قرب
ق - ر - ب
KÖK- 96 geçiş
- 91 ayet
- 36 sîga
- 12 sözlük
Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir. Daima yanında taşındığı için yakın anlamında kullanılmıştır. Zamanda yakınlık veya nesebte yakınlık anlamına gelir. İktirab yaklaşmak demektir. Kendi kendine yaklaşmak anlamına da gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir. Daima yanında taşındığı için yakın anlamında kullanılmıştır. Zamanda yakınlık veya nesebte yakınlık anlamına gelir. İktirab yaklaşmak demektir. Kendi kendine yaklaşmak anlamına da gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.065 harfالقاف والراء والباء معهما
ق ر ب، ر ق ب، ب ر ق، ر ب ق، ق ب ر، ب ق ر كلهن مستعملات قرب: القَرَبُ أن يرعى القوم بينهم وبين المورد وهم يسيرون بعض السير حتى إذا كان بينهم وبين الماء عشية أو ليلة عدلوا فقربوا، وهم يقربون قرباً، واقربوا إبلهم، وقربت الإبل.
وحمار قارب يطلب الماء، قال:
قد قدموني لإقرابٍ وإصدار
وقال:
هاج الصوادي والحزان فاندلقـت وانقض سابقها الحادي لها القَرِبُ
والعانة القَواربُ: هي
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.324 harfقَرُبَ الشيء بالضم يَقْرُب قُرباً، أي دنا. وقوله تعالى: "إنَّ رحمةَ اللهِ قريبٌ من المحسنين" ولم يقل قريبة، لأنه أراد بالرحمة الإحسان، ولأنَّ ما لا يكون تأنيثه حقيقيًّا جاز تذكيره. وقَرِبته بالكسر أقْرَبَهُ قُرْباناً، أي دنوت منه. وقَرَبْتُ أقرُبُ قِرابَةً، إذا سرت إلى الماء وبينك وبينه ليلة. والاسم القَرَب. يقال: قَرَبٌ بَصْباصٌ، وذلك أنَّ القوم يسيمون الإبل وهم في ذلك يسيرون نحو الماء فإذا بقيت
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR21.612 harfق ر ب
قرب ، قبر ، رقب ، ربق ، برق ، بقر : مستعملات .
قرب : قال الليث : القَربُ : أن يَرعَى القومُ بينهم وبين المَورِد ، وفي ذلك يسيرون بعضَ السير ، حتى إذا كان بينهم وبين الماء ليلةٌ أو عشيةٌ عجَّلوا فقَربوا يَقربُون قُرْباً ، وقد أقرَبوا إبلَهم ، وقَرَبَت الإبل .
قال : والحِمارُ القارب والناقة القوارب ، وهي التي تَقرُب ، أي : تعجّل ليلةَ الوُرود . قال : والقارب الذي يَطلب الماء .
وقال أبو سعيد :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR18.515 harf(باب القاف والراء وما يثلثهما)
(قرس) القاف والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على برد. من ذلك القَرْس: البَرد. وقَرِس الإنسانُ قَرَساً، إذا لم يستطع أن يعمل بيديه من شِدّة البَرد. قال أبو زُبَيد:
وقد تصَلَّيت حَرَّ حربِهِمُ *** كما تَصَلّى المقرورُ من قَرسِ
يقال أقرسَه البرد. ومما ليس من هذا الباب القُرَاسِية: الجملُ الضَّخم.
(قرش) القاف والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على الجمع والتجمُّع. فالقَرْش:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR5.135 harf- القرب والبعد يتقابلان. يقال: قربت منه أقرب (انظر: الأفعال 2/82)، وقربته أقربه قربا وقربانا، ويستعمل ذلك في المكان، وفي الزمان، وفي النسبة، وفي الحظوة، والرعاية، والقدرة.
