نظر
ن - ظ - ر
KÖK- 129 geçiş
- 115 ayet
- 47 sîga
- 13 sözlük
Korkuluk demektir. Nazar bakmak, re’y ise görmek anlamındadır. Re’y derinlemesine görmek, nazar genişlemesine görmek, basar uzağı görmek, şuhud ise içinde bulunmak, her yönüyle görmek demektir. Raye, uzaktan görülebilen işaret demektir. “Basar” göz demektir. “Nazar” korkuluk demektir. Nazar bakmak, re’y ise görmek anlamındadır. Re’y derinlemesine görmek, nazar genişlemesine görmek, basar uzağı görmek, şuhud ise içinde bulunmak, her yönüyle görmek demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Korkuluk demektir. Nazar bakmak, re’y ise görmek anlamındadır. Re’y derinlemesine görmek, nazar genişlemesine görmek, basar uzağı görmek, şuhud ise içinde bulunmak, her yönüyle görmek demektir. Raye, uzaktan görülebilen işaret demektir. “Basar” göz demektir. “Nazar” korkuluk demektir. Nazar bakmak, re’y ise görmek anlamındadır. Re’y derinlemesine görmek, nazar genişlemesine görmek, basar uzağı görmek, şuhud ise içinde bulunmak, her yönüyle görmek demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.263 harfباب الظاء والراء والنون معهما
ن ظ ر يستعمل فقط
نظر:
نَظَرَ إليه ينظرُ نَظَراً، ويجوز التخفيف في المصدر تحمله على لفظ العامّة في المصادر، وتقول: نَظَرُتُ إلى كذا وكذا من نَظَر العين ونَظَر القلب.
وقوله تعالى: "ولا ينظُرُ إليهم يوم القيامة، أي لا يَرحَمُهم.
وقد تقول العرب: نَظَرْت لكَ، أي عطفت عليك بما عندي، وقال الله -عزّ وجَلَّ: "لا ينظُرُ إليهم"، ولم يَقُلْ: لا ينظُرُ لهم فيكون بمعنى
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.253 harfالنَظَرُ: تأمُّلُ الشيء بالعين، وكذلك النَظَرانُ بالتحريك. وقد نَظَرْتُ إلى الشيء. والنَظَرُ: الانتِظارُ. ويقال: حَيٌّ حِلالٌ ونَظَرٌ، أي متجاورون يرى بعضهم بعضاً. وداري تَنْظُرُ إلى دار فلان، ودورنا تَناظَرُ، أي تَقابَلُ. وإذا أخذتَ في طريق كذا فنَظَرَ إليك الجبل فخُذْ عن يمينه أو يساره. ونَظَرَ الدهرُ إلى بني فلان فأهلكهم. والنَظْرَةُ: عينُ الجِنِّ. ورجلٌ فيه نَظْرَةٌ، أي شحوبٌ. والناظِرُ في
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.902 harfظ ر ن
نظر
استعمل من وجوهه : ( نظر ) .
نظر : قال الليث : تقول العرب : نَظَرَ يَنظُرُ نَظَراً ، قال : ويجوز تخفيف المصدر ، تَحْمِلُه على لفظِ العَامَّةِ من المصادر ، قال وتقول : نَظَرتُ إلى كذا وكذا من نَظَرِ العين ، ونَظَرِ القلب .
ويقول القائل للمُؤَمَّل يرجوه : إنما أَنْظُر إلى الله ثم إليك ، أي إنما أتوقع فَضْلَ الله ثم فضلك .
ثعلب عن ابن الأعرابي : النَّظْرَةُ الرحمةُ والنظرةُ اللَّمْحَةُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR1.489 harf(باب النون والظاء وما يثلثهما)
(نظف) النون والظاء والفاء كلمة واحدة، وهي قولهم: شيءٌ نظيف: نقيٌّ، بيِّن النظافة. وقد* نَظُف ينظُف. واستنظَفْتُ ما عند فلانٍ: استوفيتُه وأخذتُه كلَّه. ونظَّفتُه: نقّيته، تنظيفاً.
(نظم) النون والظاء والميم: أصلٌ يدلُّ على تأليف شيءٍ وتأليفه(1). ونَظَمْتُ الخرَزَ نَظْماً، ونَظَمْتُ الشِّعْرَ وغيرَه. والنِّظام: الخَيط يَجمَع الخَرَز. والنِّظامانِ من الضَّبِّ:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.895 harf- النظر: تقليب البصر والبصيرة لإدراك الشيء ورؤيته، وقد يراد به التأمل والفحص، وقد يراد به المعرفة الحاصلة بعد الفحص، وهو الروية. يقال: نظرت فلم تنظر. أي: لم تتأمل ولم تترو، وقوله تعالى: ﴿قل انظرو ماذا في السموات﴾ [يونس/101] أي: تأملوا.
واستعمال النظر في البصر أكثر عند العامة، وفي البصيرة أكثر عند الخاصة، قال تعالى: ﴿وجوه يومئذ ناضرة * إلى ربها ناظرة﴾ [القيامة/22 - 23] ويقال: نظرت إلى كذا: إذا
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR2.158 harfن ظ ر
نظرت إليه ونظرته.
قال: ظاهرات الجمال ينظرن هوناً مثل ما تنظر الأراك الظباء ونظرت إليه نظرةً حلوةً ونظراتٍ.
ونظرت في المنظار وهو المرآة.
وأنشد الفرّاء: خود مهفهفة كأن جبينها تحت الوصاوص صفحة المنظار ونظرت في الكتاب.
ويقال: مرّ بي على بني نظري ولا تمرّ بي على بنات نقري أي على رجال ينظرون إليّ لا على نساء ينقرنني أي يعبنني.
وله منظر حسن.
