جعل
ج - ع - ل
KÖK- 346 geçiş
- 311 ayet
- 104 sîga
- 13 sözlük
Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez parçasıdır. Ca’l ele pisliğin veya sıcaklığın bulaşmaması için tutulan deri veya bez parçası demektir. Sonraları kılmak anlamında kullanılmıştır. Kılma ile yapma arasındaki fark, yapmada yeniden var etme, ca’lde ise var olan bir varlığı yeni bir işe koymak anlamı taşır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez parçasıdır. Ca’l ele pisliğin veya sıcaklığın bulaşmaması için tutulan deri veya bez parçası demektir. Sonraları kılmak anlamında kullanılmıştır. Kılma ile yapma arasındaki fark, yapmada yeniden var etme, ca’lde ise var olan bir varlığı yeni bir işe koymak anlamı taşır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.488 harfباب العين و الجيم واللام معهما
)ع ج ل، ع ل ج، ج ع ل، ج ل ع، ل ع ج مستعملات. ل ج ع مهمل( عجل: العَجَل: العَجَلَة وربّما قيل رجل عَجِل وعَجُلٌ، لغتان. واستعجلته، أي: حثثته وأَمَرَتْهُ أن يُعَجِّلَ في الأمر. وأَعْجَلَتْهُ وتَعَجَّلْتُ خراجه، أي: كلفته أن يُعْجلَهُ.
وعَجّل يا فلان، أي: عَجِّلْ أمرك. ورجُل عجلان، وامرأة عَجْلَى، وقوم عِجال، ونساء عَجالى.
والعَجَلُ عَجَلُ الثِّيران، ويُجمع على أعجال.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR760 harfجَعَلْتُ كذا أَجْعَلُهُ جعْلاً ومَجْعَلاً.
وجَعَلَهُ الله نبيَّاً، أي صيّره.
وجَعَلوا الملائكة إناثاً، أي سمَّوهم.
والجَعْلُ: النخلُ القِصارُ، الواحدةُ جَعْلَةٌ. ومنه قول الراجز:
أو يستوي جَثيثُها وجَعْلُها
والجُعْلُ بالضم: ما جُعِل للإنسان من شيء على الشيء يفعله. وكذلك الجِعالَةُ بالكسر. والجَعيلةُ مثله.
والجُعَلُ: دؤَيْبَّة. وقد جعِلَ الماءُ بالكسر، جَعَلاً، أي كثُر فيه الجِعْلانُ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.972 harfباب العين والجيم مع اللام
جعل ، عجل ، علج ، جلع ، لعج : مستعملات .
عجل : قال الله جلّ وعزّ : ( خُلِقَ الإنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ ) ( الأنبيَاء : 37 ) قال الفراء : خلق الإنسانُ من عَجَل وعلى عَجَل كأنك قلت : بِنيتُه العَجَلة وخِلقتُه العَجَلة وعلى العجلة . ونحو ذلك قال أبو إسحاق : خُلِق الإنسان من عَجَل وخُلِق الإنسان عجولاً ، خُوطب العربُ بما تَعقِل ؛ والعربُ تقول للذي يُكثِر الشيء : خُلِقْتَ منه ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.456 harf(باب الجيم والعين وما يثلثهما)
(جعف) الجيم والعين والفاء أصلٌ واحد* ، وهو قَلْْعُ الشيء وصَرْعُه. يقال جَعَفْت الرجلَ إذا صرعْتَه بعد قلعِك إيّاه من الأرض. والانجعاف: الانقلاع تقول انجعَفَت الشّجرةُ. وفي الحديث: "مثل المنافق مثل الأرْزَة المُجْذِية على الأرض حتى يكون انجعافُها مرّة([1])". وجُعْفِيٌّ: قبيلة.
