عجز

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ع-ج-ز13 sîga, 24 mücavir kök, 25 ayet, 21 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.نصرأَعَجَزْتُنخلعَجُوزًامُعَاجِزِينَكفرعجزأرضحسبأَعْجَازُسعينُعْجِزَعذببِمُعْجِزِينَوليألهويلغير

KökSîga 13Ayet 25Sure 21Mücavir 24

▶ Ağı aç (3B)

عجز

ع - ج - ز

KÖK
  • 26 geçiş
  • 25 ayet
  • 13 sîga
  • 13 sözlük

Belin at tarafıdır. Duruşta en arka tarafta kalan yerdir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Belin at tarafıdır. Duruşta en arka tarafta kalan yerdir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.435 harf
باب العين و الجيم والزاي معهما )ع ج ز، ز ع ج، ج ز ع مستعملات ع ز ج، ع ز ج، ج ع ز، ز ج ع مهملات( عجز: أعجزني فلان إذا عجزت عن طلبه وإدراكه. والعجزُ نقيض الحزم. وعَجَزَ يَعْجِزُ عَجْزا فهو عاجزٌ ضعيفٌ. قال الأعشي: فذاك ولم يُعْجِزْ من الموتِ ربَّه والعجوز: المرأة الشيخة. ويُجْمَعُ عجائز، والفعل: عجزت. وعجَزت تعجز عجْزاً، وعجّزت تعجيزاً، والتخفيف أحسن. ويقال للمرأة: اتقي الله في شيبتك، وعجزِكِ،
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.346 harf
العَجُزُ: موخَّر الشيء، يؤنَّث ويذكَّر. وهو للرجل والمرأة جميعاً. والجمع الأعجازُ. والعَجيزَةُ، للمرأة خاصة. والعَجْزُ: الضعف. تقول: عَجَزْتُ عن كذا أعْجِزُ بالكسر عَجْزاً ومَعْجِزَةً ومَعْجَزَةً ومَعْجِزاً ومَعْجَزاً بالفتح أيضاً على القياس. وفي الحديث: "لا تَلِثُّوا بدارِ مَعْجَزَةٍ"، أي لا تقيموا ببلدة تَعجِزون فيها عن الاكتساب والتعيُّش. وعَجَزَت المرأة تَعْجُزُ بالضم عجوزاً، أي صرت عَجوزاً.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR7.497 harf
باب العين والجيم مع الزاي عجز ، عزج ، جزع ، جعز ، زعج : مستعملات عجز : قال الله جلّ وعزّ : ( وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ وَمَآ أَنتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِى الاَرْضِ وَلاَ فِى ) ( العَنكبوت : 22 ) قال الفراء : يقول القائل كيف وصَفَهم الله أنّهم لايُعجِزون في الأرض ولا في السماء وليسوا في أهل السماء ؟ فالمعنى ما أنتم بمعجزين في الأرض ولا من في السماء بمعجز . وقال أبو إسحاق : معناه ما أنتم بمعجزين في الأرض
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR17.222 harf
(باب العين والجيم وما يثلثهما) (عجد) العين والجيم والدال ليس بشيء، على أنهم يقولون: العُجْد: الزبيب. ويقال هو العُنْجُد. (عجر) العين والجيم والراء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على تعقد في الشيء ونُتوٍّ مع التواء. من ذلك العَجَر: مصدر قولك عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً. والأعجر النّعت. والعُجْرة: موضع العَجَر. ويقال: حافر عَجُِرٌ: صلب شديد. قال مَرَّار بن مُنْقِذ: سائلٍ شمراخُه ذي جُبَبٍ *** سَلِط السُّنبُك
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.076 harf
- عجز الإنسان: مؤخره، وبه شبه مؤخر غيره. قال تعالى: ﴿كأنهم أعجاز نخل منقعر﴾ [القمر/20]، والعجز أصله التأخر عن الشيء، وحصوله عند عجز الأمر، أي: مؤخره، كما ذكر في الدبر، وصار في التعارف اسما للقصور عن فعل الشيء، وهو ضد القدرة. قال تعالى: ﴿أعجزت أن أكون﴾ [المائدة/31]، وأعجزت فلانا وعجزته وعاجزته: جعلته عاجزا. قال: ﴿واعلموا أنكم غير معجزي الله﴾ [التوبة/2]، ﴿وما أنتم بمعجزين في الأرض﴾ [الشورى/31]،
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR876 harf