فمن الأول نحو: ﴿ولا تقربا هذه الشجرة﴾ [البقرة/35]، ﴿ولا تقربوا مال اليتيم﴾ [الأنعام/152]، ﴿ولا تقربوا الزنا﴾ [الإسراء/32]، ﴿فلا يقربوا المسجد الحرام بعد عامهم هذا﴾ [التوبة/28]. وقوله: ﴿ولا تقربوهن﴾ [البقرة/ 222]، كناية عن
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.691 harfق ر ب
قرب منه وإليه واقترب منّي وقرّبته فتقرّب وقاربه وتقاربوا واقتربوا وهو يستقرب البعيد وتناوله من قرب ومن قريب ونزل قريباً.
وبينهم قربة وقربى وقرابة وهو قريبي وقرابتي وهم أقرباءي وأقاربي وقرابتي.
وبيننا نسب قريب وقراب.
قال: فلما أن رأيت بني عليّ عرفت الودّ والنسب القرابا وتقرّب إلى الله بكذا وفعل ذلك تقرّباً إلى الله وقربة وطلبت بذلك القربة والحسبة.
وقرّب قرباناً.
ومعه ألف
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR19.825 harfالقُرْبُ نقيضُ البُعْدِ.
قَرُبَ الشيءُ، بالضم، يَقْرُبُ قُرْباً وقُرْباناً وقِرْباناً أَي دَنا، فهو قريبٌ، الواحد والاثنان والجميع في ذلك سواء. وقوله تعالى: ولو تَرَى إِذ فَزِعُوا فلا فَوْتَ وأُخِذُوا من مكانٍ قريبٍ؛ جاءَ في التفسير:أُخِذُوا من تحتِ أَقدامهم. وقوله تعالى: وما يُدْرِيكَ لعلَّ الساعةَ قريبٌ؛ ذَكَّر قريباً لأَن تأْنيثَ الساعةِ غيرُ حقيقيّ؛ وقد يجوز أَن يُذَكَّر لأَن الساعةَ في معنى
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR903 harf* ق ر ب * * قُربَ * بالضم * قُرْبا * بضم القاف أي دنا وإنما قال الله تعالى ﴿إن رحمة الله قريب من المحسنين﴾ ولم يقل قريبة لأنه أراد بالرحمة الإحسان وقال الفراء * القَريبُ * في معنى المسافة يذكر ويؤنث وفي معنى النسب يؤنث بلا خلاف تقول هذه المرأة قريبتي أي ذات قرابتي و * قَرِبَهُ * بالكسر * قِرْبَاناً * بكسر القاف أي دنا منه و * القُرْبانُ * بضم القاف ما تقربت به الى الله تعالى تقول * قَرَّبْتُ *
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR41.929 harfقَرُبَ
1 قَرُبَ ذ , aor. قَرُبَ , inf. n. قُرْبٌ (S, Mgh, O, Msb *) and قُرْبَةٌ and قَرَابَةٌ and قُرْبَى (Mgh, Msb) and مَقْرَبَةٌ, (Mgh,) [to which may be added some other syns. mentioned below with قُرْبٌ and قَرَابَةٌ,] It, and he, was, or became, near; (S, Mgh, O;) syn. دَنَا; (S, O;) contr. of بَعُدَ: (Mgh:) or قُرْبٌ is in place, and قُرْبَةٌ is in station, or grade, or rank, and
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR4.947 harfقَرَبَ
قَرَبَ U ( n. ac. قَرْب 1 ),
a. Sheathed ( sword ).
b. ( n. ac. قِرَاْبَة 23t ), Journeyed by night to the water.
c. Sought to attain ( object ).
قَرِبَ
قَرِبَ A ( n. ac. قَرَب 4 ),
a. see ( قَرُبَ ) ( a ), ( b ).
