عجل
ع - ج - ل
KÖK- 47 geçiş
- 44 ayet
- 28 sîga
- 13 sözlük
Buzağı demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Buzağı demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.488 harfباب العين و الجيم واللام معهما
)ع ج ل، ع ل ج، ج ع ل، ج ل ع، ل ع ج مستعملات. ل ج ع مهمل( عجل: العَجَل: العَجَلَة وربّما قيل رجل عَجِل وعَجُلٌ، لغتان. واستعجلته، أي: حثثته وأَمَرَتْهُ أن يُعَجِّلَ في الأمر. وأَعْجَلَتْهُ وتَعَجَّلْتُ خراجه، أي: كلفته أن يُعْجلَهُ.
وعَجّل يا فلان، أي: عَجِّلْ أمرك. ورجُل عجلان، وامرأة عَجْلَى، وقوم عِجال، ونساء عَجالى.
والعَجَلُ عَجَلُ الثِّيران، ويُجمع على أعجال.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.234 harfالعِجْلُ: ولدُ البقرةِ، والعِجَّوْلُ مثله، والجمع العَجاجيل، والأنثى عِجْلَةٌ. وبقرةٌ مُعْجِلٌ: ذات عِجْلٍ. والعِجْلَةُ أيضاً: السِقاءُ، والجمع عِجَلٌ. وقد تجمع على عِجالٍ. والعجلةُ أيضاً: ضربٌ من النبت. والعَجَلَةُ بالتحريك: التي يجرُّها الثور، والجمع عَجَلٌ وأَعْجالٌ. والعَجَلَةُ: المَنْجَنونُ يُستقى عليها، والجمع عَجَلٌ. قال الكلابيّ: العَجَلَةُ جشبةٌ معترِضةٌ على نَعامة البئر والغربُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.972 harfباب العين والجيم مع اللام
جعل ، عجل ، علج ، جلع ، لعج : مستعملات .
عجل : قال الله جلّ وعزّ : ( خُلِقَ الإنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ ) ( الأنبيَاء : 37 ) قال الفراء : خلق الإنسانُ من عَجَل وعلى عَجَل كأنك قلت : بِنيتُه العَجَلة وخِلقتُه العَجَلة وعلى العجلة . ونحو ذلك قال أبو إسحاق : خُلِق الإنسان من عَجَل وخُلِق الإنسان عجولاً ، خُوطب العربُ بما تَعقِل ؛ والعربُ تقول للذي يُكثِر الشيء : خُلِقْتَ منه ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR17.222 harf(باب العين والجيم وما يثلثهما)
(عجد) العين والجيم والدال ليس بشيء، على أنهم يقولون: العُجْد: الزبيب. ويقال هو العُنْجُد.
(عجر) العين والجيم والراء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على تعقد في الشيء ونُتوٍّ مع التواء. من ذلك العَجَر: مصدر قولك عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً. والأعجر النّعت. والعُجْرة: موضع العَجَر. ويقال: حافر عَجُِرٌ: صلب شديد. قال مَرَّار بن مُنْقِذ:
سائلٍ شمراخُه ذي جُبَبٍ *** سَلِط السُّنبُك
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.772 harf- العجلة: طلب الشيء وتحريه قبل أوانه، وهو من مقتضى الشهوة، فلذلك صارت مذمومة في عامة القرآن حتى قيل: (العجلة من الشيطان) (عن أنس بن مالك عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (التأني من الله، والعجلة من الشيطان، وما أحد أكثر معاذير من الله، وما من شيء أحب إلى الله من الحمد). أخرجه أبو يعلى ورجاله رجال الصحيح، وأخرجه الترمذي بلفظ: (الأناة من الله، والعجلة من الشيطان) وقال: حسن غريب. انظر: عارضة الأحوذي
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR469 harfع ج ل
حسبك من الدنيا مثل عجالة الراكب وإعجالة الحالب أي ما يتعجّله الذي يركب غادياً لحاجته من نحو تمرٍ أو سويق ومالاً يحتبس لأجله وما تعجله الحالب لنفسه أو لغيره من لبن يسير قبل أوان الحلب.