ع ج ز لا تلثّوا بدار معجزة‏.‏ وطلبته فأعجز وعاجز إذا سبق فلم يدرك‏.‏ وإنه ليعاجز إلى ثقة‏.‏ وفلان يعاجز عن الحق إلى الباطل أي يميل إليه ويلتجيء‏.‏ وإنه لمعجوز‏:‏ مثمود وهو من عاجزته أي سابقته فجزته‏.‏ وولد فلان لعجزة‏:‏ بعدما كبر أبواه وهو العجزة ابن العجزة‏.‏ قال‏:‏ عجزة شيخين يسمّى معبداً ويقال‏:‏ هو عجزة أبيه وكبرة أبيه‏.‏ وبنو فلان يركبون أعجاز الإبل إذا كانوا أذلاء أتباعاً لغيرهم أو
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR10.672 harf
العَجْزُ: نقيض الحَزْم، عَجَز عن الأَمر يَعْجِزُ وعَجِزَ عَجْزاً فيهما؛ ورجل عَجِزٌ وعَجُزٌ: عاجِزٌ. ومَرَةٌ عاجِزٌ: عاجِزَةٌ عن الشيء؛ عن ابن الأَعرابي. وعَجَّز فلانٌ رَأْيَ فلان إِذا نسبه إِلى خلاف الحَزْم كأَنه نسبه إِلى العَجْز. ويقال: أَعْجَزْتُ فلاناً إِذا أَلفَيْتَه عاجِزاً. والمَعْجِزَةُ والمَعْجَزَة: العَجْزُ. قال سيبويه: هو المَعْجِزُ والمَعْجَزُ، بالكسر على النادر والفتح على القياس
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.244 harf
* ع ج ز * * العَجُزُ * بضم الجيم مؤخر الشيء يذكر ويؤنث وهو للرجل والمرأة جميعا وجمعه * أعْجَازٌ * و * العَجِيزةُ * للمرأة خاصة و * العَجْزُ * الضعف وبابه ضرب و * مَعْجِزَاً * بفتح الجيم وكسرها و * مَعْجِزَةً * بفتح الجيم وكسرها وفي الحديث ﴿لا ثلثوا بدار معجزة﴾ أي لا تقيموا ببلدة تعجزون فيها عن الاكتساب والتعيش و * عَجَزَتِ * المرأة صارت * عَجُوزا * وبابه دخل وكذا * عَجَّزَتْ تَعْجيزا * و *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR23.064 harf
العجز، مثلثة، والعجز، كندس وكتف، خمس لغات، والضم لغتان في العجز، كندس، مثل عضد وعضد وعضد، بمعنى مؤخر الشيء أي آخره، يذكر ويؤنث، قال أبو خراش يصف عقابا: بهيما غير أن العجز منها تخال سراته لبنا حليبـا وقال الهيثمي: هي مؤنثة فقط. والعجز: ما بعد الظهر منه، وجميع تلك اللغات تذكر وتؤنث، ج أعجاز، لا يكسر على غير ذلك. وحكى اللحياني: إنها لعظيمة الأعجاز، كأنهم جعلوا
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok20.353 harf
1 عَجڤزَ The primary signification of عَجْزٌ [an inf. n. of عَجَزَ] is The being, or becoming, behind, or behindhand, or backward, with respect to a thing; or holding back, hanging back, or abstaining, from it: and its happening at the latter, or last, part, or at the end, of an affair: and hence, in common conventional language, it has the signification shown by the explanation here next
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.505 harf
عَجَزَ عَجَزَ U ( n. ac. عُجُوْز 27 ), a. Aged, grew old. b. I ( n. ac. عَجْز 1 , مَعْجَز 17 , مَعْجَزَة 17t , عُجُوْز 27 , عَجَزَاْن 36 ) [ 'An ], Was incapable of, unequal to, lacked strength for. عَجِزَ عَجِزَ A ( n. ac. عَجَز 4 ), a. see supra (b) . عَجَّزَ عَجَّزَ II , a. Aged, grew old. b. Considered, called weak. c. Weakened, enfeebled, rendered weak; incapacitated.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR96.289 harf
عجز 2.BAB عَجَزَ - يَعْجِزُ - عَجُوْز - أَعْجَزَ - يًعْجِزُ - مُعْجِز - مُعْجِزِيْن - عَاجَزَ - يُعَاجِزُ - مُعَاجِز - مُعَاجِزِيْن عَجَزَ - يَعْجِزُ + الكائن + أن بفعل + شيئاً: يسعى للقيام بعمل، فلا يتمكن لنقص القدرات اللازمة لذلك لديه عَجُوْز: على وزن " فـَعول ": اسم فاعل مبالغة من " عَجَزَ - يَعْجِزُ ": من يحاول القيام بعمل ما فلا يتمكن من
Tamamını oku