وإنه لذو منظره بلا مخبره.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR14.064 harfالنَّظَر: حِسُّ العين، نَظَره يَنْظُره نَظَراً ومَنْظَراً ومَنْظَرة ونَظَر إِليه. والمَنْظَر: مصدر نَظَر. الليث: العرب تقول نَظَرَ يَنْظُر نَظَراً، قال: ويجوز تخفيف المصدر تحمله على لفظ العامة من المصادر، وتقول نَظَرت إِلى كذا وكذا مِنْ نَظَر العين ونَظَر القلب، ويقول القائل للمؤمَّل يرجوه: إِنما نَنْظُر إِلى الله ثم إِليك أَي إِنما أَتَوَقَّع فضل الله ثم فَضْلك. الجوهري: النَّظَر تأَمُّل الشيء
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR673 harf* ن ظ ر * * النَّظَرُ * و * النَّظَرَانُ * بفتحتين تأمل الشيء بالعين وقد * نَظَر * إلى الشيء و * النَّظَرُ * أيضا * الانْتِظَارُ * يقال منهما * نَظَرهُ * ينْظُرهُ بالضم * نَظَراً * ز و * النَّاظِرُ * في المُقلة السَّواد الأصغر الذي فيه إنسان العين ويقال للعين * النَّاظِرةُ * و * النَّاظِرُ * الحافِظ و * النَّظِرَةُ * بكسر الظاء التأْخير و * أَنْظَرَهُ * أَخرَّه و * اسْتَنْظَرَهُ * استمهله و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.695 harfنظره، كنصره وسمعه، هكذا في الأصول المصححة، ووجد في النسخة التي شرح عليها شيخنا: كضربه، بدل: كنصره، فأقام النكير على المصنف وقال: هذا لا يعرف في شيء من الدواوين ولا رواه أحد من الراوين، بل المعروف نظر ككتب، وهو الذي ملئ به القرآن وكلام العرب. ولو علم شيخنا أن نسخته محرفة لم يحتج إلى إيراد ما ذكره. وفي المحكم: نظره ينظره، نظر إليه نظرا، محركة، قال الليث: ويجوز تخفيف المصدر، تحمله على لفظ العامة من
نظره، كنصره وسمعه، هكذا في الأصول المصححة، ووجد في النسخة التي شرح عليها شيخنا: كضربه، بدل: كنصره، فأقام النكير على المصنف وقال: هذا لا يعرف في شيء من الدواوين ولا رواه أحد من الراوين، بل المعروف نظر ككتب، وهو الذي ملئ به القرآن وكلام العرب. ولو علم شيخنا أن نسخته محرفة لم يحتج إلى إيراد ما ذكره. وفي المحكم: نظره ينظره، نظر إليه نظرا، محركة، قال الليث: ويجوز تخفيف المصدر، تحمله على لفظ العامة من المصادر، ومنظرا، كمقعد، ونظرانا، بالتحريك، ومنظرة، بفتح الأول والثالث، وتنظارا، بالفتح. قال الحطيئة: فمالك غير تنظار إلـيهـا كما نظر اليتيم إلى الوصي
: تأمله بعينه، هكذا فسره الجوهري. وفي البصائر: والنظر أيضا تقليب البصيرة لإدراك الشيء ورؤيته وقد يراد به التأمل والفحص، وقد يراد به المعرفة الحاصلة بعد الفحص. وقوله تعالى: انظروا ماذا في السماوات أي تأملوا. واستعمال النظر في البصر أكثر استعمالا عند العامة، وفي البصيرة أكثر عند الخاصة. ويقال: نظرت إلى كذا، إذا مددت طرفك إليه، رأيته أو لم تره، ونظرت، إذا رأيته وتدبرته، ونظرت في كذا: تأملته، كتنظره، وانتظره كذلك، كما سيأتي. نظرت الأرض: أرت العين نباتها، نقله الصاغاني، وهو مجاز. وفي الأساس: نظرت الأرض بعين وبعينين: ظهر نباتها. نظر لهم: أي رثى لهم وأعانهم، نقله الصاغاني، وهو مجاز. نظر بينهم، أي حكم. والناظر: العين نفسها، أو هو النقطة السوداء الصافية التي في وسط سواد العين وبها يرى الناظر ما يرى، أو البصر نفسه، وقيل: الناظر في العين كالمرآة التي إذا استقبلتها أبصرت فيها شخصك، أو عرق في الأنف وفيه ماء البصر قاله ابن سيده، قيل: الناظر: عظم يجري من الجبهة إلى الخياشيم، نقله الصاغاني. والناظران: عرقان على حرفي الأنف يسيلان من المؤقين، وقيل: هما عرقان في العين يسقيان الأنف، وقيل: هما عرقان في مجرى الدمع على الأنف من جانبيه، وهو قول أبي زيد. وقال ابن السكيت: هما عرقان مكتنفا الأنف، وأنشد لجرير: وأشفي من تخلج كل جـن وأكوي الناظرين من الخنان وقال آخر: ولقد قطعت نواظر أو جمعتها ممن تعرض لي من الشعراء وقال آخر: قليلة لحم النـاظـرين يزينـهـا شباب ومخفوض من العيش بارد
وصف محبوبته بأسالة الخد وقلة لحمه، وهو المستحب. من المجاز: تناظرت النخلتان، إذا نظرت الأنثى منهما إلى الفحل. وفي بعض النسخ: إلى الفحال فلم ينفعها تلقيح حتى تلقح منه. قال ابن سيده: حكى ذلك أبو حنيفة. والمنظر والمنظرة: ما نظرت إليه فأعجبك أو ساءك. وفي التهذيب: المنظرة: منظر الرجل إذا نظرت إليه فأعجبك. وامرأة حسنة المنظر والمنظرة. ويقال: إنه لذو منظرة بلا مخبرة. ويقال: منظره خير من مخبره. رجل منظري، ومنظراني الأخيرة على غير قياس: حسن المنظر. ورجل منظراني مخبراني. ويقال: إن فلانا لفي منظر ومستمع، وفي ري ومشبع، أي فيما أحب النظر إليه والاستماع. من المجاز: رجل نظور، كصبور، ونظورة، بزيادة الهاء، وناظورة ونظيرة، الأخيرة كسفينة: سيد ينظر إليه، للواحد والجمع والمذكر والمؤنث. قال الفراء: يقال: فلان نظورة قومه ونظيرة قومه، وهو الذي ينظر إليه قومه فيمتثلون ما امتثله، وكذلك: هو طريقتهم، بهذا المعنى. أو قد تجمع النظيرة والنظورة على نظائر. وناظر: قلعة بخوزستان، نقله الصاغاني. من المجاز: رجل سديد الناظر، أي بريء من التهمة ينظر بملء عينيه. وفي الأساس: بريء الساحة مما قذف به. وبنو نظرى، كجمزى، وقد تشدد الظاء: أهل النظر إلى