(جعل) الجيم والعين واللام كلمات غير مُنْقاسة، لا يشبه بعضُها بعضاً. فالجَعْلُ: النَّخْلُ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.340 harf- جعل: لفظ عام في الأفعال كلها، وهو أعم من فعل وصنع وسائر أخواتها، ويتصرف على خمسة أوجه:
الأول: يجري مجرى صار وطفق فلا يتعدى، نجو جعل زيد يقول كذا (وهذا الباب نقل السيوطي جله في الإتقان 2/210)، قال الشاعر:
*فقد جعلت قلوص بني سهيل**من الأكوار مرتعها قريب*
(البيت لرجل من بحتر بن عتود، وهو في الخزانة 9/352؛ ومغني اللبيب ص 310؛ وشفاء العليل بشرح التسهيل 1/345؛ والأشموني 1/259)
والثاني: يجري مجرى
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR603 harfج ع ل
جعل الله الظلمات والنور: خلقهمـا.
وجعـل الشمـس سراجـاً: صيرهـا كذلـك.
وجعـل يفعـل كذا.
وأنزل القدر بالجعال والجعالة وهي الخرقة.
وأعطى العامل جعله وجعالته وجعيلته أي أجـره.
وأعطـى العمـال جعالاتهـم وجعائلهـم.
وقسمـوا الجعالـات وهي ما يتجاعله الناس بينهم عند البعث والأمر يحزبهم من السلطان.
وأجعلت لفلان فعمل لي كذا أي بينت له جعلاً.
وفلان يجاعل فلاناً: يصانعه
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.483 harfجَعَلَ الشيءَ يَجْعَله جَعْلاً ومَجْعَلاً واجتعله: وَضَعه؛ قال أَبو زبيد:
وما مُغِبٌّ بِثَنْي الحِنْوِ مُجْتَعِلٌ،
في الغِيلِ في ناعِمِ البَرْدِيِّ، مِحْرَابا
وقال يرثي اللَّجلاج ابن أُخته:
ناطَ أَمْرَ الضِّعافِ، واجْتَعَلَ اللّيْلَ كحَبْلِ العَادِيَّةِ المَمْدُود أَي جَعَلَ يَسِيرُ الليلَ كلَّه مستقيماً كاستقامة حَبْل البئر إِلى الماء، والعادِيَّة البئر القديمة. وجَعَلَه يَجْعَلُه جَعْلاً:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR265 harf* ج ع ل * * جَعَلَ * كذا من باب قطع و * مَجْعَلاً * أيضا بوزن مقعد و * جَعَلَهُ * نبيا صيره وجعلوا الملائكة إناثا سموهم و * الجُعْلُ * بالضم ما جعل للإنسان من شيء على فعل وكذا * الجِعالةُ * بالكسر و * الجَعِيلةُ * أيضا و * الجُعَلُ * دوبية و * اجْتَعَلَ * بمعنى جعل
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.305 harfجعله، كمنعه يجعله جعلا بالفتح ويضم، وجعالة كسحابة ويكسر، واجتعله: أي صنعه صريحه أن الجعل والصنع واحد، وقال الراغب: جعل لفظ عام في الأفعال كلها، وهو أعم من فعل وصنع وسائر أخواتها. وشاهد اجتعل قول أبي زبيد الطائي:
ناط أمر الضعاف واجتعل اللي ل كحبل العادية الـمـمـدود جعل الشيء جعلا: وضعه، جعل بعضه فوق بعض: ألقاه. جعل القبيح حسنا: صيره ومنه قوله تعالى: إنا جعلنا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR12.387 harfجَعَلَ
1 جَعَلَ جعل , aor. جَعَلَ , inf. n. جَعْلٌ (S, Msb, K) and جُعْلٌ and جَعَالَةٌ and جِعَالَةٌ (K) and مَجْعَلٌ, (S, TA,) He made a thing; syn. صَنَعَ; (Msb, K;) but having a more general signification than فَعَلَ and صَنَعَ and their equivalents [as will be shown by what follows]; (Er-Rلghib, TA;) and so ↓ اجتعل: (K:) both these verbs signify the same. (S.) ― -b2- He made a thing of, or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR669 harfجَعَلَ
جَعَلَ A ( n. ac. جَعْل 1 , جُعْل 3 , مَجْعَل 17 , جَعَاْلَة 22t , جِعَاْلَة 23t ),
a. Made; made to be, rendered.
b. Put, placed; appointed.
c. Began to, set about.