Sîgalar(13)

Mücavir kökler24 mücavir (124 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. أرض

    9 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

  2. سعي

    3 ortak ayet · Sua’f el çatlamasıdır

  3. غبر

    2 ortak ayet · Ğubar, Toz demektir

  4. ولي

    5 ortak ayet · Veli arka demektir

  5. نخل

    2 ortak ayet · Hurma ağacıdır

  6. دون

    4 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir

  7. ويل

    2 ortak ayet · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir

  8. ألم

    2 ortak ayet · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir

  9. عذب

    4 ortak ayet · Su yosunudur

  10. حسب

    2 ortak ayet · Hisbe okun nişangah kısmına denir

  11. نصر

    2 ortak ayet · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir

  12. غير

    2 ortak ayet · Ğayr, Ğayr dışında demektir

Geçtiği ayetler(25)

Sîga sayfası: بِمُعْجِزِينَ
  1. إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ

    Aciz bırakanlarMuhakkak size vaad olunan; yerine gelecektir. Siz, O’nu aciz kılacaklar değilsiniz.

  2. وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ

    Aciz bırakanlarO gerçek mi? diye senden haber sorarlar. De ki: Rabbıma andolsun ki o, muhakkak gerçektir. Elbette siz, O’nu aciz bırakacaklar değilsiniz.

  3. قَالَ إِنَّمَا يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شَاءَ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ

    Aciz bırakanlarDedi ki: Onu size dilediği takdirde ancak Allah getirir. Ve siz, O’nu asla aciz bırakamazsınız.

  4. أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ

    Aciz bırakanlarYahut onlar dönüp dolaşırken kendilerini yakalamasından mı? Allah’ı aciz bırakacak değillerdir.

  5. وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ

    Aciz bırakanlarSiz ne yerde, ne gökte O’nu aciz bırakabilirsiniz. Allah’tan başka sizin hiç bir dostunuz ve yardımcınız da yoktur.

  6. فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلَاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ

    Aciz bırakanlarBöylece kazandıkları kötülükler başlarına geldi. Bunların içinden zulmedenlerin kazandıkları kötülükler de kendilerini çarpacaktır. Ve onlar aciz bırakılacaklar da değillerdir.

  7. وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ

    Aciz bırakanlarYeryüzünde O’nu aciz bırakamazsınız. Ve sizin Allah’tan başka ne bir veliniz vardır, ne de bir yardımcınız.