النساء والتغزل بهن، ومنه قول الأعرابية لبعلها: مر بي على بني نظرى، ولا تمر بي على بنات نقرى، أي مر بي على الرجال الذين ينظرون إلي فأعجبهم وأروقهم، ولا تمر بي على النساء اللائي ينظرنني، فيعبنني حسدا، وينقرن عن عيوب من مر بهن. حكاه ابن السكيت. والنظر، محركة: الفكر في الشيء تقدره وتقيسه، وهو مجاز. النظر: الانتظار، يقال: نظرت فلانا وانتظرته، بمعنى واحد، فإذا قلت، انتظرت فلم يجاوزك فعلك، فمعناه: وقفت وتمهلت، ومنه قوله تعالى: انظرونا نقتبس من نوركم وفي حديث أنس: نظرنا النبي صلى الله عليه وسلم ذات ليلة حتى كان شطر الليل . يقال: نظرته وانتظرته، إذا ارتقبت حضوره. وقوله تعالى: وجوه يومئذ ناضرة، إلى ربها ناظرة أي منتظرة. وقال الأزهري: وهذا خطأ، لأن العرب لا تقول نظرت إلى الشيء بمعنى انتظرته، إنما تقول نطرت فلانا أي انتظرته، ومنه قول الحطيئة: وقد نظرتكـم أبـنـاء صـادرة للورد طال بها حوزي وتنساسي وإذا قلت: نظرت إليه، لم يكن إلا بالعين، وإذا قلت: نظرت في الأمر، احتمل أن يكون تفكرا وتدبرا بالقلب. من المجاز: النظر: هم الحي المتجاورون ينظر بعضهم لبعض. يقال: حي حلال ونظر. النظر: التكهن، ومنه الحديث: أن عبد الله بن عبد المطلب مر بامرأة كانت تنظر وتعتاف، فدعته إلى أن يستبضع منها وله مائة من الإبل تنظر، أي تتكهن وهو نظر بفراسة وعلم، واسمها كاظمة بنت مر، وكانت متهودة، وقيل: هي أخت ورقة بن نوفل. النظر: الحكم بين القوم. النظر: الإعانة، ويعدى باللام، وهذان قد ذكرهما المصنف آنفا، والفعل في الكل كنصر، فإنه قال: ولهم: أعانهم، وبينهم: حكم، فهو تكرار كما لا يخفى. من المجاز: النظور كصبور: من لا يغفل النظر إلى من أهمه، وفي اللسان: إلى ما أهمه. وفي الأساس: من لا يغفل عن النظر فيما أهمه. والمناظر: أشراف الأرض، لأنه ينظر منها. المناظر: ع في البرية الشامية قرب عرض. وأيضا: ع قرب هيت. قال عدي بن الرقاع: وثوى القيام على الصوى وتذاكرا ماء المناظر قلبهـا وأضـاهـا
وتناظرا: تقابلا، ومنه تناظرت الداران، ودورهم تتناظر. والناظور والناظر: الناطور، بالطاء، وهي نبطية. وابن الناظور مر ذكره في ن-ط-ر، وانظرني، أي اصغ إلي، ومنه قوله عز وجل: وقولوا انظرنا واسمعوا ونظره وانتظره وتنظره: تأنى عليه، قال عروة بن الورد: إذا بعدوا لا يأمنون اقترابـه تشوف أهل الغائب المتنظر والنظرة، كفرحة: التأخير في الأمر، قال الله تعالى: فنظرة إلى ميسرة وقرأ بعضهم: فناظرة إلى ميسرة كقوله عز وجل: ليس لوقعتها كاذبة أي تكذيب. وقال الليث: يقال: اشتريته منه بنظرة وإنظار. والتنظر: توقع الشيء. وقال ابن سيده: هو توقع ما تنتظره. ونظره نظرا: باعه بنظرة وإمهال، واستنظره: طلبها، أي النظرة منه واستمهله. وأنظره: أخره، قال الله تعالى: فال أنظرني إلى يوم يبعثون أي أخرني. ويقال: بعت فلانا فأنظرته، أي أمهلته، والاسم النظرة، وفي الحديث: كنت أبايع الناس فكنت أنظر المعسر أي أمهله. والتناظر: الترواض في الأمر. ونظيرك: الذي يراوضك وتناظره. من المجاز: النظير، كأمير، والمناظر: المثل والشبيه في كل شيء، يقال: فلان نظيرك، أي مثلك، لأنه إذا نظر إليهما الناظر رآهما سواء، كالنظر، بالكسر، حكاه أبو عبيدة، مثل الند والنديد، وأنشد لعبد يغوث بن وقاص الحارثي: ألا هل أتى نظري مليكة أنـنـي أنا الليث معـديا عـلـيه وعـاديا وقد كنت نحار الجزور ومعمل ال مطي وأمضي حيث لا حي ماضيا ج نظراء، وهي نظيرتها، وهن نظائر، كما في الأساس. والنظرة، بالفتح: العيب. يقال: رجل فيه نظرة، أي عيب، ومنظور، معيوب. النظرة: الهيبة عن ابن الأعرابي. النظرة: سوء الهيئة. وقال أبو عمرو: النظرة: الشنعة والقبح. يقال: إن في هذه الجارية لنظرة، إذا كانت قبيحة. النظرة: الشحوب، وأنشد الرياشي: لقد رابني أن ابن جعدة بـادن وفي جسم ليلى نظرة وشحوب النظرة: الغشية أو الطائف من الجن، وقد نظر، كعني، فهو منظر: أصابته غشية أو عين، وفي الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم رأى جارية فقال: إن بها نظرة فاسترقوا لها . قيل: معناه إن بها إصابة عين من نظر الجن إليها، وكذلك بها سفعة. النظرة: الرحمة، عن ابن الأعرابي، وهو مجاز. وفي البصائر: ونظر الله إلى عباده هو إحسانه إليهم وإفاضة نعمه عليهم، قال الله تعالى: ولا ينظر إليهم يوم القيامة وفي الصحيحين: ثلاثة لا يكلمهم الله ولا ينظر إليهم: شيخ زان، وملك كذاب، وعائل متكبر . وفي النهاية لابن الأثير أن النظر هنا الاختيار والرحمة والعطف؛ لأن النظر في الشاهد دليل المحبة، وترك النظر دليل البغض والكراهة. ومنظور بن حبة أبو سعر راجز، وقد تقدم ذكره في س-ع-ر أيضا، وحبة: اسم أمه وأبوه مرثد، والذي في اللسان أن منظورا اسم جني وحبة اسم امرأة علقها هذا الجني، فكانت تطبب بما يعلمها، وفيهما يقول الشاعر: ولو أن منظورا وحبة أسلمـا لنزع القذى لم يبرئا لي قذاكما وقد تقدم ذلك في ح-ب-ب أيضا. منظور بن سيار: رجل م أي معروف. قلت: وهو منظور بن زبان بن سيار بن العشراء من بني فزارة، وقد ذكر في ع-ش-ر. وناظرة: جبل أو ماء لبني عبس بأعلى الشقيق أو ع، قاله ابن دريد، وقيل: ناظرة وشرج: ماءان لعبس، قال الأعشى: شاقتك من أظعان لي لى يوم ناظرة بواكر وقال جرير:
