قري
ق - ر - ي
KÖK- 57 geçiş
- 54 ayet
- 11 sîga
- 8 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Kasaba
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: قرى
Notlarım
Sözlükler(8)
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR35.213 harfق ر ( وايء )
قرا ، قرأ ، قري ، قور ، قير ، ورق ، رقا ، أرق ، روق ، ريق ، وقر .
قرا : من ذوات الياء والواو .
قال الليث : القَرْو : مصدَرُ قولك : قَرَوْتُ إليهم أقْرُو قَرْواً ، وهو القَصْد نحو الشيء .
وأنشد :
أقْرُو إليهم أنابِيبَ القَنَا قِصَداً
قال : والقَرْو : مَسِيل المِعصَرة ومَثْعَبها ، والجميع القَرِيُّ والأقراء ولا فعْل له . والقَرْو : شِبْه حَوْض محدودٍ مستطيل إلى جَنْبِ حَوْض ضَخْم
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR18.515 harf(باب القاف والراء وما يثلثهما)
(قرس) القاف والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على برد. من ذلك القَرْس: البَرد. وقَرِس الإنسانُ قَرَساً، إذا لم يستطع أن يعمل بيديه من شِدّة البَرد. قال أبو زُبَيد:
وقد تصَلَّيت حَرَّ حربِهِمُ *** كما تَصَلّى المقرورُ من قَرسِ
يقال أقرسَه البرد. ومما ليس من هذا الباب القُرَاسِية: الجملُ الضَّخم.
(قرش) القاف والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على الجمع والتجمُّع. فالقَرْش:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.270 harfMadde başı: قرى- القرية: اسم للموضع الذي يجتمع فيه الناس، وللناس جميعا، ويستعمل في كل واحد منهما. قال تعالى: ﴿واسأل القرية﴾ [يوسف/82] قال كثير من المفسرين معناه: أهل القرية. وقال بعضهم (هو المبرد في كتابه ما اتفق لفظه ص 77) بل القرية ههنا: القوم أنفسهم، وعلى هذا قوله: ﴿وضرب الله مثلا قرية كانت آمنة مطمئنة﴾ [النحل/112]، وقال: ﴿وكأين من قرية هي أشد قوة من قريتك﴾ [محمد/13] وقوله: ﴿وما كان ربك ليهلك القرى﴾
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR537 harf* ق ر ي * * القضرَا * الظهر و * القَرْيةُ * معروفة والجمع * القُرَى * والقياس * قِرَاءٌ * كظبية وظباء و * القِرْية * بالكسر لغة يمانية ولعلها جمعت على ذلك كذروة ذرا وكلحية ولحى والنسبة إليها * قَرَوِيّ * و * القَرْيَتَيْنِ * في قوله تعالى ﴿على رجل من القريتين عظيم﴾ مكة والطائف و * استقرى * البلاد تتبعها يخرج من أرض الى أرض و * قَرَى * الضيف يقريه * قِرَى * بالكسر و * قَراءً * بالفتح والمد أحسن
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR11.722 harf: ( ي ( *!القَرْيَةُ ) ، بالفَتْح ، وهي اللُّغَة المَشْهورَةُ الفُصْحى ، ( ويُكْسَرُ ) ، يمانِيَّةٌ ؛ نقلَهُما اللّيْثُ . وقالَ غيرُهُ : الكَسْرُ خَطَأٌ . ( المِصْرُ الجامِعُ ) .
( وفي كفايَةِ المُتَحَفّظ : القَرْيَةُ : كلُّ مَكانٍ اتَّصَلَتْ به الأبْنيةُ واتُّخِذَ قَراراً وتَقَعُ على المُدُنِ وغيرِها اه .
ومنه قولُه تعالى : ﴿واسْأَلِ القَرْيَةَ التي كنَّا فيها﴾ .
قال سِيْبَوَيْه : هذا ممَّا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.508 harfMadde başı: قرىقَرَى الضَّيْفَ
1 قَرَى الضَّيْفَ ذ is doubly trans.: see a verse cited voce قُوهٌ.