c. Had a pain in the side. _ast;
قَرُبَ
قَرُبَ U ( n. ac. قُرْب 3 , قُرْبَة 3t , قُرْبَى 3ya , مَقْرَبَة 17t , قَرَاْبَة 22t , قِرْبَاْن 34 , قُرْبَاْن 35 )
a. [
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR56.632 harfقرب
قَرِبَ - يَقْرَبُ
قَرِبَ - يَقْرَبُ + كائن + شيئاً أو أمراً: يتحرك نحوه فيصل إليه ويناله بفعله وأثره
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفعل والتأثير في بناء وتكوين كائن آخر "، وهي:
مَسَّ - يَمَسُّ، صَابَ - يَصِيبُ، سَامَ - يَسُوْمُ، وَسَمَ - يَسِمُ، أَثَرَ - يَأْثُرُ (أَثَرَ - يَأْثِرُ)، قَرِبَ - يَقْرَبُ
يفرق لقظاً:
قَرُبَ - يَقْرُبُ +
Sîgalar(36)
- الْقُرْبَىEn yakın(الْفُعْلَى)×12
- أَقْرَبُDaha yakın(أَفْعَلُ)×9
- قَرِيبًاYakın(فَعِيلًا)×9
- قَرِيبٌYakın(فَعِيلٌ)×8
- قَرِيبٍYakın(فَعِيلٍ)×6
- تَقْرَبُواYaklaşmayın(تَفْعَلُوا)×5
- الْمُقَرَّبُونَYaklaştırılanlar(الْمُفَعَّلُونَ)×4
- الْمُقَرَّبِينَYaklaştırılanlar(الْمُفَعَّلِينَ)×4
- قُرْبَىDaha yakın(فُعْلَى)×4
- وَالْأَقْرَبُونَVe en yakınlar(وَالْأَفْعَلُونَ)×3
Mücavir kökler166 mücavir (399 toplam)
- يتم
10 ortak ayet · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
- سكن
13 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir
- ذو
12 ortak ayet · Sahip
- ولد
10 ortak ayet · “Yavru” demektir
- بنو
11 ortak ayet · Oğullar
- وصي
5 ortak ayet · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
- أله
47 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- عدل
5 ortak ayet · Denk tutuyorlar
- سبل
11 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- دري
5 ortak ayet · Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir
- صلو
7 ortak ayet · Namaz
- كون
31 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
Geçtiği ayetler(91)
… إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا …
En yakınHani, İsrailoğullarından; Allah’tan başkasına ibadet etmeyin; anaya, babaya, akrabalara, yetimlere, yoksullara iyilik yapın. İnsanlara güzellikle söyleyin, namaz kılın zekat verin diye söz almıştık. Sonra pek azınız müstesna yüz çevirdiniz. Ve siz hala yüz çevirenlerdensiniz.
… وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ …
En yakınYüzlerinizi Doğu ve Batı tarafına çevirmeniz «bir» değildir. Lakin asıl «bir»; Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitablara, peygamberlere iman eden, malını seve seve yakınlarına, yetimlere, miskinlere, yolculara, dilenenlere, kölelere, esirlere veren, namazı kılan, zekatı veren, muahede yaptıklarında ahidlerini yerine getiren, sıkıntıda, hastalıkta ve şiddetli savaş anında sabredenlerinkidir. İşte sadık olanlar da onlardır ve müttakiler de onlardır.
وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا
En yakınMiras taksim olunurken; yakınlar, yetimler ve miskinler de hazır bulunursa, onları da rızıklandırın. Hem de güzel söz söyleyin.
… اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ …
En yakınAllah’a ibadet edin. O’na hiç bir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya da iyilik. Yakınlara, yetimlere, düşkünlere, yakın komşuya, uzak komşuya, yakın arkadaşa, yolcuya ve sağ elinizin sahib olduklarına da. Allah, kendini beğenip böbürlenenleri elbette sevmez.
… وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ …
En yakınAllah’a ibadet edin. O’na hiç bir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya da iyilik. Yakınlara, yetimlere, düşkünlere, yakın komşuya, uzak komşuya, yakın arkadaşa, yolcuya ve sağ elinizin sahib olduklarına da. Allah, kendini beğenip böbürlenenleri elbette sevmez.
… غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ …
En yakınEğer Allah’a ve hakkı batıldan ayıran günde, iki topluluğun karşılaştığı o günde kulumuza indirdiğimize inanıyorsanız; bilin ki: Ele geçirdiğiniz ganimetin beşte biri Allah’ın, peygamberin ve yakınlarının, yetimlerin, düşkünlerin ve yolcularındır. Allah, her şeye gücü yetendir.