Sîga sayfası: مُعَاجِزِينَ
Sîga sayfası: لِيُعْجِزَهُ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökعجز
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerضعف, وهن, قصر, فوت
Zıt Kökقدر
Çekirdek Özet 1Bir şeyin arka, dip veya kuyruk kısmı; geride kalıp yetişememek ve sona düşmek
Çekirdek Özet 2İlahi kudret ve iradenin karşısında insanın kaçamayışı, O'nu geçemeyişi ve hükümsüz kılamayışı
Çekirdek Özet 3Bir eylemi gerçekleştirecek güç ve imkânın tükenmesi, geri kalış ve yetersizlik durumu
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca fiziksel takatsizlik veya pasif güçsüzlük sanıp, iradi kaçış ve ilahi planı boşa çıkarma çabası boyutunu ıskalamak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
عجHızlı ve gürültülü hareket, kabarma, toz kaldırma ve yönelme (عجب, عجف, عجل, عجم)زHareketi sınırlandırma, kesme ve arkada bırakma boyutu ekleyerek eylemin sonuna, arka tarafına veya yetişemeyip arkada kalışa odaklanmıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
عGöz; görme, bilme, kaynakAlgılama, hedefe yönelme ve sınırları tecrübe etme
جDeğnek, deve; taşıma, yol alma, toplamaBir yükü yüklenme, mesafe katetme ve eylemde bulunma
زKesici alet; kesme, ayırma, biçmeHareketi durdurma, kesintiye uğratma ve sona erdirme
عجزGözün ve yük taşıma hareketinin kesilip geride kalmasıBir hedefe doğru ilerleyen gücün kesintiye uğrayarak arkada kalması, sona düşmesi ve taşınan yükün nihayete erdirilemeyişi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir canlının veya nesnenin arka tarafı, kalça ve oturak kısmı; bir şeyin dip veya son bölümü. Buradan hareketle sürünün gerisinde kalmak, arkaya düşmek ve yürüyüşe güç yetirememek.
Cahiliye şiiri kullanımıel-A‘şâ divanında ecelin kaçınılmazlığı ve ölümden kaçıp kurtulmanın imkânsızlığı bağlamında geçer: فذاك ولم يُعْجِزْ من الموتِ ربَّه
Erken Arapça kullanımİbnü'l-A‘râbî ve Zeccâc gibi erken dilcilerin aktardığı üzere, arkada kalmak, bir şeyi arkasından kovalayıp yetişememek ve yaşlı kadının doğurganlığının sona ermesi anlamlarında kullanılmıştır.

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Sami dillerinde عجز kökü, fiziksel olarak bir nesnenin arka, dip veya son kısmını ifade eden ilksel bir somut çekirdekten türemiştir. İbranicede doğrudan üçlü ses denkliğiyle birebir aynı semantik alanı karşılayan yaygın bir fiil kökü bulunmamakla birlikte, kökün son harfinin sibilant karakteri ve boğaz harfiyle birleşimi, Batı Sami dillerinde geride kalma ve tutukluk bildiren ikincil formlarla fonetik paralellik gösterir. Arapçada kök çift yönlü bir gelişim izlemiştir: İlki bir canlının veya yapının arka ve alt bölümü (insan ve hayvanda kuyruk sokumu/kalça, hurma ağacında gövde/kök kısmı), ikincisi ise bu somut durumun eyleme aktarılmasıyla bir hedefin gerisinde kalmak, hızı veya gücü yetmeyip arkada kalmak ve dolayısıyla güç yetirememektir. Diğer Sami dillerinde acizlik ve zaaf kavramı daha çok zayıflık ve gevşeklik bildiren köklerle ifade edilirken, Arapça bu kökle geride kalış, öne geçemeyiş ve boşa çıkaramayış boyutunu merkeze almıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönArka taraf, kalça ve kütük dibi anlamından türemeSomut olarak cismin arka kısmı olan عَجُز sözcüğünden, zaman veya mesafece arkada kalmayı ifade eden fiil formu türetilmiştir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney ve Batı Sami dillerinde geride kalma ve ağırlaşmaArapçadaki geniş semantik açılım diğer Sami kollarında sınırlı olup, kök en zengin kullanımını Arapçada korumuştur.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik katmanda arka ve kuyruk tasvirleriÇeşitli Afro-Asyatik dillerde beden uzuvlarının arka kısımlarını niteleyen morfemlerle fonetik benzerlikler taşır.Muhtemel