اِفْتَرَى
8 اِفْتَرَى ذ [meaning تَتَبَّعَ: see a verse of Aboo Dhu-eyb, voce خَافَةٌ, in art. خوف.] It also means He investigated a country or countries. (S, * K, * TA, all in art. قرى; and TA in art. قرو.) He made much and diligent search. (KL.) See also 10 in art. قرأ.
قِرًى
قِرًى ذ Entertainment for a
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.669 harfقَرَى
قَرَى I ( n. ac. قِرًى [ 7 ] , قَرَآء [ 22A ] ),
a. Received, lodged, entertained; sheltered.
b. Offered to, set before ( food ).
c. ( n. ac. قَرْي 1 ,
قَرًى
قَرًى [ 4 ] )
a. [ acc. & Fī ], Collected in ( a reservoir ).
d. Traversed ( country ).
أَقْرَيَ
أَقْرَيَ IV ,
a. Asked for lodging, for shelter; sought hospitality of.
b. Lived, stayed in a village.
تَقَرَّيَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR47.348 harfقري
قَرَى - يَقْرِي - قَرْيَة - قَرْيَتَيْن - قُرى
قَرَى - يَقْرِي + الكائن أو الشيء + في مكان: يتجمع ويستقر فيه مدة طويلة: وهو للبشر التجمع للسكن والعيش والاستقرار وخاصة حول ماء: السكن في بلدة أو مدينة والعمل بالزراعة والاعمال الحضرية
قَرْيَة: عاى وزن " فَعلة" اسم فعل للمرة من " قَرَى - يَقْرِي ": التجمع المخصوص لفئة أو مجموعة أشياء: وهو
Sîgalar(11)
- قَرْيَةٍKasaba(فَعْلَةٍ)×19
- الْقُرَىKasabalar(الْفُعَلِ)×17
- الْقَرْيَةِKasaba(الْفَعْلَةِ)×7
- الْقَرْيَةَKasaba(الْفَعْلَةَ)×3
- قَرْيَةًKasaba(فَعْلَةً)×3
- قَرْيَتِكُمْKasabanız(فَعْلَتِكُمْ)×2
- قُرًىKasabalar(فُعَلًا)×2
- الْقَرْيَتَيْنِİki kasaba(الْفَعْلَتَيْنِ)×1
- قَرْيَةٌKasaba(فَعْلَةٌ)×1
- قَرْيَتِكَSenin kasaban(فَعْلَتِكَ)×1
Mücavir kökler82 mücavir (259 toplam)
- هلك
16 ortak ayet · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
- أهل
14 ortak ayet · Hilal yeni ay demektir
- حطط
2 ortak ayet · Hatit (Tı) cüce demektir
- ترف
3 ortak ayet · Telef yerlere dökülüp hedere olan meyveler demektir
- رغد
2 ortak ayet · Muhallebi demektir
- ظلم
10 ortak ayet · Zalimler
- شدد
6 ortak ayet · Sicim bağıdır
- جدر
2 ortak ayet · Cidar duvar demektir
- بأس
5 ortak ayet · Bes besese dağınık taşlar demektir
- كون
21 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- خوي
2 ortak ayet · Haviy (hı) : Dere demektir
- نذر
6 ortak ayet · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
Geçtiği ayetler(54)
أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ …
KasabaYahut altı üstüne gelmiş bir kasabaya uğrayan kimse gibisini görmedin mi? Allah, bunu ölümünden sonra nasıl diriltecek? dedi. Bunun üzerine Allah, onu yüz sene ölü bıraktı, sonra diriltti. Na kadar kaldın? dedi. O da: Bir gün veya bir günden daha az kaldım, dedi. Hayır, yüz yıl kaldın. Öyle iken yiyeceğine içeçeğine bak; henüz bozulmamış, bir de merkebine bak. Hem seni insanlara bir ibret kılacağız. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyor ve sonra onlara nasıl et giydiriyoruz? dedi. Bu hal ona apaçık belli olunca: Artık Allah’ın herşeye Kadir olduğunu biliyorum, dedi.
وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ
KasabaVe böylece her kasabada hile yapsınlar diye oranın ileri gelenlerini suçlular kıldık. Halbuki yalnız kendilerine hile yaparlar da farkına varmazlar.
وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا فَجَاءَهَا بَأْسُنَا بَيَاتًا أَوْ هُمْ قَائِلُونَ
KasabaNice kasabalar vardır ki; Biz, onları helak etmişizdir. Geceleyin uyurken, öğleyin dinlenirken, baskınımız gelip çattı onlara.
وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ
KasabaBiz, hangi kasabaya bir peygamber gönderdiysek; yalvarıp yakarsınlar diye, ora halkını mutlaka darlık ve sıkıntıya uğratmışızdır.
وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَهَا كِتَابٌ مَعْلُومٌ
KasabaBiz, hiç bir kasabayı bilinen bir yazısı olmaksızın helak etmedik.
وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا
KasabaHiç bir kasaba yoktur ki; kıyamet gününden önce Biz, onu helak edecek veya şiddetli bir azabla azablandıracak olmayalım. Bu, Kitab’da yazılmıştır.
فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا …
KasabaYine gittiler ve nihayet vardıkları kasaba halkından yiyecek istediler. Kasaba halkı bu ikisini misafir etmek istemedi. İkisi şehrin içinde yıkılmaya yüz tutan bir duvar gördüler. O, bunu doğrultuverdi. Musa: Dileseydin; buna karşı bir ücret alabilirdin, dedi.
مَا آمَنَتْ قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَفَهُمْ يُؤْمِنُونَ
KasabaOnlardan önce helak etmiş olduğumuz kasaba halkı iman etmemişti. Şimdi bunlar mı iman edecekler?
وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظَالِمَةً وَأَنْشَأْنَا بَعْدَهَا قَوْمًا آخَرِينَ
KasabaBiz, zulmeden nice kasabayı kırıp geçirdik. Ve onlardan sonra başka bir kavmi var ettik.
وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ
KasabaHelak ettiğimiz kasaba halkına da haramdır. Onlar geri dönmezler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قري |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مصر, بلد, مدن |
| Zıt Kök | بدو |
| Çekirdek Özet 1 | Suyun veya azığın bir çukurda, havuzda toplanıp biriktirilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanların bir araya gelip yerleştiği, barındığı ve ortak düzen kurduğu toplumsal yerleşim merkezi |
| Çekirdek Özet 3 | Bireylerin dağınıklıktan kurtularak ortak bir ahlaki, hukuki ve mekânsal sorumluluk havzasında bütünleşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki türevi olan karyeyi yalnızca modern dildeki dar anlamıyla küçük bir köy veya mezra sanarak büyük kentleri ve metropolleri kapsam dışı görmek |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Çevreden merkeze doğru büzülme, sınırlanma ve bir odak noktasına toplanma hareketini başlatır. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Toplanan unsurların bir baş, merkez, ortak yönelim veya yapısal düzen etrafında hiyerarşi kazanmasını sağlar. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Toplanmış merkezin eyleme dökülmesi, tutulması, beslenmesi ve somut bir yaşam alanına dönüştürülmesini temsil eder. |
| قري | Çevreden merkeze toplanma, bir odak etrafında düzen kurma ve bu düzeni somut barınma eylemine dönüştürme | Dağınık unsurların sınırlı bir alanda toplanarak düzenli, işleyen ve korunaklı bir yerleşim birimi oluşturması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun havuzda veya çukurda toplanıp biriktirilmesi (el-mikrât), misafire sunulmak üzere yiyeceğin derlenip ikram edilmesi (el-kırâ) ve omurga kemiklerinin toplandığı sırt düzlüğü (el-karâ). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî şiirinde devenin engebeli arazileri ve tepeleri ardı ardına katetmesini bu kökle tasvir eder: يَقْرُو الدَّكادِكَ مِنْ ذِنْبانَ والأَكَما / Şair burada kökü yerleri birbiri ardınca toplamak ve izlemek anlamında kullanmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Çöl ve vaha hayatında su havzalarının çevresinde toplanan toplulukların kurduğu kalıcı iskân merkezlerine isim verilmiş ve misafire azık sunma erdemi doğrudan bu kökle anılmıştır. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça قري kökü, Sami dil ailesinin batı ve kuzey kollarında yerleşik hayatı, kentsel iskânı ve korunaklı toplanma alanlarını ifade eden en temel miras köklerden biridir. Kökün ilksel çekirdeği biriktirmek, toplamak ve bir çatı altında bir araya getirmektir. Kuzeybatı Sami dillerinde Fenikece qrt (şehir, kale; Kartaca adındaki qart unsuru), Ugaritçe qrt (şehir, yerleşim), İbranice qiryāh (קִרְיָה - surla çevrili şehir, müstahkem yerleşim) ve Aramice/Süryanice qeryā / qiryəṯā (ܩܪܝܬܐ - kasaba, köy, toplanma yeri) biçimleriyle tam bir ses ve anlam örtüşmesi gösterir.