قال الكميت: أتتكم بإعجالاتها وهي حفّل تمج لكم قبل احتلاب ثمالها " أعجلتم أمر ربكم ": سبقتموه.
وأعجلته عن استلال سيفه.
وتعجلت خراجه: كلفته أن يعجّله واستعجل الكفار العذاب.
والمتأني يبلغ
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR12.641 harfالعَجَلُ والعَجَلة: السرْعة خلاف البُطْء. ورجُلٌ عَجِلٌ وعَجُلٌ وعَجْلانُ وعاجِلٌ وعَجِيلٌ من قوم عَجالى وعُجالى وعِجالٍ، وهذا كلُّه جمع عَجْلان، وأَما عَجِلٌ وعَجْلٌ فلا يُكَسَّر عند سيبويه، وعَجِلٌ أَقرب إِلى حَدِّ التكسير منه لأَن فَعِلاً في الصفة أَكثر من فَعُلٍ، على أَنَّ السلامة في فَعِلٍ أَكثر أَيضاً لقِلَّته وإِن زاد على فَعُلٍ، ولا يجمع عَجْلانُ بالواو والنون لأَن مؤنثه لا تلحقه الهاء.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR735 harf* ع ج ل * * العِجْلُ * ولد البقرة وكذا * العِجَّوْلُ * والجمع * العَجَاجِيلُ * والأنثى * عِجْلةٌ * وبقرة * مُعْجِلٌ * ذات عجل و * العَجَلَةُ * بفتحتين التي يجرها الثور والجمع * عَجَلٌ * و * أعْجَالٌ * و * العَجَلُ * و * العَجَلَةُ * ضد البطء وقد * عَجِلَ * من باب طرب وعَجَلَةٌ أيضا ورجل * عَجِلٌ * و * عَجُلٌ * بكسر الجيم وضمها و * عَجُولٌ * و * عَجْلاَنُ * وامرأة * عَجْلَى * ونسوة * عَجَالَى * و
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.684 harfالعجل، والعجلة، محركتين: السرعة، قال الراغب: العجلة طلب الشيء وتحريه قبل أوانه، وهي من مقتضى الشهوة، فلذلك كانت مذمومة في عامة القرآن، حتى قيل: العجلة من الشيطان، قال تعالى: ولا تعجل بالقرآن ، وما أعجلك عن قومك يا موسى ، قال: وأما قوله تعالى: وعجلت إليك رب لترضى ، فإنه ذكر أن عجلته، وإن كانت مذمومة، فالذي دعا إليها أمر محمود، وهو طلب رضا الله تعالى، وهو عجل، بكسر الجيم وضمها، قال ذو الرمة:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR23.016 harfعَجِلَ
1 عَجِلَ ذ , [aor. عَجَلَ ,] (S, Mgh, O, Msb, K,) inf. n. عَجَلٌ and عَجَلَةٌ, (S, * Mgh, O, * Msb, K, *) He hasted, hastened, made haste, or sped; he was, or became, hasty, speedy, quick, or expeditious; (S, Mgh, O, Msb, K;) as also ↓ تعجّل; (Mgh, Msb, K;) and ↓ عجّل, [app. for عجّل نَفْسَهُ,] inf. n. تَعْجِيلٌ; (K;) and ↓ استعجل; (Mgh, Msb;) or this last signifies he required himself to
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.017 harfعَجِلَ
عَجِلَ A ( n. ac. عَجَل 4 , عَجَلَة 4t ),
a. Hastened, hurried, sped along; was expeditious.
b. [ Bi & Ila ], Hurried with, brought.... to.
عَجَّلَ
عَجَّلَ II ,
a. see I (a) .
b. Urged, hurried on; hastened, accelerated, quickened.
c. Overtook; outstripped.
d. Sent in advance.
e. [ La ], Paid in advance.
f. [ La ], Offered food to.