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, HALOT, Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
عجزAnlamlıArkada kalmak, güç yetirememekBir işi yapmaktan geri kalmak, sonuna düşmek, yetersiz kalmakHedef kök; Kur'an'da geçer
عزجKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn'da mühmel, Tehzîb'de müsta'mel; Kur'an'da geçmez
جعزKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn'da mühmel; Kur'an'da geçmez
جزعAnlamlıKopmak, sabırsızlanmakBir şeyin ortadan ikiye kesilmesi, tahammülün tükenmesi ve feryat etmekOrtak sesler; sabrın tükenişi ve acziyetle tematik akraba; Kur'an'da geçer
زعجAnlamlıYerinden oynatmak, dürtmekBir şeyi yerinden sıçratmak, huzursuz edip hareket ettirmekKök olarak kullanımda; Kur'an'da geçmez
زجعKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
عجزMerkezGüç yetirememek, geride kalmakEylemin gerisinde kalıp hedefe ulaşamama ve başkasını geçememeYeteneğin veya hızın yetersizliği sebebiyle arkada kalmak
ضعفKomşuTakatsizlik, direnç azlığıYapısal veya bedensel kuvvetin eksikliği; cılızlıkİçsel güç ve metanetin azlığını ifade eder, geri kalma şartı taşımaz
وهنKomşuGevşeklik, çözülmeKemikte, iradede veya bağda meydana gelen kırılganlık ve gevşemeKuvvetin sarsılması ve dayanıklılığın kaybolması
قصرKomşuBoyutça yetmemek, kısa kalmakBir sınıra erişememek, eksik bırakmakİmkân varken yapmamayı veya mesafenin yetişmemesini kapsar
فوتKomşuKaçırmak, aranın açılmasıBir fırsatın veya hedefin elden çıkıp gitmesiHedefin öne geçip arayı açması sonucu ulaşılamaması
قدرZıtGüç yetirmek, ölçmekBir şeyi tam bir kudret, ölçü ve denetim altında tutabilmekVarlığa ve eyleme tam anlamıyla hükmetme yetkinliği

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaعجزArkada kalmak, güç yetirememekBir işin gerisinde kalıp ona yetişememek ve onu engelleyememekKesin
LatinceImpotentia, defectusGüçsüzlük, eksiklikFiziksel iktidarsızlığı ve yetersizliği karşılar; arkada kalma ve kaçışı engelleme nüansını dışarıda bırakır.Güçlü
İngilizceInability, failure, baffleYetersizlik, geride kalış, boşa çıkarmaHem failin güçsüzlüğünü hem de mu'ciz formunda başkasının planını boşa çıkarmayı kısmen karşılar.Güçlü
AlmancaUnvermögen, OhnmachtGüç yetirememe, iktidarsızlıkGenel yetersizliği ifade eder; Kur'an'daki ilahi kudret karşısında kaçamama boyutunu tam vermez.Güçlü
FransızcaIncapacité, impuissanceYetersizlik, çaresizlikHukuki ve bedensel yetersizliği anlatır; yarışta geride kalıp alt edilme nüansı eksiktir.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
مُعْجِزِينَ / مُعْجِزِيKaçıp kurtulamayanlar, ilahi hesabı boşa çıkaramayanlarİnkârcıların yeryüzünde Allah'ın azabından ve hükmünden kaçamayacaklarını bildiren bağlam (En'âm 6:134, Tevbe 9:2, Nûr 24:57)
مُعَاجِزِينَYarışarak boşa çıkarmaya çalışanlarAyetleri etkisiz kılmak ve hükümsüz bırakmak için yarışanların durumu (Hac 22:51, Sebe 34:5, Sebe 34:38)
أَعْجَازُKökünden sökülmüş gövdeler, dip kısımlarHelak edilen Âd kavminin devrilmiş hurma kütüklerine benzetildiği bağlam (Kamer 54:20, Hâkka 69:7)
عَجُوزٌ / عَجُوزًاDoğurganlığı ve gençliği geride kalmış yaşlı kadınHz. İbrâhim'in eşi veya Hz. Lût'un kavminde geride kalan eşi için kullanılan bağlam (Hûd 11:72, Sâffât 37:135, Zâriyât 51:29)
أَعَجَزْتُGüç yetiremedim mi, geride mi kaldım?Âdem'in oğlunun bir karga kadar bile olamadığını itiraf ettiği pişmanlık bağlamı (Mâide 5:31)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamNübüvvet ve kudret bahsiİnsanların benzerini getirmekten aciz kaldığı harikulade olay (mu'cize) ve kulun kudreti karşısında acziyetiBeşer gücünün sınırına ulaşıp ilahi kudret karşısında boyun eğişi
FıkıhEhliyet, borç ve mükellefiyetBorçlunun ödeme aczi, ibadeti yerine getirmede fiziksel acizlik ve hac/cihad mükellefiyetinin düşmesiHukuki edimi ifa etme imkânının fiilen veya maddeten ortadan kalkması
Tefsirİnkârcıların akıbeti ve yaratılış ayetleriİnkârcıların Allah'ı aciz bırakamayacağı ve ayetleri geçersiz kılma (muâcizîn) çabalarının niteliğiİlahi takdirin önünden kaçılamayacağı ve O'nun iradesinin önüne geçilemeyeceği
HadisAhlak, tevekkül ve kaderHz. Peygamber'in tembellik ve acizlikten Allah'a sığınması; kader karşısında azim ile acz karşıtlığıÇaba göstermeyi terk ederek gevşemek ve gerekli tedbiri almayıp geride kalmak