Arapça bu kökte hem göçebe kültürün en hayati ihtiyacı olan suyun toplanmasını (el-mikrât) ve misafirin doyurulmasını (el-kırâ) hem de bu toplanmanın mekânsal neticesi olan şehri veya kasabayı (قرية) tek bir semantik matriste korumuştur. Çöl şartlarında suyun biriktiği yer, insanların da biriktiği yere ve nihayetinde kurumsal bir yerleşime dönüşmektedir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قري / قرو | Suyun toplanması, misafire azık hazırlanması ve insanların bir mekânda toplanıp yerleşmesi anlamları tek bir kök gövdesinden dallanır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice qiryāh, Aramice qiryəṯā, Fenikece qrt, Ugaritçe qrt | Müstahkem yerleşim, toplanılan kasaba veya şehir kavramı bütün Kuzeybatı Sami sahasında ortak morfolojik yapı sergiler. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik toplanma ve barınma kökleri | Doğu ve Kuzey Afrika dillerindeki klan toplanma alanlarıyla biçimsel paralellikler öne sürülmüşse de doğrudan bağ zayıftır. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قري | Anlamlı | Toplamak, biriktirmek, yerleşmek | İnsanların veya suyun bir alanda toplanmasıyla yerleşim kurmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| قير | Anlamlı | Ziftlemek, kaplamak | Zift ve katranla sıvayarak su sızdırmaz hale getirmek. | Toplama ve tutma vasfıyla dolaylı ilişkilidir; Kur'an'da geçmez. |
| رقي | Anlamlı | Yükselmek, yukarı çıkmak | Basamak basamak yukarı tırmanmak veya manevi şifa dilemek. | Ters dizilim; Kur'an'da geçer. |
| ريق | Anlamlı | Tükürük, ağız suyu | Ağızda toplanan ilk sıvı veya bir şeyin en taze başlangıcı. | Sıvı toplanması boyutuyla zayıf temas taşır; Kur'an'da geçmez. |
| يقر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde müstakil bir fiil kökü olarak kullanılmaz. | Sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| يرق | Anlamlı | Sararmak, solmak | Ekinlerin sararması, sarılık hastalığı veya ekin kurdu. | Hedef kökle doğrudan anlamsal bağı yoktur; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قري | Merkez | Toplumsal yerleşim | İnsanların ortak bir hayat, inanç veya cürüm etrafında toplanıp kümelendiği organik yerleşim. | Nüfusun büyüklüğüne bakılmaksızın topluluğun homojen birliğini ve ortak kaderini öne çıkarır. |
| مصر | Komşu | Sınırlandırılmış büyük şehir | Sınırları çizilmiş, askeri veya idari olarak tahkim edilmiş büyük metropol ve ordugah. | Dış dünyadan sınırla ayrılan, geniş nüfuslu ve idari denetime tabi merkezi şehri ifade eder. |
| بلد | Komşu | Mekânsal yurt | Üzerinde oturulan, sınırları belli coğrafi toprak parçası ve yurt. | İnsan topluluğundan ziyade fiziki toprağın, iklimin ve yerin sabitliğini vurgular. |
| مدن | Komşu | Hukuki ve kentsel düzen | Kurallı, idari otoriteye ve yargı nizamına bağlı uygar kentsel yapı. | Yerleşimin fiziki toplanmasından ziyade kurumsal, medeni ve hukuki otorite boyutunu bildirir. |
| بدو | Zıt | Göçebelik ve sahra | Sabit bir yerleşimi olmayan, açık arazide dağınık ve hareket halinde yaşama hali. | Yerleşik düzenin, toplanmış cemaat yapısının ve kentsel birlikteliğin tam karşıtıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قري | Toplanılan yerleşim yeri | İnsanların veya suyun biriktiği, toplu hayatın sürdürüldüğü iskân mahalli. | Kesin |