عَاْجَلَ
عَاْجَلَ III
a. [ Bi ], Was
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok48.527 harfعجل
عَجِلَ - يَعْجَلُ - عَجَلٌ - عَجُوْل - عَجُوْلاً - عَاجِل - عَاجِلَة - عِجْل - أََعْجَلَ - يُْعْجِلُ - عَجَّلَ - يُعَجِّل - تَعَجَّل - يَتَعَجَّلُ - اسْتَعْجَلَ - يَسْتَعْجِلُ
عَجِلَ - يَعْجَلُ + الكائن + أمراً، أو الأمر لكائن: يسرع فيه مع توقع انتهائه وجهوزيته في أقرب وقت: يتوقع الكائن أن يقع الفعل الذي يريد في أقرب وقت من زمن الكلام
Sîgalar(28)
- الْعِجْلَBuzağı(الْفِعْلَ)×6
- تَسْتَعْجِلُونَAcele istersiniz(تَسْتَفْعِلُونَ)×6
- الْعَاجِلَةَAcil(الْفَاعِلَةَ)×3
- وَيَسْتَعْجِلُونَكَSenden acele isterler(وَيَسْتَفْعِلُونَكَ)×3
- بِعِجْلٍBuzağı(بِفِعْلٍ)×2
- تَعْجَلْAcele etme(تَفْعَلْ)×2
- عِجْلًاBuzağı(فِعْلًا)×2
- يَسْتَعْجِلُAcele ister(يَسْتَفْعِلُ)×2
- يَسْتَعْجِلُونَAcele isterler(يَسْتَفْعِلُونَ)×2
- أَعَجِلْتُمْAcele ettiniz mi?(أَفَعِلْتُمْ)×1
Mücavir kökler46 mücavir (216 toplam)
- موسى
8 ortak ayet · Musa
- أخذ
10 ortak ayet · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
- خور
2 ortak ayet · Havr çağlayan demektir
- جسد
2 ortak ayet · Cesese yere uzanan kütüktür
- ظلم
9 ortak ayet · Zalimler
- وعد
5 ortak ayet · “Va’id” yağmur bulutu demektir
- عذب
8 ortak ayet · Su yosunudur
- عدد
3 ortak ayet · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
- بعد
6 ortak ayet · Baid uzak demektir
- غضب
2 ortak ayet · Kızgınlık
- قضي
3 ortak ayet · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
- لبث
2 ortak ayet · Kaldınız
Geçtiği ayetler(44)
وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ
BuzağıVe hani, Musa ile kırk geceyi vaidleşmiştik. Yine siz zalimler olarak onun arkasından buzağıyı (tanrı) edinmiştiniz.
… قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ …
BuzağıHani, Musa, kavmine: Ey kavmim, buzağıya tapınmakla nefsinize zulmetmiş oldunuz. Hemen yaradanınıza tevbe edip nefislerinizi öldürün. Bu yaradanınızın katında sizin için daha hayırlıdır, demişti. Allah da tevbenizi kabul etmişti. Muhakkak ki Tevvab, Rahim O’dur, O.
وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ
BuzağıAnd olsun ki, Musa size apaçık delillerle geldi. Sonra ardından buzağıyı Rabb edindiniz. Ve siz zalimlersiniz.
… بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ …
BuzağıHani; size verdiğimiz şeyi kuvvetle tutun ve dinleyin, diye Tur’u tepenize dikmiş ve sizden misak almıştık. İşittik ve karşı geldik dediler ve küfürleri yüzünden buzağı sevgisi kalblerine sindirildi. Eğer inananlardansanız, inancınız size ne kötü şey emrediyor? de.
… أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ …
BuzağıKitab ehli senin kendilerine gökten bir kitab indirmeni isterler. Musa’ dan da bundan daha büyüğünü istemişlerdi. Ve; bize Allah’ı apaçık göster, demişlerdi. Zulümlerinden dolayı onları yıldırım çarpmıştı. Kendilerine bunca açık ayetler ve deliller geldikten sonra da buzağıya taptılar. Nihayet Biz, bunu affettik ve Musa’ya apaçık bir hüccet verdik.
إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ
BuzağıMuhakkak ki buzağıyı tanrı edinenlere; Rabblarından bir gazab ve dünya hayatında bir horluk erişecektir. Biz, işte böylece cezalandırırız iftira edenleri.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عجل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سرع, سبق, بدر |
| Zıt Kök | أنى |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin tabii vaktinden, olgunlaşma ve kemal süresinden önce meydana gelmesini istemek veya öne atılmak |
| Çekirdek Özet 2 | Tabiatı gereği tez canlı olan insanın ilahi takdir ve tedriciliğin önüne geçme eğilimi, dünyevi peşin hazzı vadolunana tercih etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Süreç ve olgunlaşma yasasını (sünnetullah) atlayarak sonucu hemen elde etme arzusunun tevhid ve hikmet dengesini bozması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel çabukluk veya hız anlamındaki سرع ile bir tutarak, onun tabiatında bulunan olgunlaşmamışlık, vaktinden önce talep etme ve noksanlık boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عج | Hızlı ve yoğun hareket, ses çıkararak dalgalanma veya baskı oluşturma; عجب, عجز, عجف, عجم köklerinde görüldüğü gibi bir durumun olağan ritmini veya yapısını zorlayan iç/dış tesir | ل | Temel hareketi belirli bir hedefe, zamansal sınıra ve nesneye yönlendirerek bir fiili tabii olgunlaşma anından önce tamamlamaya ve süreyi öne çekmeye odaklamıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, açığa çıkma, kaynak | Arzu ve dikkatin dış dünyadaki çekici bir nesneye veya hedefe aniden odaklanması |
| ج | Devegözü veya deve; taşıma, yol alma, toplanıp hareket etme | Biriken gücün ve yönelişin duraksamaksızın eyleme geçmesi, ileri doğru atılma |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, dürtme, sevk etme | Bir varlığı dışarıdan veya içeriden bir saikle vaktinden evvel harekete zorlama |
| عجل | Gözün gördüğü hedefe doğru içsel bir dürtüyle durmaksızın ve vaktini beklemeden atılma hareketi | İrade ve arzunun olgunlaşma sürecini gözetmeksizin nesneyi peşin olarak ele geçirme gayreti |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir işin vaktinden önce yapılması, yolcunun veya sağıcının vaktini beklemeden hemen hazır ettiği azık ve süt; ayrıca süratle dönen su dolabı çarkı veya genç, tam olgunlaşmamış sığır yavrusu (buzağı) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ ve A‘şâ şiirlerinde bineklerin hızlı yürüyüşü, tekerlek hareketi ve vaktinden önce yapılan işler bağlamında geçer; ayrıca Zü’r-Rumme beyitlerinde ayakları tez yürüyen ve acele eden binek tasvirinde عَجِل ve عَجُل biçiminde yer alır |
| Erken Arapça kullanım | Yolcunun yola çıkarken aceleyle yanına aldığı ve pişirilmesi beklenmeyen kavut ve hurma gibi hazır yiyeceğe عُجَالَة denmesi; sütün tam sağılma vakti gelmeden sağılan kısmına إِعْجَالَة denmesi |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça عجل kökü, Sami dillerinde genel olarak iki ana semantik hat üzerinde gelişmiştir: hızlı hareket etme/dönme ve genç toynaklı hayvan (özellikle sığır yavrusu). İbranicede עֵגֶל ('ēgel) ve Aramice/Süryanicede ܥܓܠܐ ('eglā) sözcükleri doğrudan sığır yavrusunu, buzağıyı ifade eder. İbranicede ayrıca עֲגָלָה ('agālā) kelimesi tekerlekli araba, dönen yük arabası anlamını taşır. Bu semantik akrabalık, kökün proto-Sami evresindeki döngüsel