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
En yakınMuhakkak ki Allah; adaleti, ihsanı, yakınlara vermeyi emreder. Hayasızlığı, fenalığı ve taşkınlığı ise yasaklar. Tezekkür edesiniz diye size öğüt verir.
وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا
En yakınYakınlara hakkını ver. Miskine, yolcuya da. Ama saçıp savurma.
… يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا …
En yakınSizden faziletli ve varlıklı olanlar; yakınlarına, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere vermekte kusur etmesinler, affetsinler, aldırış etmesinler. Allah’ın sizi bağışlamasını sevmez misiniz? Ve Allah; Gafur’ dur, Rahim’dir.
فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذَلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
En yakınAkrabaya, yoksula ve yoloğluna hakkını ver. Bu; Allah’ın rızasını dileyenler için daha hayırlıdır ve işte onlar; kurtuluşa erenlerdir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قرب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | دنو, زلف, حضر |
| Zıt Kök | بعد |
| Çekirdek Özet 1 | İki nesne, zaman veya mekan arasındaki mesafenin sıfıra doğru daralması, gece suya doğru hızlanarak yaklaşma ve yana alma |
| Çekirdek Özet 2 | Zamanın ve hesabın yaklaşması, akrabalık bağı, Allah'a kulluk ve adakla manevi yakınlık (kurbet) kazanma, haram sınırlara yanaşmama yasağı |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi kudret ve bilginin mutlak kuşatıcılığı; hukuki ve ahlaki sınırlara yanaşılmasını yasaklayan sedd-i zerâi ilkesi; akrabalık hukukunun toplumsal koruyuculuğu |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel-mekansal mesafe olarak algılanması sonucu, Allah'ın yakınlığının cismani zannedilmesi veya haram sınırların ihlal sürecinin basite indirgenmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قر | Soğuma, bir yerde durma, yerleşme, toplanıp tutunma ve sakinleşme anlamı taşır; قرر, قري, قرأ, قرن köklerinde olduğu gibi nesnelerin bir araya gelip sükûn bulmasını ifade eder. | ب | İçeride olma, barınma ve bitişme bildiren harfin eklenmesiyle toplanma ve yerleşme anlamı, iki varlığın aralarındaki açıklığı kapatıp birbirinin sınırına veya himaye alanına dahil olması yönünde özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Sınır, odaklanma, bir hedefe doğru toparlanarak yönelme hareketini temsil eder. |
| ر | İnsan başı | Baş, öncülük, yön tayini, algılama ve en öndeki odak noktasını imler. |
| ب | Ev, çadır | İç, sığınak, barınma, bir sınırın içerisine dahil olma durumunu gösterir. |
| قرب | Ufuktaki hedefe odaklanıp başı o yöne çevirerek güvenli iç alana/çadıra doğru mesafeyi sıfırlama hareketi | Uzaktaki bir hedefe veya su kaynağına doğru yönelip aradaki boşluğu kapatarak onun barınma veya koruma sınırının içine fiilen dahil olma sürecini ifade eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde develerin otlaktan su kaynağına doğru son gece yaptıkları tempolu ve hızlı yürüyüş (el-qarab / القَرَب); gece su arayan yolcu veya süvari (el-qârib / القارب); yanından hiç ayrılmayan, bele veya omuza asılan deri su tulumu (el-qirbeh / القِرْبة); kılıç kını (el-qırâb / القِراب). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden Züheyr b. Ebî Sülmâ veya benzeri bedevi şairlerin beyitlerinde, çöl yolculuğunda suya erişme vaktinin yaklaştığını ve kafilenin son gece süratle kuyuya yönelişini nitelemek üzere el-qarab ve el-kavârib kullanılmıştır: قد قدموني لإقرابٍ وإصدار / هاج الصوادي والحزان فاندلقـت وانقض سابقها الحادي لها القَرِبُ |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken İslâm döneminde putlara veya tanrıya sunulan kurban/adak (el-kurbân / القُرْبان); kan bağı ve akrabalık (el-karâbeh / القرابة); bir işe çok yanaşmak ama henüz içine girmemek (kârebe'l-emr / قارب الأمر). |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Tehzîbü’l-Luğa, Mekâyîsü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde قرب kökü, Proto-Semitik *q-r-b biçiminden tevarüs eden en köklü ve yaygın ortak köklerden biridir. Akatçada qarābu/qerēbu fiili doğrudan «yaklaşmak, hazır bulunmak, yanaşmak», takrīb/qurbu ise «yakınlık, akrabalık ve sunu/kurban» anlamlarına gelir. İbranicede qârav (קָרַב) fiili «yaklaşmak, savaşa veya huzura yanaşmak», qorban (קָרְבָּן) sözcüğü tapınağa sunulan adak ve kurban, qerovim ise «akrabalar, yakınlar» demektir. Ugarit dilinde qrb «yaklaşmak, içine girmek, iç/orta», Süryanice/Aramicede qərev (ܩܪܶܒ) «yaklaşmak, dokunmak, kurban sunmak, savaşmak (göğüs göğüse yaklaşmak)» şeklinde köklü bir semantik devamlılık gösterir. Ge'ez (Eski Habeşçe) dilinde qaraba yine «hazır bulunmak, yaklaşmak» manasındadır. Bütün bu kollarda kökün ilksel semantik çekirdeği mekânsal açıklığın kalkması, huzura çıkma ve tanrısal varlığa sunulan hediye yoluyla manevi rabıta kurma ekseninde sabittir. Arapça bu ortak mirası korumuş, buna ilave olarak bedevi hayatın suya erişim ritüeli (el-qarab) ve taşınabilir su tulumu (el-qirbeh) ile somut gözlem zenginliği katmıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Suya son gece yönelme (el-qarab), su tulumu (el-qirbeh), kılıç kını (el-qırâb) | Arapçada kök, iki nokta arasındaki fiziksel mesafenin kapanması, suyun insanın yanı başında taşınması ve himayeye girme somutluğundan soyut yakınlığa genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akatça qarābu, İbranice qârav / qorban, Süryanice qərev, Ge'ez qaraba | Tüm Kuzeybatı, Doğu ve Güney Sami dillerinde hem mekansal/zamansal yakınlığı hem de kültik sunuyu (adak/kurban) karşılayan ortak Proto-Semitik mirastır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Bazı Afro-Asyatik dillerde k-r / q-r (iç, merkez, toplanma) tabanı | Kökün biliteral temelinde yer alan toplama ve içeri alma imgesi diğer bazı Afro-Asyatik kollardaki iç/yakın tabanlarıyla tipolojik benzerlik gösterir. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Koehler-Baumgartner.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قرب | Anlamlı | Yaklaşmak, yakın olmak, yanına almak | İki nesne veya fail arasındaki aralığın kalkması, su kabı, hısımlık. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| قبر | Anlamlı | Gmmek, örtmek, kabre koymak | Bir nesneyi veya ölüyü yerin içine yerleştirip üzerini toprakla örtmek. | Hedef kökle ortak çekirdek; bedeni toprağın içine sokup gizleme; Kur'an'da geçer. |
| رقب | Anlamlı | Gözetlemek, beklemek, boyun eğmek | Bir nesneye veya yola dikkatle bakıp intizar etmek, kontrol altında tutmak. | Dikkat kesilerek mesafeyi gözetleme; hedef kökle zihni yakınlık bağı; Kur'an'da geçer. |
| ربق | Anlamlı | İpe düğüm atmak, boyunduruk vurmak | Hayvanların boynuna geçirilen halkalı ip (ribka); bir şeyi diğerine bağlayıp sabitlemek. | İki şeyi birbirine bağlayıp aradaki mesafeyi sıfırlama; Kur'an'da geçmez. |