| Latince | civitas, vicus, pagus | Topluluk kenti, köy, kırsal yerleşim | Civitas yurttaşlar birliğini karşılarken vicus ve pagus mekânsal yerleşimi karşılar; kökün toplanma nüansını tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | settlement, township, community | Yerleşim yeri, kasaba, topluluk | Settlement yerleşme eylemini, community ortak paydada toplanan insan grubunu karşılar; karyenin ikili yapısını kısmen verir. | Güçlü |
| Almanca | Siedlung, Ortschaft, Gemeinde | Yerleşim, kasaba, cemaat/topluluk | Siedlung mekânsal iskânı, Gemeinde ise insanların idari ve ahlaki birlikteliğini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | agglomération, bourg, cité | Yerleşim merkezi, kasaba, kent topluluğu | Agglomération toplanma ve kümelenme yönünü, cité ise toplumsal ve ahlaki bütünlüğü ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْقَرْيَة / قَرْيَة | Helak edilen inkârcı kavimlerin yerleşimi ve toplumu | Elçileri yalanlayan, ortak bir ahlaki çöküntü yaşayan ve toptan cezalandırılan halklar (el-A'râf 7:101, el-İsrâ 17:16). |
| أُمَّ الْقُرَى / قَرْيَتِكَ | Mekke şehri ve ana medeniyet havzası | Vahyin ilk muhatabı olan, tüm yerleşimlerin merkezi ve kıblesi konumundaki başkent (el-En'âm 6:92, Muhammed 47:13). |
| الْقَرْيَة | Kudüs veya İsrâiloğullarının girmesi emredilen mukaddes belde | Belirli bir coğrafyada nimet ve mağfiret vaadiyle iskân olunması istenen yerleşim (el-Bakara 2:58, el-A'râf 7:161). |
| الْقَرْيَتَيْنِ | Mekke ve Tâif şehirleri | Arap Yarımadası'nın iki büyük güç, servet ve nüfuz merkezi olan kentsel kutupları (ez-Zuhruf 43:31). |
| وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ | Yerleşim halkı (mecâz-ı mürsel yoluyla cemaat) | Binaların kendisi değil, o mekânda yaşayan ve şahitlik edebilecek kurumsal toplum yapısı (Yûsuf 12:82). |
| قَرْيَةٍ كَانَتْ آمِنَةً | Güvenlik ve rızık nimetiyle sınanan prototipik kent | Nimetlere nankörlük edip açlık ve korku elbisesi giydirilen ibretlik yerleşim modeli (en-Nahl 16:112). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Toplumsal helak yasası ve ilahi adalet | Allah'ın bir karyeyi halkı ıslah edici iken helak etmeyeceği ilkesi; helakin bireysel değil kolektif zulümle tetiklenmesi. | Ortak irade beyan eden, cürümde birleşen ve elçiye karşı yekvücut direnen ahlaki-sosyolojik birlik. |
| Fıkıh | Cuma namazı ve fey arazileri hukuku | Cuma namazının sıhhati için karye ile mısr (büyük kent) ayrımı; karyelerden savaşsız elde edilen kamu gelirlerinin (fey) taksimi. | İdari otoritenin, yargıcın ve çarşının bulunup bulunmadığına göre tanımlanan yerleşim statüsü. |
| Tefsir | Mecâz-ı mürsel ve sosyolojik hitap dili | "Karyeye sor" gibi ayetlerde mekân anılarak halkın kastedilmesi; karyenin sadece taş-toprak değil yaşayan bir heyet olması. | Mekân ile insan unsuru arasındaki ayrılmaz bütünlük ve kolektif sorumluluk yüklenen cemaat. |
| Hadis | Kentsel üstünlük ve hicret merkezi | Medine'nin diğer karyeleri massedecek ve onlara galebe çalacak merkez şehir olması vasfı. | Diğer yerleşimleri manevi ve siyasi egemenliği altına alan çekim merkezi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kolektif mükellefiyet ve sünnetullah | Ahlaki sorumluluk havzası | Bireyleri ortak kader ve imtihan çatısı altında birleştirmek | Karye, peygamberlerin tebliğine topluca tepki veren ve kolektif tavrına göre varlığını sürdüren dini birimdir. | Kesin |