أمنزلتي سلمى بناظرة اسلـمـا وما راجع العرفان إلا توهـمـا كأن رسوم الدار ريش حـمـامة محاها البلى واستعجمت أن تكلما ونواظر: آكام بأرض باهلة. قال ابن أحمر الباهلي: وصدت عن نواظر واستعنت قتاما هـاج صـيفـيا وآلا والمنظورة من النساء: المعيبة، بها نظرة، أي عيب، المنظورة: الداهية، نقله الصاغاني. من المجاز: فرس نظار، كشداد: شهم حديد الفؤاد طامح الطرف، قال: محجل لاح له حـمـار نابي المعدين وأي نظار وبنو النظار: قوم من عكل، وهم بنو تيم وعدي وثور بني عبد مناة بن أد بن طابخة، حضنتهم أمة لهم يقال لها عكل فغلبت عليهم. وسيأتي في موضعه، منها الإبل النظارية، قال الراجز: يتبعن نظارية سعوما السعم: ضرب من سير الإبل، أو النظار: فحل من فحول الإبل، في اللسان: من فحول العرب. قال الراجز: يتبعن نظارية لم تهجم أي ناقة نجيبة من نتاج النظار وقال جرير: والأرحبي وجدها النظار ولم تهجم: لم تحلب. والنظارة: القوم ينظرون إلى الشيء كالمنظرة، يقولون: خرجت مع النظارة. النظارة، بالتخفيف بمعنى التنزه لحن يستعمله بعض الفقهاء في كتبهم، والصواب فيه التشديد. يقال: نظار، كقطام، أي انتظر، اسم وضع موضع الأمر. والمنظار، بالكسر: المرآة يرى فيها الوجه، ويطلق أيضا على ما يرى منه البعيد قريبا، والعامة تسميه النظارة. والنظائر: الأفاضل والأماثل لاشتباه بعضهم ببعض في الأخلاق والأفعال والأقوال. والنظيرة والنظورة: الطليعة، نقله الصاغاني، ويجمعان على نظائر. وناظره: صار نظيرا له في المخاطبة. ناظر فلانا بفلان: جعله نظيره، ومنه قول الزهري محمد بن شهاب: لا تناظر بكتاب الله ولا بكلام رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم، وفي رواية ولا بسنة رسول الله صلى الله عليه وسلم. قال أبو عبيد: أي لا تجعل شيئا نظيرا لهما، فتدعهما وتأخذ به، يقول: لا تتبع قول قائل من كان وتدعهما له. وفي الأساس: أي لا تقابل به ولا تجعل مثلا له، قال أبو عبيد: أو معناه لا تجعلهما مثلا لشيء لغرض، هكذا في سائر النسخ والصواب: لشيء يعرض، وهو مثل قول إبراهيم النخعي: كانوا يكرهون أن يذكروا الآية عند الشيء يعرض من أمر الدنيا، كقول القائل للرجل: جئت على قدر يا موسى لمسمى بموسى إذا جاء في وقت مطلوب، الذي يريد صاحبه، هذا وما أشبهه من الكلام مما يتمثل به الجهلة من أمور الدنيا، وفي ذلك ابتذال وامتهان قال الأزهري: والأول أشبه. من المجاز: يقال: ما كان هذا نظيرا لهذا ولقد أنظر به، كما يقال: ما كان خطيرا وقد أخطر به. قال الأصمعي: عددت إبلهم نظائر، أي مثنى مثنى، وعددتها جمارا، إذا عددتها وأنت تنظر إلى جماعتها. والنظار، ككتاب: الفراسة، ومنه قول عدي: لم تخطئ نظارتي، أي فراستي. وامرأة سمعنة نظرنة، بضم أولهما وثالثهما، وبكسر أولهما وفتح ثالثهما، وبكسر أولهما وثالثهما كلاهما بالتخفيف حكاهما يعقوب وحده. قال: وهي التي إذا تسمعت أو تنظرت فلم تر شيئا تظنته تظنيا. وأنظور في قوله، أي الشاعر: الله يعلم أنـا فـي تـقـلـبـنـا يوم الفراق إلى إخواننـا صـور وأنني حيث ما يثني الهوى بصري من حيثما سلكوا أدنو فأنـظـور لغة في أنظر لبعض العرب، كذا نقله الصاغاني عن ابن دريد في التكملة ونصه: حتى كأن الهوى من حيث أنظور
والذي صرح به اللبلي في بغية الآمال أن زيادة الواو هنا حدثت من إشباع الضمة، وذكر له نظائر. ومما يستدرك عليه: يقولون: دور آل فلان تنظر إلى دور آل فلان، أي هي بإزائها ومقابلة لها. وهو مجاز. ويقول القائل للمؤمل يرجوه: إنما ننظر إلى الله ثم إليك، أي إنما أتوقع فضل الله ثم فضلك، وهو مجاز. وتقول: عيينتي نويظرة إلى الله ثم إليكم. وهو مجاز. وأنظر إنظارا: انتظر، قاله الزجاج في تفسير قوله تعالى: أنظرونا نقتبس من نوركم على قراءة من قرأ بالقطع، قال: ومنه قول عمرو بن كلثوم: أبا هند فلا تعجل علينا وأنظرنا نخبرك اليقينا وقال الفراء: تقول العرب أنظرني، أي انتظرني قليلا. ويقول المتكلم لمن يعجله، أنظرني أبتلع ريقي، أي أمهلني. والمناظرة: أن تناظر أخاك في أمر إذا نظرتما فيه معا كيف تأتيانه. وهو مجاز. والمناظرة: المباحثة والمباراة في النظر، واستحضار كل ما يراه ببصيرته. والنظر: البحث وهو أعم من القياس، لأن كل قياس نظر، وليس كل نظر قياس. كذا في البصائر. ويقال: إن فلانا لفي منظر ومستمع، أي فيما أحب النظر إليه والاستماع. وهو مجاز. ويقال: لقد كنت عن هذا المقام بمنظر، أي بمعزل فيما أحببت. قال أبو زبيد يخاطب غلاما قد أبق فقتل: قد كنت في منظر ومستـمـع عن نصر بهراء غير ذي فرس والنظرة، بالفتح: اللمحة بالعجلة، ومنه الحديث: لا تتبع النظرة النظرة، فإن لك الأولى وليست لك الآخرة وقال بعض الحكماء من لم تعمل نظرته لم يعمل لسانه. معناه: أن النظرة إذا خرجت بإنكار القلب عملت في القلب وإذا خرجت بإنكار العين دون القلب لم تعمل، أي من لم يرتدع بالنظر إليه من ذنب أذنبه لم يرتدع بالقول. وقال الجوهري وغيره: ونظر الدهر إلى بني فلان فأهلكهم، قال ابن سيده: هو على المثل، قال: ولست منه على ثقة. والمنظرة: موضع الربيئة، ويكون في رأس جبل فيه رقيب ينظر العدو ويحرسه. وقال الجوهري: المنظرة: المرقبة. قلت: وإطلاقها على موضع من البيت يكون مستقلا عامي. والمنظرة: قرية بمصر. ونظر إليك الجبل: قابلك. وإذا أخذت في طريق كذا فنظر إليك الجبل فخذ عن يمينه أو يساره. وهو مجاز. وقوله تعالى: وتراهم ينظرون إليك وهم لا يبصرون ذهب أبو عبيد إلى أنه أراد الأصنام، أي تقابلك وليس هنالك نظر، لكن لما كان النظر لا يكون إلا بمقابلة حسن. وقال: وتراهم وإن كانت لا تعقل، لأنهم يضعونها موضع من يعقل. يقال: هو ينظر حوله، إذا كان يكثر النظر. ورجل منظور: معين. وسيد منظور: يرجى فضله وترمقه الأبصار، وهذا مجاز. وفي الحديث: من ابتاع مصراة فهو بخير النظرين ، أي خير الأمرين، له إمساك المبيع أو رده، أيهما كان خيرا له واختاره فعله. وأنظر الرجل: باع منه الشيء بنظرة. ويقول أحد الرجلين لصاحبه: بيع. فيقول: نظر. بالكسر، أي أنظرني حتى أشتري منك. وتنظره: انتظره في مهلة. وجيش يناظر ألفا أي يقاربه وهو مجاز. ونظائر القرآن: سور المفصل سميت لاشتباه بعضها بعضا في الطول. والناظر: الأمين الذي يبعثه السلطان إلى جماعة قرية ليستبرئ أمرهم. وبيننا نظر، أي قدر نظر في القرب. وهو مجاز. وفي الحديث في صفة الكبش: وينظر في سواد أي أسود ما يلي العين منه، وقيل أراد سواد الحدقة. قال كثير: وعن نجلاء تدمع في بياض إذا دمعت وتنظر في سواد
يريد أن خدها أبيض وحدقتها سوداء. ويقال: انظر لي فلانا، أي اطلبه لي، وهو مجاز. ونظرت الشيء: حفظته، عن ابن القطاع. وضربناهم بنظر، ومن نظر: أي أبصرناهم، وهو مجاز. والنظر: الاعتبار. قال شيخنا: وهو مراد المتكلمين عند الإطلاق. ونظر بن عبد الله أمير الحاج، روى ابن السمعاني عنه، عن ابن البطر. والنظار بن هاشم الشاعر، من بني حذلم. والعلاء بن محمد بن منظور، من بني نصر بن قعين، ولي شرطة الكوفة. ومنظرة الرياحنيين ببغداد، استحدثها المستظهر بالله العباسي، وكان بناها سنة 507. ومنظور بن رواحة: شاعر وجده خنثر بن الأضبط الكلابي، مشهور.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR25.620 harfنَظَرَ اِلَيْهِ
1 نَظَرَ اِلَيْهِ ذ , (S, M, A, Msb, K,) and نَظَرَهُ, (M, A, Msb, K,) aor. نَظُرَ , (M, A, &c.,) and أَنْطُورٌ is substituted for أَنْظُرُ in the dial. of certain Arabs, (IDrd, TS, K,) or, accord. to Lb, in the Bughyetel-ءmلl, the و is here added only [by poetic license,] to make the sound of the dammeh full, agreeably with other instances; (TA;) and نَظِرَ اِلَيْهِ, and
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR4.498 harfنَظَرَ
نَظَرَ U ( n. ac. مَنْظَر 17 , مَنْظَرَة 17t , نَظَرَاْن 36 , تَنْظَاْر 62 )
a. [ acc. or Ila ], Saw, looked at, regarded, viewed, watched, observed; considered, contemplated; listened to.
b. [ La ], Was solicitous about; helped.
c. [ Bain ], Judged between.
d. ( n. ac. نَظْر 1 ) [ Fī ], Thought over, pondered; reflected about.
e. [ Fī ], Watched over; superintended; inspected,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR55.287 harfنظر
نَظَرَ - يَنْظُرُ (اللازم) - نَظْرَة - نَاظِر - نَاظِرَة - ناظِرين
نَظَرَ - يَنْظُرُ ( اللازم) + كائن + إلى كائن + أو فكر: يوجه انتباه العين الخارجية للرؤية من المحيط، أو يوجه انتباه العين الداخلية ( الفؤاد) للرؤية من الفكر والذاكرة: واللفط يدل على مجرد توجيه النظر وإرادته، سواء حصلت الرؤية أم لم تحصل
نَظَرَ - يَنْظُرُ + كائن + إلى كائن:
Sîgalar(47)
- يَنْظُرُونَBakarlar(يَفْعُلُونَ)×19
- فَانْظُرْBak+1 anlam(فَافْعُلْ)×13
- انْظُرْBak(افْعُلْ)×10
- فَيَنْظُرُواHemen bakarlar(فَيَفْعُلُوا)×6
- يُنْظَرُونَSüre tanınırlar(يُفْعَلُونَ)×6
- فَانْظُرُواHemen bakın+1 anlam(فَافْعُلُوا)×5
- تَنْظُرُونَBakarsınız(تَفْعُلُونَ)×4
- يَنْظُرُBakar(يَفْعُلُ)×4
- الْمُنْتَظِرِينَBekleyenler(الْمُفْتَعِلِينَ)×3
- الْمُنْظَرِينَSüre tanınanlar(الْمُفْعَلِينَ)×3
Mücavir kökler126 mücavir (379 toplam)
- عقب
21 ortak ayet · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
- سير
12 ortak ayet · Gezerler
- صعق
4 ortak ayet · Yıldırım demektir
- قبل
17 ortak ayet · Önce
- بعث
8 ortak ayet · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
- كون
40 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- أرض
20 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- قوي
5 ortak ayet · Kuvvet
- طعم
5 ortak ayet · Yiyecek demektir
- بغت
3 ortak ayet · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir
- قول
40 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- أرك
2 ortak ayet · Misvak ağacıdır
Geçtiği ayetler(115)
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ
BakarlarOnlar; Allah’ın buluttan gölgeler içinde, meleklerle birlikte kendilerine gelivermesini ve işlerini bitirivermesini mi bekliyorlar? Halbuki bütün işler Allah’a döndürülür.