| بقر | Anlamlı | Yarıp açmak, genişletmek | Bir şeyi bıçakla veya aletle yarıp içini ortaya çıkarmak, sığır cinsi (toprağı yaran). | Zıt yönlü hareket; mesafeyi kapatmak yerine gövdeyi ikiye ayırma; Kur'an'da geçer. |
| برق | Anlamlı | Şimşek çakmak, parıldamak | Aniden çakan ışık, parıltı, gözün kamaşması. | Ani beliriş; hedefe ışık hızıyla yaklaşma/görünme çağrışımı; Kur'an'da geçer. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قرب | Merkez | İki nokta arasındaki mesafenin kapanması | Genel yaklaşma, temas sınırına gelme, akrabalık ve mertebe yakınlığı. | Hem fiziksel hem itibarî, hem mekânsal hem ahlaki tüm yakınlık türlerini kapsayan ana mihverdir. |
| دنو | Komşu | Alçalma, sarkma ve ele gelecek derecede yaklaşma | دنو kökünde yukarıdan aşağıya sarkma, meyletme ve kolayca erişilebilir olma nüansı baskındır; قرب ise her yönden mesafenin azalmasıdır. | Meyvenin dalından sarkması veya birinin şefkatle eğilerek yanaşması gibi durumları anlatır. |
| زلف | Komşu | Derece derece ilerleyerek yüksek makama yanaşma | زلف kökünde kademeli olarak, hürmet ve niyetle bir rütbeye veya mevkiye takarrub etme anlamı öne çıkar. | Sıradan bir mesafe daralması değil, bilinçli ve aşamalı bir yücelme/yaklaşma hareketidir. |
| حضر | Komşu | Bir mekanda veya huzurda bizzat bulunma | حضر kökü gaybetin zıddıdır; mesafenin kapanmasından ziyade fiilen orada mevcut olmayı ve şahitliği belirtir. | Bir mecliste, vakitte veya tecrübede bilfiil hazır bulunma durumudur. |
| بعد | Zıt | Mesafenin açılması, uzaklaşma, kopma | İki sınır arasındaki aralığın büyümesi, gözden, zamandan ve himayeden uzak düşme, yabancılaşma ve helak olma. | قرب kavramının ontolojik, mekânsal, zamansal ve ahlaki tam zıddıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قرب | Yakın olmak, yaklaşmak | Mekan, zaman, nesep, itibar ve taatte aradaki açıklığın kalkması. | Kesin |
| Latince | appropinquare, propinquitas, propior | Yaklaşmak, yakınlık, akrabalık | propinquus kökünden türeyerek hem komşuluk ve mekânsal yakınlığı hem de soydaşlığı karşılar; ancak ibadet sunusu (kurban) anlamını tek başına taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | approach, proximity, near, kinship | Yaklaşmak, yakınlık, akrabalık | Fiziksel ve zamansal yakınlığı (nearness/proximity) ve kan bağını (kinship) karşılar; kurbet ve adak (sacrifice/offering) boyutu için ayrı kavram gerekir. | Kesin |
| Almanca | nähern, Nähe, Verwandtschaft | Yaklaşmak, yakınlık, hısımlık | Mesafenin azalmasını (sich nähern) ve soy yakınlığını (Verwandtschaft) kusursuz verir; tapınma sunusu boyutu (Opfer) kök bağımsızdır. | Kesin |
| Fransızca | approcher, proximité, parenté | Yaklaşmak, yakınlık, akrabalık | Latin kökenli olarak fiziksel komşuluğu ve hısımlığı ifade eder; ilahi yakınlık ve kurban manasını doğrudan içermez. | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَرِيبٌ / أَقْرَبُ | Mekânsal veya ontolojik yakınlık | Allah'ın kuluna şah damarından daha yakın olması, sesini duyması ve duasına icabet etmesi bağlamı (el-Bakara 2:186, Kâf 50:16). |
| قَرِيبًا / اقْتَرَبَ | Zamansal yakınlık ve kaçınılmazlık | Kıyametin, hesabın, vadolunan azabın veya fethin gelip çatmak üzere olması bağlamı (el-Enbiyâ 21:1, el-Ahzâb 33:63, el-Feth 48:27, en-Nebe 78:40). |