جَاْعَلَ
جَاْعَلَ III ,
a. Bribed.
أَجْعَلَ
أَجْعَلَ IV ,
a. Set, put down.
b. [ acc. & La ], Gave, assigned to.
جُعْل
جُعْل 3 , ( pl. جُعُل 10 ),
a. Wages, pay, stipend, salary.
b. Bribe.
جُعَل
جُعَل 9 ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR60.640 harfجعل
جَعَلَ - يَجْعَلُ
جَعَلَ - يَجْعَلُ + كائن + شيئاً + خَبَر: يصنع ويعمل من شيء شيئاً مغايراً: يغير بنيته وتكوينه لتناسب وظيفة جديدة: يغير بناء وتركيب الشيء من حال قديم، إلى حال جديد، وذلك ليناسب وظيفة جديدة، لا يناسبها ولا يقوم بها الوضع السابق: يغير الأبعاد أو البنية أو الموقع أو برنامج العمل من حال قديم إلى حال جديد
جَعَلَ - يَجْعَلُ +
Sîgalar(104)
- جَعَلَKıldı(فَعَلَ)×44
- وَجَعَلْنَاVe kıldık+1 anlam(وَفَعَلْنَا)×37
- جَعَلْنَاKıldık(فَعَلْنَا)×29
- وَجَعَلَVe kıldı(وَفَعَلَ)×29
- وَجَعَلُواKıldılar+1 anlam(وَفَعَلُوا)×8
- جَعَلْنَاهُOnu kıldık(فَعَلْنَاهُ)×7
- اجْعَلْKıl(افْعَلْ)×6
- جَعَلَكُمْSizi kıldı(فَعَلَكُمْ)×6
- يَجْعَلْKılar(يَفْعَلْ)×6
- تَجْعَلُواKılmayın+1 anlam(تَفْعَلُوا)×5
Mücavir kökler331 mücavir (737 toplam)
- أمم
22 ortak ayet · Emam ön demektir
- خلف
22 ortak ayet · Half : Ense demektir
- ندد
5 ortak ayet · Öbek öbek develer demektir
- ليل
16 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- زوج
14 ortak ayet · İlik ve düğme çiftinin her biridir
- سكن
13 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir
- سفل
5 ortak ayet · “Sufla” vadinin alt tarafına, “ulya” ise üst tarafına denir
- شكر
13 ortak ayet · Sütle dolu memedir
- نهر
16 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
- ذرر
9 ortak ayet · Zerre toz demektir
- مكن
10 ortak ayet · Kevn tepe demektir
- بنو
18 ortak ayet · Oğullar
Geçtiği ayetler(311)
Bu kök 311 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.
الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ …
KıldıO ki; yeryüzünü sizin için bir döşek, göğü de bir bina yaptı. Gökten su indirip onunla türlü türlü meyvelerden sizin için rızık çıkardı. O halde bile bile Allah’a eşler koşmayınız.
وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا
KıldıAllah’ın sizi başına diktiği mallarınızı beyinsizlere vermeyin. Kendileribi bunların geliri ile rızıklandırıp giydirin ve onlara güzel söz söyleyin.
… فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا
KıldıAncak sizinle kendileri arasında bir anlaşma bulunan bir millete sığınanlar ve sizinle savaşmaktan veya kendi milletleriyle harbetmekten bunalarak size başvuranlar müstesnadır. Allah dileseydi; onları size musallat ederdi de sizinle savaşırlardı. Eğer sizden uzak durur, savaşmaz ve size barış teklif ederlerse; Allah, onlara dokunmanıza izin vermez.
وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ
KıldıHani, Musa kavmine demişti ki: Ey kavmim; Allah’ın size olan nimetini hatırlayın. Hani sizden peygamberler yetiştirmiş ve size saltanatlar ihsan etmişti. Dünyalarda kimseye vermediğini size vermişti.
جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ …
KıldıAllah Ka’be’yi, o haram evi insanlar için hayat ve güven kaynağı kıldı. Keza o haram olan ayı da, kurbanı da, boynu bağlı olan kurbanlıkları da. Bu, Allah’ın göklerde ve yerde olanları bildiğini ve Allah’ın gerçeten her şeyi bilici olduğunu bilmeniz içindir.
مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ
KıldıAllah; ne Bahire’den, ne Saibe’den, ne Vasile’den, ne de Ham’dan hiç birini meşru kılmamıştır. Fakat küfredenler; Allah’a karşı yalan uydurdular. Onların çoğunun ise akılları ermez.
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ
KıldıO’dur, yıldızları yaratmış olan, karanın ve denizin karanlıklarında onlarla yol bulasınız diye. Ayetlerimizi bilen bir kavim için uzun uzadıya açıkladık.
هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ …
KıldıGüneşi ziya ayı nur yapan, yılların sayısını ve hesabı bilmeniz için aya konak yerleri düzenleyen O’dur. Allah, bunları ancak hak ile yaratmıştır. Bilen insanlar için ayetlerini uzun uzadıya açıklar.
هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ
KıldıO’dur size geceyi dinlenesiniz diye karanlık ve gündüzü çalışasınız diye aydınlık kılan. Kulak veren bir kavim için bunlarda ayetler vardır.
فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ
KıldıOnların yüklerini yüklettiğinde su kabını öz kardeşinin yüküne koydurdu. Sonra bir münadi: Ey kafile; siz gerçekten hırsızlarsınız, diye bağırdı.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جعل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خلق, صنع, فعل, بدع |
| Zıt Kök | فسخ |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi bir vasıta veya niyet ile tutup bir halden başka bir hale geçirme, işlev ve konum yükleme |
| Çekirdek Özet 2 | Mevcut varlığı veya durumu başka bir niteliğe, işleve, düzene veya hükme dönüştürerek tayin etme |
| Çekirdek Özet 3 | Varlıklar ve durumlar arasındaki ilişkisel düzeni, vazife taksimini ve ontolojik/hukuki statü tayinini ifade eden sistemik kuruculuk |
| Kritik Hata Riski | Kökü doğrudan sıfırdan yaratma anlamındaki خلق kökü ile bir tutarak mevcut unsurların dönüştürülmesi ve işlevlendirilmesi boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جع | Bir araya getirme, bükme, toplama ve çekme hareketini ifade eden ikili ses öbeğidir; جعد kökünde kıvrılma ve toplanma, جعم kökünde ise hırsla bir şeyi kendine çekme ve yutma anlamlarında belirir | ل | Temel toplama ve kavrama hareketine yöneltme, raptetme, tahsis etme ve bir gayeye bağlama boyutu katarak bir nesneye veya duruma yeni bir işlev, hal ve yön tayin etme anlamını meydana getirmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir nesneyi veya durumu bulunduğu yerden kaldırıp bir istikamete sevk etme hareketini temsil eder |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Sevk edilen duruma veya nesneye bilinçli, amaçlı ve tayin edici bir niyetle bakmayı simgeler |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Nesneyi belirlenmiş bir amaca raptetme, bir işlev ve statü sınırına yönlendirip bağlama gücünü gösterir |