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ …
BakarlarOnlar; hala kendilerine meleklerin gelmesini, yahut Rabbının gelmesini veya Rabbının ayetlerinden birinin gelmesini mi bekliyorlar? Rabbının ayetleri geldiği gün; kişi daha önceden inanmamış veya imanından bir hayır kazanmamışsa; imanı, ona hiç fayda vermez. De ki: Bekleyin, doğrusu biz de bekleyenlerdeniz.
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ …
BakarlarOnlar, onun te’vilinden başkasını mı bekliyorlar? Onun te’vilinin geldiği gün; daha önce onu unutmuş olanlar derler ki: Gerçekten Rabbımızın elçileri, bize hakkı getirmiştir. Şimdi bize şefaat edecek var mı ki; şefaat etsin. Yahut geriye çevrilir miyiz ki, yapmış olduğumuzdan başkasını yapalım? Onlar gerçekten kendilerini hüsrana uğratmışlardır. Ve uydurageldikleri şeyler, kendilerinden uzaklaşıp kaybolmuştur.
وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ
BakarlarOnları hidayete çağırsanız; duymazlar bile. Onları sana bakar görürsün; ama görmezler ki.
يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ
BakarlarHak, apaçık meydana çıktıktan sonra bile, sanki göz göre göre ölüme sürükleniyorlarmış gibi seninle mücadele ediyorlardı.
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
BakarlarOnlar, kendilerine meleklerin veya Rabbının emrinin gelmesini mi bekliyorlar? Onlardan öncekiler de böyle yapmışlardı. Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı.
أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ …
BakarlarSize karşı cimridirler. Korku geldiği zaman, görürsün ki onlar üstüne ölüm baygınlığı çökmüş gibi gözleri dönerek sana bakarlar. Korku gidince de iyiliğinizi çekemeyerek, sivri dilleriyle sizi incitirler. İşte onlar, inanmamışlardır. Bunun için de Allah yaptıklarını boşa çıkarmıştır. Bu, Allah için pek kolaydır.
… السَّيِّئِ وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّةَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا …
BakarlarYeryüzünde büyüklenerek ve kötü düzen kurarak. Halbuki kötü düzen ancak ehline zarar verir. Öncekilerin sünnetlerini görmezler mi? Sen, Allah’ın sünnetinde bir değişiklik bulamazsın. Sen, Allah’ın sünnetinde bir başkalaşma da bulamazsın.
مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ
BakarlarOnlar; sadece bir tek çığlığı beklerler ki çekişip dururlarken o, ansızın kendilerini yakalayıverir.
فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُمْ يَنْظُرُونَ
BakarlarO, sadece bir tek çığlıktır ki onların birden bire gözleri açılıverecektir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نظر |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بصر, رأي, شهد, رقب |
| Zıt Kök | غفل |
| Çekirdek Özet 1 | Gözü veya aklı belirli bir hedefe çevirip dikkatle odaklanmak, gözetlemek ve vaktini beklemek |
| Çekirdek Özet 2 | Varlık ve olaylar üzerinde ibret, tefekkür, basiret ve araştırma amacıyla zihinsel yöneliş kurmak; nihai hüküm veya vaktin gelmesini intizar etmek |
| Çekirdek Özet 3 | Pasif bir optik algı değil; nesneye yönelme, muhakeme etme, bilgi üretme ve erteleme/süre tanıma (inzar) içeren iradi yönelim süreci |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalın ve gayesiz bir fiziki «gözle bakma» eylemine indirgeyerek Kur'an'daki tefekkür, ibret, araştırma, erteleme ve ilahi lütuf bağlamlarını zedelemek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نظ | Bir şeye odaklanarak dizme, sıralama, tutma ve ardışık ilgi kurma anlamını taşır; nitekim نظم kökünde inci tanelerini bir ipe belli bir düzen ve odaklanmayla ardışık dizme esastır. | ر | Çekirdeğin taşıdığı sıralı ve odaklı ilgi anlamı, insan başı ve zihinsel yönelimi temsil eden ر harfiyle birleşerek dikkatin belirli bir nesneye, zamana veya hedefe bilfiil yöneltilmesi, gözleme ve beklentiye dönüştürülmesini sağlar. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan veya balık; süreklilik, canlılık ve dışa doğru uzanan dikkat akışı. | Zihinsel veya görsel dikkatin kaynaktan hedefe doğru kesintisiz ve odaklı biçimde uzanmasını temsil eder. |
| ظ | Sepet/çit türevi baskın örtü; yoğunlaşma, belirginleşme ve gölgede tutarak koruma (ikiz harf ط imgesinden türetme yoğunlaşma). | Dikkatin dağılmasını engelleyerek bakılan hedefi sınırlandırma, çerçeveye alma ve odağı nesne üzerinde sabitleme hareketidir. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst, bilinç ve karar merkezi. | Eylemin şuursuz bir temas değil; bilinç, akıl, irade ve idrak merkezi olan zihinden yönetilen amaçlı bir yönelim olduğunu gösterir. |
| نظر | Canlı bir dikkatin zihin merkezinden çıkarak hedefe odaklanması ve onu çerçeveleyip incelemesi. | Gözün veya zihnin baş/akıl iradesiyle belli bir nesneye yönelip, dikkatini nesne üzerinde sabitleyerek onda derinleşmesi ve neticeyi beklemesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneye gözü dikip dikkatle bakmak, gözetlemek; yüksek bir yerden düşmanı veya tehlikeyi kollamak için kurulan gözetleme yeri ve gözcülük (el-manzara). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü'l-Kays divanında sevgilisinin yurduna dair bekleyişi ve kendisine süre verilmesini ifade eden beytinde bu kök süre tanıma ve bekleme anlamında kullanılmıştır: فإنّكُما إن تَنْظُرَانِيَ ليلةً / من الدَّهر ينفَعْني لدى أمِّ جُندَبِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik çöl hayatında yüksek tepelerdeki gözetleme noktalarına «el-manzara», uzağı ve tehlikeyi dikkatle gözleyip haber veren kimseye «racülün nazûr» denilmesi; ayrıca borçluya süre tanıma anlamında erken dönem kabile içi iktisadi ilişkilerde yer alması. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Dīwānu Imri’il-Qays.