| الْقُرْبَى / وَالْأَقْرَبُونَ | Nesep, kan bağı ve akrabalık hukuku | Miras, infak, sıla-i rahim, zekat ve yetim malı paylaşımında hak sahibi yakınlar bağlamı (el-Bakara 2:83, en-Nisâ 4:7, en-Nisâ 4:36, el-Husr 59:7). |
| تَقْرَبُوا / لَا تَقْرَبَا | Yasak sınırlara yanaşmama (sedd-i zerâi) | Zinaya, yetim malına, sarhoşken namaza veya yasak ağaca yaklaşmanın dahi haram kılınması bağlamı (el-Bakara 2:35, en-Nisâ 4:43, el-En'âm 6:151, el-İsrâ 17:32, el-İsrâ 17:34). |
| الْمُقَرَّبُونَ / الْمُقَرَّبِينَ | Manevi rütbe, ilahi huzurda yüksek itibar | Meleklerin, peygamberlerin (Hz. İsa) ve cennette en ön safta yer alan seçkin kulların manevi derecesi bağlamı (Âl-i İmrân 3:45, en-Nisâ 4:172, el-Vâkıa 56:11, el-Mutaffifîn 83:21). |
| قُرْبَانًا | Allah'a manevi yakınlaşma vesilesi, adak/kurban | Adem'in iki oğlunun sunduğu adak veya putperestlerin şefaatçi umarak edindikleri sahte tanrılar bağlamı (el-Mâide 5:27, el-Ahkâf 46:28). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'ın kurb sıfatı (kuluna yakınlığı) | Allah'ın yakınlığının mekânsal ve cismani bir temas mı, yoksa ilim, kudret, işitme, görme ve icabet yönüyle ihata edici bir yakınlık mı olduğu tartışılmıştır. | Mekan ve cihetten münezzeh, ontolojik ilim ve kudret yakınlığı. |
| Fıkıh | Sedd-i zerâi ilkesi, akrabalık hakları ve kurban | «Yaklaşmayın» (lâ takrabû) nehiylerinin haramın kendisine giden yolları da kapatması ve zevil-kurbâ nafaka yükümlülüğü. | Fiilin haram sınır çizgisini ihlal etmesini önleyici güvenlik kuşağı; nesep hukuku. |
| Tefsir | Karîb lafzının müzekker/müennes kullanımı ve mukarrebûn tabakası | Saatin (kıyamet) müennes olmasına rağmen karîbün şeklinde müzekker gelmesi (el-Ahzâb 33:63) ve mukarreb kulların eshâbü'l-yemînden farkı. | Kaçınılmaz vuku buluşun getirdiği mutlak zamansal yakınlık ve itibarî kurbet. |
| Hadis | Kurbet nafileleri ve kurbân ibadeti | Kulu Allah'a yaklaştıran farz ve nafile ibadetler (hadis-i şerifteki «Kulum bana nafilelerle yaklaşır...» beyanı) ve kurban ahkâmı. | İradeye dayalı ibadet ameliyatıyla manevi mesafeyi sıfırlama gayreti. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ubûdiyet ve kurbiyet | Kulluk, taat ve kurban ile Yaratan'a manen yanaşma | Kul ile Allah arasındaki gaflet ve günah perdesini kaldırarak ilahi rızaya erişmek | İbadetler, nefsin yabancılaşmasını gideren ve varlığı Asl'ına yaklaştıran vasıtalardır. | Kesin |
| İlmi | Epistemik belirlilik ve nedensellik | Bilgi nesnesine temas, vuku bulma kesinliği | Kuşkuyu ortadan kaldırıp hakikati doğrudan gözlem ve kavrayış menziline sokmak | Delilin netleşmesi ve vaktin yaklaşması, bilginin kesinlik derecesini (yakîn) artırır. | Güçlü |
| Siyasi | Sınır güvenliği ve vesayet kalkanı | Hukuki sınırların korunması (sedd-i zerâi) | Toplumsal fesadı kaynağında önlemek için yasak alanın çevresine koruyucu hat çekmek | Hukuk düzeni, yalnızca cürmü değil, cürme doğrudan götüren sınır ihlallerini de yasaklar. | Kesin |