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ve kullukMutlak acziyet bilinciİnsana haddini bildirmeKulun yaratıcı karşısında bağımsız bir güç iddiasında bulunamayacağını kavratır.Kesin
İlmiBilgi ve epistemolojiKavrayış sınırıAraştırmayı diri tutmaAklın mutlak hakikati kuşatamayacağını fark ederek metodik tevazua ulaşmasıdır.Güçlü
SiyasiOtorite ve adaletKaçınılmaz hesapHukukun üstünlüğünü kurmaHiçbir zorbanın veya suçlunun adaletin takibinden kaçıp kurtulamayacağını gösterir.Kesin
İktisadiÜretim ve borçlanmaİflas ve ifa imkânsızlığıHukuki koruma sağlamaBorcunu ödemekten aciz kalan kimseye mühlet tanınması veya yardım edilmesi ilkesidir.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerEntropi ve asimptotik sınırBir sistemin iş yapabilme kapasitesinin tükenmesi veya bir eğrinin sınır değere asla erişemeyip geride kalması durumudur.Güçlü
Beşeri bilimlerYetersizlik ve yabancılaşmaBireyin veya toplumsal yapıların hedeflenen amaçları gerçekleştirecek kurumsal ve psikolojik kaynakları tükettiğinde yaşadığı gerileme durumudur.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün anlamını yalnızca fiziksel yaşlılık veya bedensel takatsizlik gibi edilgen bir zaafa indirgemek.
Kur'an içi daha geniş anlamBir amaca erişememek, bir hesabı bozmaya çalışıp geride kalmak, yarışta geçilmek ve ilahi takdirin denetiminden kaçamamak.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataÂyetlerde geçen inkârcıların vasıflarının pasif bir çaresizlik sanılması; oysa onların ayetleri boşa çıkarmak için aktif bir mücadele (muâceze) içinde olduklarının ve sonuçta hezimete uğradıklarının gözden kaçırılması.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?İnsanın ilahi kudret karşısındaki konumunu netleştirir; hiçbir varlığın Allah'ın iradesini atlatamayacağını ve O'nun tasarrufunun gerisine düşmeye mahkûm olduğunu gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İnkârcıların meydan okumalarını ve cezadan kaçma teşebbüslerini reddeden tehdit ayetlerinde; helak tasvirlerinde ve peygamberlik delillerinin tartışıldığı bağlamlarda belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Günahkârların veya zalimlerin ilahi adaletten kaçıp kurtulabileceği ya da ilahi sistemi etkisiz kılabileceği zannını kökten çürütür.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir şeyin arka, dip veya son kısmı; mesafece veya zaman bakımından geride kalmak.
  • Soyut anlamBir hedefe ulaşacak gücün tükenmesi, öndekini geçememek ve onun tasarrufunu hükümsüz kılamamak.
  • Sistematik karşılıkİlahi mutlak kudret karşısında beşeri iradenin kaçış veya engelleme imkânının kesin olarak sıfırlanması.
  • LaTeX modeliA(x)=lim⁡t→∞(vx(t)vG(t))=0  ⟺  ∀x,  PG>Px
  • LaTeX açıklaması

Modelde x yaratılmış bir varlığı veya beşeri iddiayı, G ise ilahi mutlak kudreti temsil eder. vx(t) insanın kaçma, engelleme veya boşa çıkarma hızını; vG(t) ise ilahi irade ve hükmün kuşatma hızını simgeler. Zaman parametresi t sonsuza giderken insanın hızının ilahi hıza oranı sıfıra yaklaşır; bu durum A(x) acziyet fonksiyonunun kesin sonucudur. Denklemin sağ tarafındaki PG>Px ifadesi, ilahi gücün her durumda beşeri güçten mutlak olarak üstün olduğunu ve bu nedenle insanın ilahi iradeyi asla aciz bırakamayacağını gösterir.

Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ع