| İlmi | İletişim ve bilginin yoğunlaşması | Enformasyon ve hafıza merkezi | Ortak tecrübeyi ve vahiy bilgisini kuşaktan kuşağa aktarmak | Göçebeliğin dağınıklığına karşı bilginin, arşivin ve şahitliğin toplandığı bilgi düğümüdür. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve kamu düzeni | Yönetilen siyasal cemaat | Hukukun yürütülmesini ve toplumsal denetimi sağlamak | Ortak kurallara tabi olan, başkaldırdığında veya yozlaştığında topluca muaheze edilen siyasal yapıdır. | Kesin |
| İktisadi | Üretim, pazar ve fey dağıtımı | Ekonomik artık ve tüketim odağı | Kaynakları toplamak, pazarı işletmek ve zenginliği dolaşıma sokmak | Tarımsal artığın toplandığı, ticaret kervanlarının uğradığı ve fey gelirlerinin yönetildiği iktisadi havzadır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kümelenme ve yoğunlaşma çekirdeği (nucleation / clustering) | Dağınık gaz veya sıvı parçacıklarının kritik bir eşikte bir araya gelerek yoğun bir faz veya çekirdek oluşturması gibi, bireylerin toplanıp yerleşik yapı kurması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yerleşikleşme (sedentarizasyon) ve kentsel aglomerasyon | Göçebe unsurların coğrafi bir havzada toplanarak ortak normlar, iş bölümü ve kurumsal bağlar üreten yerleşik topluma dönüşmesi. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi günümüz Türkçesindeki köy, mezra veya kırsal mahalle manasına indirgeyerek anlam alanını küçültmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da Mekke (Ümmü'l-Kurâ), Kudüs, Bâbil, Mısır gibi devasa medeniyet merkezleri, başkentler ve metropoller de dahil olmak üzere yerleşik her türlü kurumsal şehir topluluğunu ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Karyelerin helakine dair ilahi kanunların sadece ilkel veya kırsal küçük cemaatleri bağladığı yanılgısına düşülür; modern küresel kentlerin, metropollerin ve medeniyet odaklarının Kur'an'ın karye sosyolojisine doğrudan muhatap olduğu gözden kaçırılır. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tarih felsefesini, sünnetullahı ve toplumların yükseliş-çöküş dinamiklerini taşıyan ana sosyolojik kavram olması sebebiyle hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin kıssalarını anlatan ayetlerde, Mekke merkezli tebliğ stratejisini bildiren pasajlarda ve toplumsal refah-yozlaşma ilişkisini kuran yasa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Helakin bireysel günahlardan ziyade, bir yerleşimin ileri gelenlerinin (mütrefîn) kurumsallaştırdığı kolektif zulüm ve nankörlük sebebiyle geldiğini açıkça ortaya koyarak kaderci veya bireyci dar yaklaşımları düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDağınık unsurların, suyun veya azığın belirli bir havzada, çukurda toplanıp biriktirilmesi ve bir arada tutulmasıdır.
- Soyut anlamİnsan tekinin göçebe ve dağınık halden çıkarak ortak bir ahlaki, hukuki ve mekânsal düzende birleşip kolektif bir iradeye ve kadere sahip olmasıdır.
- Sistematik karşılıkBireysel unsurların tek bir coğrafi alanda yoğunlaşarak kurumsal bir cemaat, pazar, hukuk ve ilahi hitap muhatabı haline geldiği yerleşim sistemidir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde dağınık halde bulunan tekil bireyleri veya unsurları, bu unsurların bir araya toplandığı sınırlı mekânsal ve kurumsal havzayı temsil eder. Bu toplanmanın kesişiminden doğan yerleşim birimi (), tekil bireylerin basit bir toplamı değildir; ortaya çıkan kolektif ahlaki, hukuki ve ontolojik fonksiyon (), tek tek bireylerin fonksiyonlarının () toplamından farklı ve aşkın bir toplumsal gerçeklik oluşturur. İlahi ceza veya mükâfat da işte bu toplanmış kolektif yapıya yönelir.