| İktisadi | Zevi'l-kurbâ hakkı ve yerel dayanışma | Akrabalık ve yakın çevre temelli sosyal güvenlik ağı | Servet transferinde önceliği en yakın halkaya vererek tabandan tavana refahı yaymak | Sosyal adalet, merkezden önce en yakın çevrenin, komşunun ve akrabanın gözetilmesiyle kurulur. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Limit, yakınsama (convergence) ve asimptotik temas | Matematikte bir dizinin veya fonksiyonun belirli bir değere aradaki farkı sıfıra yaklaştıracak biçimde yaklaşması ( iken ), fizikte kütleçekim alanında potansiyel mesafenin daralmasıyla kuvvetin şiddetlenmesi (). | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik yakınlık (proksimik) ve mikro-dayanışma halkaları | Sosyolojide bireyin çevresindeki ilişki halkalarının sırasıyla çekirdek aile, akraba, komşu ve toplum olarak genişlemesi; hukukta failin fiile doğrudan kastla yanaşmasını önleyen tedbir normları. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca metrik/fiziksel kilometre mesafesine veya kurban bayramında kesilen hayvana indirgenmesi; kan bağı ve ahlaki sorumluluk boyutunun zayıflaması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, ontolojik ilahi kuşatıcılığı, zamansal kaçınılmazlığı, hukuki tedbir metodolojisini (harama yanaşmama), kurbanla manevi irtibatı ve akrabalık merkezli iktisadi adalet nizamını birleştiren bütüncül bir nizamdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah'ın yakınlığını cismani mekan yakınlığı sanarak teşbihe düşmek; nehiylerdeki «yaklaşmayın» uyarısını ihmal edip haramın sınırında dolaşarak günaha düşmek; kurbanı salt ritüel sayıp manevi kurbiyet gayesini ıskalamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın Rabbi ile insan arasındaki irtibatın mekanik ve uzak bir Tanrı tasavvurunu yıkarak her an hazır, şah damarından yakın bir ilişki olduğunu ortaya koyar. Aynı zamanda ahlaki eylemlerde koruyucu sınır mantığını inşa eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Allah'ın duaya icabetini bildiren ayetlerde (el-Bakara 2:186); ölüm ve yaratılış sırrını anlatan ayetlerde (Kâf 50:16, el-Vâkıa 56:85); büyük günahlara sed çeken ahkâm ayetlerinde (el-İsrâ 17:32); miras ve infak paylaşımını düzenleyen zevi'l-kurbâ ayetlerinde (en-Nisâ 4:7, 4:36). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tanrı'nın göklerde uzak ve ilgisiz olduğu yönündeki deist algıyı kökten çürütür; günahın yalnızca işlendiği an başladığını sanan sığ yaklaşımı reddederek günaha yaklaştıran zeminlerin de haram kılınması gerektiğini öğretir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİki nokta arasındaki mesafenin kapanması, yolcunun gece suya doğru hızlı yürüyüşle yanaşması (el-qarab), insanın yanından ayırmadığı deri su kabı (el-qirbeh) ve kılıcın kınına girmesi (el-qırâb).
- Soyut anlamZamanın tükenişi, ilahi ilim ve kudretin kulun her haline nüfuz etmesi, akrabalık bağıyla oluşan haklar, adak ve taatle kazanılan manevi derece (kurbet) ve haram sınırlara yaklaşmaktan men eden himaye bilinci.
- Sistematik karşılıkİnançta mekandan münezzeh tevhidi kuşatıcılık; hukukta kötülüğü doğmadan engelleyen güvenlik kalkanı (sedd-i zerâi); iktisatta refahı öncelikle yakın halkaya tahsis eden adil dayanışma mimarisi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde ve iki varlığı, faili veya durumu temsil eder. bu iki unsur arasındaki mekânsal, zamansal veya ahlaki mesafedir. parametresi zamanın veya niyet sürecinin hedeflenen ana doğru akışını belirtir. Mesafe sıfıra yaklaştığında (), bu iki unsur arasındaki manevi irtibat, hukuki bağ, sorumluluk veya ilahi tecelli şiddeti olan fonksiyonu en yüksek değerine () ulaşır. Formül, aradaki perdenin ve boşluğun kalkmasıyla hakikatin, sorumluluğun veya tehlikenin azami seviyede tecelli edişini sembolize eder.