| جعل | Bir nesneyi amaçlı bir yönlendirmeyle tutup yeni bir işleve ve hedefe bağlama | Bir varlığı mevcut konumundan alıp irade ve tayin ile belirli bir gayeye, işleve veya vasfa dönüştürme eylemini kurar |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sıcak tencereyi ocaktan indirmek veya kirli bir şeyi tutmak için kullanılan bez veya deri parçasıdır; ayrıca bir iş karşılığında belirlenen ve tahsis edilen ücret veya paydır |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde bir varlığın yönünün, durumunun veya yolunun bütünüyle başka bir hale çevrilmesi anlamında şahit getirilmiştir; Ebû Zübeyd el-İyâdî bir beytinde bir şeyi sığınak veya mekan kılmayı اجْتَعَلَ mazi kalıbıyla anmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimseye belirli bir vazife karşılığında bir pay veya ücret tayin etme anlamında kullanılmıştır; asker sevkiyatında veya kabile işlerinde belirlenen tahsisata جعالة denilmiştir |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde جعل kökü, iç Arapça gelişiminde somut nesnel kullanımından geniş bir tasrîf ve tahvil fiiline evrilmiş özgün bir semantik alan sunar. İbranice ve Süryanice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde bu kök doğrudan Arapçadaki kılmak, dönüştürmek fiilini karşılayan yaygın bir fiil olarak bulunmaz; Arapça bu kökte somut olarak tencere tutacağı veya karşılık ücreti gibi nesnel ilişkileri öncelikle muhafaza etmiş, ardından fiili bir şeyi bir halden başka bir hale geçirme ve tahvil etme yönünde genişletmiştir. Güney Sami ve Klasik Arapça katmanında kök, bir nesneyi aracı bir vasıtayla tutup bir işe tahsis etme eyleminden hareketle genel bir kılma, tayin etme ve vazetme fiili haline gelmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi tutacak vasıtasıyla alma ve karşılık belirleme eylemi | Somut tencere bezi veya ücret manasından zihni veya ontolojik dönüştürme ve statü tayini manasına geçiş yapmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapçaya özgü tahvil ve kılma genişlemesi | Kuzeybatı Sami dillerinde genel kılma eylemi için başka kökler kullanılırken Arapçada bu kök geniş bir fiil sistemine dönüşmüştür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جعل | Anlamlı | Bir şeyi bir hale getirmek, kılmak, dönüştürmek, ücret tayin etmek | Bir nesneyi veya durumu yeni bir konuma veya vasfa raptetme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| جلع | Anlamlı | Açılmak, soyunmak, perdesiz kalmak | Örtünün kalkması ve içte olanın dışarı çıkması anlamındadır | Hedef kökle zıt yönlü bir açılma taşır; Kur'an'da geçmez |
| عجل | Anlamlı | Acele etmek, öne geçmek, vaktinden önce istemek | Bir işi zamanından önceye alma ve sürat gösterme hareketidir | Kur'an'da geçer |
| علج | Anlamlı | Sertleşmek, kalınlaşmak, tedavi etmek | Güçlü ve dirençli olma, bir şeyle uğraşıp onu terbiye etme anlamıdır | Kur'an'da geçmez |
| لجع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş kullanım dışı sayılmıştır | Mühmel kök; Kur'an'da geçmez |
| لعج | Anlamlı | Yanmak, yakmak, keder vermek | Aşkın veya ateşin göğsü yakıp acıtması anlamını taşır | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جعل | Merkez | Dönüştürmek, kılmak, işlev tayin etmek | Mevcut bir varlığı veya hali yeni bir fonksiyon, vasıf veya statüye sokmaktır | İki meful alarak bir şeyi başka bir şeye çevirme gücü taşır |
| خلق | Komşu | Takdir ederek var etmek, yaratmak | Bir şeyi yoktan veya belirli bir ölçüye göre aslen meydana getirmektir | جعل kökünde mevcut olanı dönüştürme ve niteleme öne çıkar |
| صنع | Komşu | Ustalık ve maharetle üretmek | Bir işi belirli bir beceri, gaye ve incelikle yapmaktır | جعل kökü salt imalat değil hükmi veya fonksiyonel tayindir |