hareket, yuvarlanma ve henüz tam gelişmemiş, diri ve hareketli yavru kavramlarıyla ortak bir tasavvurdan neşet ettiğini gösterir. Arapçada kök bir yandan somut hayvan adını (el-'icl) korurken, diğer yandan zamanın akışına müdahale ederek bir şeyi vaktinden önce isteme, hızlanma ve peşincilik kavramlarına doğru genişlemiş ve ahlaki-felsefi bir derinlik kazanmıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin olgunlaşmasını beklemeden öne alma; dönme/yuvarlanma ve henüz tam yetişmemiş buzağı | Hız kavramı nötr bir hareketlilikten ziyade zaman sınırını aşma ve peşin olanı elde etme gayretidir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice 'ēgel (buzağı) ve 'agālā (araba); Süryanice 'eglā (buzağı) ve 'eghal (çabukluk) | Dönen tekerlek, hızlı hareket ve gelişimini tamamlamamış hayvan yavrusu anlamları ortaktır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Bazı Afro-Asyatik dillerde yuvarlaklık, dönme ve genç hayvan göstergeleriyle fonetik yakınlıklar | Diller arası doğrudan tekil bir kök akrabalığından ziyade kavramsal geçişler sınırlı düzeydedir | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Gesenius Hebrew Grammar, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عجل | Anlamlı | Vaktinden önce istemek, acele etmek, buzağı | Zamanından önce bir şeyi elde etme çabası ve genç sığır yavrusu | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| علج | Anlamlı | Sertleşmek, kalınlaşmak, tedavi etmek | Bir şeye karşı güç yetirmek, sert ve kaba olmak, bir hastalığı tedaviye girişmek | Kur'an'da geçmez; sertlik ve direnç anlamı taşır |
| جعل | Anlamlı | Kılmak, yapmak, tayin etmek, yerleştirmek | Bir varlığı bir halden diğer hale dönüştürmek veya bir hüküm bina etmek | Kur'an'da geçer; failin kesin iradesiyle tasarrufta bulunması |
| جلع | Anlamlı | Açılmak, pervasızlaşmak, utanmaz olmak | Ayıp yerlerin açılması, örtünün kalkması, yüzsüzlük yapmak | Kur'an'da geçmez; gizliliğin bozulup dışa vurması |
| لعج | Anlamlı | Yakmak, acıtmak, içe işlemek | Ateşin deriyi veya hüznün ve aşkın kalbi yakıp elem vermesi | Kur'an'da geçmez; içsel bir yanma ve acı |
| لجع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عجل | Merkez | Vaktinden önce isteme, acelecilik | Bir şeyin tabii süresini beklemeden, olgunlaşmadan hemen olmasını isteme | Süreç ve hikmet dengesini bozan zamansal öne çekme çabası |
| سرع | Komşu | Hız ve çabukluk | Bir fiili zaman kaybetmeksizin, tembellik etmeden süratle ifa etme | عجل kökünün aksine yerilmez; bilakis hayırda sürat göstermek övülür |
| سبق | Komşu | Öne geçme, yarışma | Bir hedefe başkalarından önce ulaşarak mesafe veya derece kazanma | Eylemin diğer faillere göre önceliğini vurgular |
| بدر | Komşu | Ansızın davranma, fırsatı yakalama | Fırsat elden kaçmadan önce süratle harekete geçip inisiyatif alma | Zamanın daraldığı anda ani bir atılımla fiile girişme hali |
| أنى | Zıt | Vaktini bekleme, teenni, olgunlaşma | Bir şeyin kemale ermesi için gereken süreyi sabırla ve sükunetle bekleme | عجل kökünün zıddı olarak tedriciliği, olgunluğu ve itidali temsil eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عجل | Hızlanmak, vaktinden önce istemek, buzağı | Zamanından evvel bir sonucu talep etme ve olgunlaşmamış toynaklı yavrusu | Kesin |