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde نظر kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzeybatı Sami alanlarında paralellikler gösteren, görsel algıdan ziyade «odaklanmış gözetleme», «bekleme», «zaman tanıma» ve «koruma amacıyla nöbet tutma» alanlarına kayan bir köktür. Arapça dışındaki dillerde saf görme eylemi için genellikle İbranice ra'ah veya Aramice haza gibi kökler tercih edilirken, kökün soydaşı olan biçimler gözetleme kulesi, nöbet tutma, dikkat kesilme ve nezaret etme semantiğiyle belirir. Ugaritçe metinlerde n-ẓ-r biçiminde muhafaza etme, gözetleme ve koruma fiili olarak karşımıza çıkar; nitekim bu kök Fenike ve İbranice katmanında naṣar (נָצַר - beklemek, korumak, dikkatle saklamak, gözetlemek) köküyle fonetik ve semantik bir örtüşme arz eder. Arapçada peltek kalın ظ sesine karşılık İbranicede sad harfinin gelmesi düzenli Sami ses denkliklerindendir. Buradan hareketle kökün kadim Sami çekirdeğinde «gözün salt ışığı algılaması» değil, «bir nesneye veya tehlikeye karşı gözü dikip teyakkuzda durma, koruma, bekleme» anlamının yattığı görülür.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نظر | Gözü dikip bakmak, incelemek, düşünmek (tefekkür), süre tanımak (inzar) ve bekleme (intizar) anlam dallanması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ugaritçe n-ẓ-r, İbranice naṣar (נָצַר), Süryanice nṭar (ܢܛܪ) | Korumak, gözetlemek, beklemek, nöbet tutmak ve dikkatle muhafaza etmek ekseninde ses ve anlam birliği. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hipotezi | Kökün Doğu ve Çad kollarında zayıf ve spekülatif izleri bulunmakla birlikte sağlam metodolojik veri sınırlıdır. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane's Arabic-English Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نظر | Anlamlı | Odaklanarak bakmak, gözetlemek, beklemek | Hedef köktür; gözü veya fikri hedefe çevirmeyi, intizarı ve süre vermeyi ifade eder. | Kur'an'da geçer |
| نرظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte herhangi bir kullanım kaydedilmemiştir (mühmel). | Kur'an'da geçmez |
| ظنر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Harflerin bu dizilişi kullanım dışıdır (mühmel). | Kur'an'da geçmez |
| ظرن | Anlamı bulunmayan | Çakmaktaşı veya sert taş parçası | Bazı sözlüklerde çok nadir olarak sert taş parçası (zuran/zirran) için zikredilse de fiil kökü olarak oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez |
| رنظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kullanım dışı mühmel diziliştir. | Kur'an'da geçmez |
| رظن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kullanım dışı mühmel diziliştir. | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نظر | Merkez | İradi bakış, odaklanma, inceleme ve bekleme | Gözü veya aklı kasıtlı olarak hedefe çevirip üzerinde durma ve neticeyi bekleme eylemidir. | Algının iradi yönelişini ve sürecini vurgular; sonuçtan ziyade yönelme eylemidir. |
| بصر | Komşu | İdrak, net görme, basiret ve ayırt etme | نظر yönelmeyi ve bakmayı ifade ederken بصر nesnenin künhüne vararak net biçimde görmeyi ve kavramayı ifade eder. | Körlüğün zıddıdır; görsel veya kalbî kavrayışın tam hasıl olmasıdır. |
| رأي | Komşu | Görsel algı, kanaat, zihinsel kavrayış | رأي doğrudan görme fiilini ve bu fiil neticesinde oluşan kesin fikri/hükmü karşılar. | Bakışın nesnesiyle buluşup zihinde bir hüküm veya görüntü üretmesidir. |
| شهد | Komşu | Hazır bulunma, tanıklık, gözlemleme | شهد olayın bizzat içinde bulunarak, tecrübe ederek görmeyi ve bilmeyi içerir. | Uzaktan yönelme değil, hadiseye doğrudan iştirak ve tanıklıktır. |
| رقب | Komşu | Gözetleme, denetleme, teyakkuz | رقب boynunu uzatarak bir şeyi sürekli kontrol altında tutma ve kollama nüansına sahiptir. | نظر kökünün intizar ve manzara boyutuna yakın duran teyakkuz halidir. |
| غفل | Zıt | Dalgınlık, dikkatsizlik, terk etme | Gözün veya zihnin hakikatten yüz çevirmesi, ilgiyi kesmesi ve uyarılara kayıtsız kalmasıdır. | نظر kökünün gerektirdiği dikkat, odaklanma ve tefekkürün tam yokluğudur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نظر | Yönelerek bakma, inceleme, süre tanıma, bekleme | Hem gözün hem aklın hedefe çevrilmesini, bekleme ve mühlet vermeyi kapsayan bütüncül kök. | Kesin |
| Latince | Spectare, considerare, intueri | Dikkatle bakmak, incelemek, göz önünde bulundurmak | Spectare ve considerare kökün zihinsel tetkik ve bakış boyutunu karşılar; süre verme anlamı dışarıda kalır. | Güçlü |
| İngilizce | Look, gaze, contemplate, expect, grant respite | Bakmak, tefekkür etmek, beklemek, süre vermek | Look ve contemplate zihinsel/fiziki yönelişi verirken, expect beklemeyi (intizar), respite ise süre tanımayı (inzar) karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Schauen, betrachten, abwarten, Aufschub gewähren | Bakmak, mülahaza etmek, beklemek, tehir etmek | Betrachten tefekkürlü bakışı tam verir; hukuki süre tanıma boyutu için ek fiiller gerekir. | Güçlü |
| Fransızca | Regarder, contempler, attendre, accorder un délai | Bakmak, tefekkür etmek, beklemek, mühlet tanımak | Regarder yönelmeyi, contempler derin tetkiki, accorder un délai ise inzar boyutunu taşır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Gözle fiziki bakış | İradi olarak gözü bir nesneye çevirip bakma | İnsanların boğulan Firavun ordusuna veya gökyüzüne bakışı; Bakara 2:50, Gāşiye 88:17 |
| Akli tefekkür ve ibret | Yeryüzünü, geçmiş kavimlerin akıbetini ve kâinatı inceleyip ders çıkarma | İbret ve araştırma emri içeren siyaklar; Âl-i İmrân 3:137, En'âm 6:11, Yûnus 10:101 |