| فعل | Komşu | Genel eylemde bulunmak | Her türlü eylemi kapsayan en genel hareket ve tesir bildiren köktür | جعل kökünde ise mutlaka bir halden diğerine geçirme veya tayin vardır |
| بدع | Komşu | Örneksiz olarak ortaya koymak | Önceden bir modeli ve maddesi olmaksızın ilk defa inşa etmektir | جعل ise var olanı yeni bir intizama ve işleve bağlar |
| فسخ | Zıt | Bozmak, geçersiz kılmak, dağıtmak | Kurulmuş bir bağı, akdi veya tayin edilmiş bir hükmü ortadan kaldırmaktır | جعل kökünün tesis ettiği statü ve işlevi hükümsüz bırakır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جعل | Bir şeyi başka bir hale getirmek, kılmak | Mevcut bir unsuru yeni bir işlev, hal veya statüye sokma eylemidir | Kesin |
| Latince | Constituo, reddo, facio | Kurmak, tesis etmek, dönüştürmek | Constituo statü ve düzen kurmayı, reddo bir hale getirmeyi tam karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Make, render, appoint, constitute | Kılmak, bir hale getirmek, tayin etmek | Render bir vasfa büründürmeyi, appoint ve constitute ise statü vermeyi karşılar | Güçlü |
| Almanca | Machen, ernennen, gestalten | Kılmak, tayin etmek, şekillendirmek | Machen genel kılmayı, ernennen ve einsetzen ise işlevsel vazife tayinini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Rendre, constituer, établir | Bir hale sokmak, tesis etmek | Rendre bir sıfata dönüştürmeyi, constituer ise bir yapı haline getirmeyi verir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Halk ve inşâ anlamında (تكوين ve خلق) | Bir şeyi var edip düzene koymak, yaratmak | Karanlıkların ve aydınlığın var edilişi bağlamında tek meful ile kullanılır; örnek En'âm 6:1 |
| Bir halden diğerine dönüştürme (تصيير) | Mevcut bir varlığı veya nesneyi yeni bir niteliğe büründürmek | Yeryüzünün döşek, göğün tavan kılınması gibi kozmolojik bağlamlar; örnek Bakara 2:22 |
| Statü, hüküm ve vazife tayini (تسمية ve تشريع) | Bir şahsı veya kurumu önder, elçi veya sorumlu kılmak | İnsanlara imamlık veya risalet vazifesi verilmesi bağlamı; örnek Bakara 2:124 |
| Zihni kabul ve isnat (حكم ve اعتقاد) | Bir şeyi öyle zannetmek veya haksız yere öyle nitelemek | Müşriklerin melekleri dişi veya Allah'a ortak saymaları bağlamı; örnek Zuhruf 43:19 ve En'âm 6:100 |
| Bir eyleme başlama ve yönelme (طفق ve أخذ) | Bir fiili kesintisiz olarak yapmaya girişmek | İki meful almayan, başlama fiili olarak gerçekleşen durumlar; Kur'an'da daha ziyade hal ve nizam tayinlerinde mündemiçtir |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratma fiili ve Kur'an'ın mahluk oluşu meselesi | Zuhruf 43:3 ayetindeki جعلناه ifadesinin خلق anlamına gelip gelmediği ana tartışma konusu olmuştur | Kökün sıfırdan yaratma ile mevcut olanı bir vasfa çevirme arasındaki farkında yoğunlaşır |
| Fıkıh | Cuâle akdi ve hukuki statü tayinleri | Belirli bir işi yapan kimseye önceden taahhüt edilen ücret akdine جعالة denmesi ve vazife tayinleri | Bir emek karşılığında belirlenen hak veya hukuki bir durumun tesis edilmesi |
| Tefsir | İki mefullü ve tek mefullü kullanımların ayrımı | Ayetlerdeki جعل fiilinin halk, tasrîf, tesmiye veya zann manalarından hangisine geldiğinin tahlili | Ayetin bağlamına göre ontolojik inşa ile teşrii/itibari vazetmenin tefriki |