| Latince | Praecipitare, festinare | Acele etmek, vaktinden önce düşmek/atılmak | Praecipitare kelimesi baş aşağı yuvarlanma ve zamansız hareketi vererek kökün noksanlık yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Haste, precipitation, calf | Acele, sabırsızlık, buzağı | Haste genellikle zamansız telaşı, calf ise kökün zoolojik nesnesini karşılar | Kesin |
| Almanca | Eile, Übereilung, Kalb | Acele, vaktinden önce davranma, buzağı | Übereilung tam olarak vaktinden önce ve düşünmeksizin atılma nüansını taşır | Güçlü |
| Fransızca | Précipitation, hâte, veau | Acelecilik, telaş, buzağı | Précipitation düşüncesizce ve vaktinden önce eyleme geçme noksanlığını yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عِجْل | Buzağı (somut hayvan / şirk nesnesi) | İsrâiloğullarının Tanrı yerine koyup taptıkları altın buzağı heykeli ile İbrahim'e ikram edilen kızartılmış sığır yavrusu; Bakara 2:51, Hûd 11:69, Tâhâ 20:88 |
| عَجَل / عَجِلَ | Fıtri acelecilik ve sabırsızlık | İnsanın yaratılışındaki tez canlılık, sabırsızca hüküm verme ve süreci bekleyememe zaafı; Enbiyâ 21:37, İsrâ 17:11 |
| اِسْتَعْجَلَ | Azabın veya vaadin çabucak gelmesini talep etme | İnkarcıların meydan okuyarak tehdit edildikleri azabın bir an evvel gelmesini istemeleri; Ra'd 13:6, Hac 22:47, Şûrâ 42:18 |
| العَاجِلَة | Peşin ve geçici olan dünya hayatı | Ahiretin ertelenmiş ve kalıcı mükafatına karşılık hemen elde edilen fani nimetler; İsrâ 17:18, Kıyâme 75:20, İnsân 76:27 |
| تَعَجَّلَ | Vaktinden önce davranma veya süreyi kısaltma | Hac ibadetinde Mina günlerini iki güne indirip erken ayrılma serbestiyeti; Bakara 2:203 |
| أَعْجَلَ | Birini geride bırakıp öne fırlama | Musa'nın kavmini arkada bırakarak Rabbinin rızasına kavuşmak gayesiyle huzura erken gelmesi; Tâhâ 20:83 |
| لَا تَعْجَلْ | Vahyin tamamlanmasını bekleme emri | Hz. Peygamber'in vahiy henüz tamamlanmadan ezberleme telaşıyla acele etmesinin menedilmesi; Tâhâ 20:114 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahî vaat ve tehdidin (va'd ve va'îd) ertelenmesi | Müşriklerin azabın çabuklaştırılmasını istemeleri karşısında Allah'ın mühlet vermesi (imlâ ve istidrac) hikmeti | İlahî fiillerde aceleciliğin imkansızlığı, her şeyin ezelî bir ecel ve takdire bağlı oluşu |
| Fıkıh | İbadetlerin ve borçların vaktinden önce ifası (ta'cil) | Zekatın vaktinden önce verilmesi, kaza ve kefaretlerin peşin ödenmesi veya hacda Mina'dan erken ayrılma hükümleri | Bir mükellefiyetin meşru şartlar dahilinde süresinden önce tamamlanarak düşürülmesi |
| Tefsir | İnsanın tabiatındaki noksanlık ve dünyevileşme meyli | Âyetlerde geçen insanın aceleden yaratılmış olması ve peşin olan dünyayı (el-âcile) ahirete tercih etmesi tahlili | Nefsin hazzı hemen elde etme iştahı ile hikmetli sabır arasındaki varoluşsal gerilim |
| Hadis | Ahlaki davranışta vakar, teenni ve şeytani dürtü ayrımı | Aceleciliğin şeytandan, teenninin ise Allah'tan olduğunu bildiren nebevî ilkeler | İnsanın tefekkürsüz, fevri ve olgunlaşmamış tepkilerini dizginleme gereği |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk terbiyesi | İlahî takdire teslimiyet ve tedricilik | Sabır ve itminan zeminini koruma | Kulun ilahî vaadi kendi sübjektif zaman algısına göre değil, Allah'ın belirlediği vakte bağlaması | Kesin |