| İntizar (bekleme) | Bir olayın, azabın veya vaktin gelmesini kollama | Tehdit ve meydan okuma bağlamlarında helakin veya zaferin beklenmesi; A'râf 7:71, Yûnus 10:20 |
| İnzar (mühlet / süre tanıma) | Cezayı veya borcu erteleme, süre verme | İblis'e mühlet verilmesi veya borçluya vade tanınması; A'râf 7:15, Bakara 2:280, Hicr 15:37 |
| İlahi lütuf ve merhamet | Allah'ın kuluna rahmet nazarıyla bakması, ilgilenmesi | Kıyamet günü inkârcılardan ilahi rahmet ve ilginin kesilmesi; Âl-i İmrân 3:77 |
| Ahirette doğrudan rü'yet | Müminlerin rablerine perdesiz yönelişi | Cennet ehlinin sevinç ve temaşası; Kıyâme 75:23 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bilgi teorisi (istidlâl) ve Rü'yetullah | Marifetullaha ulaşmada «nazar ve istidlâl»in aklen veya şer'an farz olup olmadığı; Kıyâme 75:23 çerçevesinde Allah'ın görülmesi meselesi. | Zihnin öncülleri düzenleyerek bilinmeyene ulaşması (istidlâlî tefekkür) ve ahirette engelsiz temaşa. |
| Fıkıh | Borçlar hukuku ve evlilik öncesi hıkuk | Darda olan borçluya mühlet verilmesi («fenazıratün ilâ meysereh») ve evlenilecek kişiye bakma («en-nazar ile'l-mahtûbe») hükümleri. | Hukuki süre tanıma (inzar/tehir) ve meşru sınırlarla çerçevelenmiş fiziki gözlem. |
| Tefsir | Sünnetullah ve afaki âyetler | Geçmiş kavimlerin akıbetine dair seyahat ve gözlem emirlerinin metodolojisi; afak ve enfüsteki delillerin tetkiki. | Tarihsel ve kozmik hadiselerin sebep-sonuç bağlamında ibret nazarıyla okunması. |
| Hadis | Ahlak, teyakkuz ve ibadet | Harama bakıştan sakınma («en-nazaru sehmin»), borçluya süre tanımanın fazileti ve müminin feraseti. | Bakışın kalbe açılan menfez olarak ahlaki denetimi ve muhtaç olana zaman tanıma fazileti. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İnanç ve marifet | İradi yöneliş ve tefekkür | Taklidi kırmak, tahkiki imana ulaşmak | Dinin temel çağrısı körü körüne kabul değil, kâinata ve tarihe ibretle nazar ederek hakikati bulmaktır. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Gözlem ve rasyonel muhakeme | Veri toplama, hipotez kurma ve teemmül | İlmin başlangıcı sistematik gözlemdir; kök hem deneysel veriye yönelmeyi hem de akli tahlili temsil eder. | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve kamu düzeni | Gözetim, denetim ve teyakkuz | Tehditleri erken tespit ve adaleti sağlama | İdarenin tebaayı gözetmesi (nezaret), tehlikelere karşı yüksek gözetleme mevkileri (manzara) kurmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Borç ve sözleşme hukuku | Vade, erteleme ve mühlet | İflası önleme, üretkenliği ve adaleti koruma | Sıkıntıdaki borçluya süre verilmesi (inzar), sermaye akışının tıkanmasını ve sosyal çöküşü önler. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gözlemcinin etkisi ve yönlü vektör (Focus / Measurement Vector) | Fizikte bir sistemin durumunun gözlemcinin odaklanması ve ölçüm yapmasıyla belirlenmesi; matematikte belirli bir hedefe doğrultulmuş yönlü büyüklük. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hermenötik teemmül ve hukuki erteleme (Moratorium) | Sosyoloji ve felsefede metne veya toplumsal olguya önyargısız odaklanarak anlam üretme; hukukta kriz anında yükümlülüklerin dondurulup süre tanınması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel organ olan gözün bir cisme gelişi güzel bakmasına (salt görme) veya halk dilindeki nazar değmesi/büyü inancına hapsedilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Aklın işletilmesi, delillerin tahlil edilmesi (istidlâl), tarihin tecrübesinden ders alma, ilahi rahmetin muhatabı olma ve darda kalana süre tanıma gibi bilişsel, ahlaki ve hukuki genişlik. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki «bakmazlar mı?» («efelâ yenzurûn») çağrılarının kuru bir göz gezdirmeye indirgenmesi; böylece aklî, bilimsel ve felsefi soruşturma emrinin pasifleştirilerek imanın tahkikten taklide düşürülmesi. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin insanı pasif bir alıcı değil, evreni, tarihi ve nefsini aktif bir gözlemci ve muhakeme edici olarak okumaya çağırdığını gösteren anahtar epistemolojik kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yeryüzünde gezip dolaşmayı ve helak olan kavimlerin akıbetini incelemeyi emreden ayetlerde, kâinatın yaratılışına dair kozmolojik delillerde ve borç hukuku düzenlemelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İmanın akli sorgulamayı dışladığı veya Kur'an'ın afaki hadiselere ilgisiz olduğu yönündeki yanılgıları yıkar; ayrıca gözün görmesi ile kalbin ve aklın ibretle kavraması arasındaki farkı netleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGözü ve dikkati belirli bir noktaya veya ufka dikerek kesintisiz odaklanmak, tehlikeyi kollamak ve gözetleme yerinden gelişmeleri beklemek.
- Soyut anlamZihinsel enerjiyi bilinçli olarak bir meseleye yöneltip delilleri tahlil etmek (istidlâl), sonucun olgunlaşması için süre tanımak (inzar) ve hadiselerin nihayetini tefekkürle beklemek.
- Sistematik karşılıkİrade ile yönlendirilen bir bilgi edinme süreci; borç ve adalet ilişkilerinde ise zamansal bir esneklik (vade/mühlet) mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde fonksiyonu nazar sürecini temsil eder. gözlemci veya düşünen özneyi (süje), ise dikkat yöneltilen nesneyi, olguyu veya afaki delili gösterir. ifadesi özneden nesneye doğru yönlendirilmiş birim dikkat ve odaklanma vektörüdür. parametresi ise bakışın anlık bir temas değil, süreklilik arz eden bir inceleme veya tanınan hukuki mühlet (inzar/intizar) olduğunu ifade eden zaman aralığıdır; integral bu zaman boyunca korunan bilinçli yönelimin toplam idrak veya vade çıktısını gösterir.