| Hadis | Yetkilendirme, tayin ve hüküm belirleme | Bir kimseyi vali, imam veya sorumlu tayin etme hadislerinde yer alan yetkilendirme ifadeleri | İdari, ahlaki ve hukuki pozisyonun bir şahsa yüklenmesi anlamı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Teşri ve kulluk nizamı | Statü ve mükellefiyet tayini | İnsanı muhatap veya sorumlu bir konuma yerleştirmek | Allah'ın peygamberleri rehber kılması ve dinin kurallarını tayin etmesidir | Kesin |
| İlmi | Ontolojik intizam ve tabiat yasaları | Fonksiyonel yapılandırma | Maddi unsurlara belirli görevler ve etkiler yüklemek | Güneşin ışık, ayın aydınlatıcı kılınması gibi sebep-sonuç ilişkilerinin kurulmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Hilafet, idare ve yetki paylaşımı | Emaret ve vazife tayini | Toplumsal sorumluluğu belirli ehil kimselere tevdi etmek | Yeryüzünde halife kılınma ve hukuku uygulama meşruiyetinin verilmesidir | Kesin |
| İktisadi | Emek ve karşılık münasebeti | Ücret ve hak tahsisi | Bir işin ifası karşılığında belirli bir bedeli garanti etmek | Cuâle prensibiyle emek ile gelir arasındaki karşılıklı bağı kurmaktır | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel dönüşüm matrisi veya durum dönüşüm operatörü | Bir kümedeki girdiyi alıp tanımlı bir kural çerçevesinde başka bir çıktıya veya duruma dönüştüren yapısal işlemciye karşılık gelir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal rol dağılımı ve normatif statü tayini | Hukuk ve sosyolojide bireylere veya kurumlara yeni haklar, sorumluluklar ve toplumsal roller yükleyen kurucu edimdir | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir eylem veya Türkçedeki yapmak, etmek gibi nötr fiillerle karşılayarak onun dönüştürücü ve statü kurucu vasfını silikleştirmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığı yoktan var etmekten ziyade, var olan unsurlara yeni gayeler yüklemek, onları bir düzen içine sokmak ve itibarî veya hakiki yeni bir statüye büründürmek |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | جعل geçtiği her yerde yaratma zannedilirse teolojik olarak nassların kastettiği fonksiyonel ve itibarî kılmalar ontolojik yaratmaya indirgenir ve ayetlerin teşrii boyutu kaybolur |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem kainattaki düzeni hem de şeriatteki hükümleri açıklarken kullandığı temel inşa ve tahvil fiili olması sebebiyle varlıklar arası hiyerarşi ve fonksiyonu kavramayı sağlar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kainatın insanın istifadesine sunulduğunu bildiren nimet ayetlerinde, peygamberlerin ve toplumların tayinini bildiren kıssalarda ve şirk ehlinin Allah'a ortak koşma iddialarını reddeden ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılışın sadece bir ilk var edilişten ibaret olmadığını, varlığın sürekli bir gayeye ve işleve matuf olarak tanzim edildiğini ve şirk iddialarının temelsiz bir zihni yakıştırmadan ibaret olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi bir vasıta ile tutup ateşten veya bulunduğu yerden alarak başka bir vazifeye veya zemine yerleştirmek.
- Soyut anlamMevcut bir varlığı veya durumu niyet, irade ve hüküm ile yeni bir niteliğe, fonksiyona, statüye veya zihni kabule dönüştürmek.
- Sistematik karşılıkBir girdisinin belirlenmiş bir dönüştürücü operatörü vasıtasıyla amaçlanan bir işlevsel durumuna intikal ettirilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıBurada dönüştürülecek mevcut varlığı, nesneyi veya durumu; veya failin iradesini, tayin edici hükmünü ve dönüştürme fonksiyonunu; ise elde edilen yeni statüyü, kazanılan vasfı veya yüklenen işlevi simgeler. Model, kökün bir şeyi doğrudan yoktan var etmek yerine mevcut olanı başka bir niteliğe büründürme yapısını sembolize eder.