| İlmi | Bilgi edinme ve metodoloji | Tedrici tahsil ve olgunlaşma | Fikri hamlığı ve yanılgıyı önleme | Vahiy ve bilginin tam kavranmadan peşin hükümle tüketilmesini engelleme; tahkikin vaktini gözetme | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal değişim ve yönetim | Aşamacılık ve sünnetullahın ritmi | Sosyal kırılmaları ve anarşiyi engelleme | Toplumsal dönüşüm yasalarını gözetmeden zoraki ve zamansız devrimci atılımların yıkımını önleme | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve kaynak yönetimi | Peşin tüketim ve sermaye olgunlaşması | Sürdürülebilir üretim ve itidal | Geleceğe yönelik yatırımı feda edip peşin kazanca (el-âcile) odaklanmanın getirdiği sermaye tükenişini engelleme | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişinde erken tetiklenme veya yarılanma süresinin zorlanması | Kimyasal veya nükleer bir reaksiyonda gerekli eşik enerjisi ve bekleme süresi dolmadan sistemin dış müdahaleyle reaksiyona zorlanması sonucu kararsız (metastabil) ara ürünlerin oluşması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Zaman tercihi oranı (time preference) ve hazzı erteleme zaafı | Psikoloji ve davranışsal iktisatta bireyin gelecekteki büyük ve kalıcı fayda yerine andaki küçük ve geçici hazzı tercih etmesi (hiperbolik iskonto) | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir telaş, acele etmek veya fiziksel hızlanma olarak algılayıp, onun olgunlaşma sürecini çiğneme boyutunu yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem ontolojik bir olgunlaşma evresini (ecel/vakit), hem insanın peşin olanı ahirete yeğleme ahlaki krizini, hem de şirk sembolü olan buzağının hamlığını kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hayırda yarışma ve sürat gösterme (سرع) emri ile aceleciliğin kınanması (عجل) arasındaki fark silinir; ilahî kanunların zamansal işleyişi anlaşılamaz |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın zaman felsefesini, sünnetullahın aşamalılık ilkesini ve insanın anlık hazzı ebedi kurtuluşa tercih etme psikolojisini açıklayan temel kavramsal merkezlerden biridir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müşriklerin azabın çabucak gelmesini istedikleri meydan okuma ayetlerinde, vahyin iniş sürecinde Hz. Peygamber'e verilen uyarılarda ve ahiret ile dünya (el-âcile) mukayeselerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çaba ve süratin bizatihi kötü olduğu yanılgısını düzeltir; kınanan şeyin hız değil, bir şeyin tabiî ve meşru vaktinden önceye çekilerek nizamın bozulması olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir şeyin tabii olgunlaşma vaktini beklemeden erken koparılması veya süratle dönen tekerlek gibi henüz tam kemale ermemiş varlık hali.
- Soyut anlamİnsanın fıtri sabırsızlığı sebebiyle süreçleri atlayıp sonuca peşinen ulaşma ve kalıcı olanı fani olan hazır faydaya feda etme eğilimi.
- Sistematik karşılıkHikmet, tedricilik ve vade (ecel) yasasına aykırı olarak sebep-sonuç bağlamındaki zaman aralığını zorla sıfırlamaya çalışma sapması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde fiili gerçekleşme anını, ise o hadisenin hikmet ve kemal bakımından belirlenmiş tabii vaktini (ecelini) temsil eder. ifadesi, failin aradaki olgunlaşma sürecini yok sayarak sonucu zamansız biçimde öne çekme (acele etme) hamlesini simgeler. bağıntısı ise, vaktinden önce elde edilen neticenin değer, sıhhat ve kemal bakımından tabii vaktinde ortaya çıkacak olan durumdan zorunlu olarak eksik, kusurlu ve noksan kalacağını ifade eder.