandırıcı bir takip değil, emaneti ve hakkı koruma bilinci olarak kurar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBoynun dikilerek ileri doğru uzatılması, yüksek bir mevkiden hedefin kesintisiz gözlenmesi ve boyunduruk takılan boyun uzvu.
- Soyut anlamVarlığın, amellerin ve zamanın kesintisiz teftiş ve koruma altında tutulması; tahakküm bağlarının çözülerek şahsiyetin iade edilmesi.
- Sistematik karşılıkHem ilahi bilginin amelleri kuşatan faal denetimi hem de toplumsal nizamda insanı nesneleştiren boyundurukların tasfiyesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormüldeki zamana bağlı gözetim ve teyakkuz fonksiyonunu, denetlenen sistemi veya varlığı, hedeflenen hakikat ile fiili durum arasındaki sapmayı tespit eden ölçümleme yoğunluğunu ifade eder. Formülün ikinci kısmındaki boyunduruk çözme ve azat etme dönüşümünü, kölelik ve bağımlılık halini, ise hukuki ve ontolojik hürriyet durumunu temsil eder; iki yapı birleşerek kökün denetim ve özgürleştirme bütünlüğünü modeller.