عجب

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ع-ج-ب19 sîga, 42 mücavir kök, 24 ayet, 17 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.فلحجيأتُعْجِبُكَتُعْجِبْكَأَعْجَبَكُمْرضيعجبزهقألهأَعْجَبَكَأَعْجَبَنذرتَعْجَبْقولكثركفرعَجَبًامولذكر

KökSîga 19Ayet 24Sure 17Mücavir 42

▶ Ağı aç (3B)

عجب

ع - ج - ب

KÖK
  • 27 geçiş
  • 24 ayet
  • 19 sîga
  • 13 sözlük

“Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir. “Me” “be”ye dönüşerek tuhaf şey, anlaşılmaz şey anlamlarına gelir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

“Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir. “Me” “be”ye dönüşerek tuhaf şey, anlaşılmaz şey anlamlarına gelir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.527 harf
باب العين و الجيم والباء معهما )ع ج ب، ج ع ب، ب ع ج، مستعملات. ع ب ج، ج ب ع، ب ج ع مهملات( عجب: عَجِبَ عَجَباً، وأمرٌ عجيبٌ عَجَبٌ عُجاب. قال الخليل: بينهما فرق. أما العجيب فالعجب، وأما العُجابُ فالذي جاوز حدّ العجب، مثل الطويل والطُّوال. وتقول: هذا العجب العاجب، أي: العجيب. والاستعجاب: شدّة التعجب، وهو مُسْتَعْجِبٌ ومُتَعَجِّبُ ممّا يرى. وشيء مُعْجِبٌ، أي: حَسَن. وأعجبني وأُعْجِبْتُ به. وفلان
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR539 harf
العجيب: الأمر يُتَعَجَّبُ منه، وكذلك العُجابُ بالضم؛ والعُجَّابُ بالتشديد أكثر منه. وكذلك الأعجوبة. وقولهم: عجبٌ عاجبٌ، كقولهم: ليل لائل، يؤكَّد به. والتعاجيب: العجائب، لا واحد لها من لفظها. ولا يجمع عَجَبٌ ولا عجيب. ويقال جمع عجيبٍ عجائب، وأعاجيب. وعجبت من كذا وتعجَّبت منه، واستعجبت بمعنًى. وعجّبت غيري تعجيباً. وأعجبني هذا الشيء لحُسْنهِ. وقد أعجبَ فلانٌ بنفسه، فهو مُعْجَبٌ برأيه وبنفسه، والاسم
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR4.806 harf
باب العين والجيم مع الباء عجب ، عبج ، جبع ، جعب ، بعج : مستعملات . عجب : قال الله جلّ وعزّ : ( طِينٍ لاَّزِبٍ بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخُرُونَ ) ( الصَّافات : 12 ) قرأ حمزة والكسائي : ( بل عجبتُ ويسخرون ) بضم التاء ، وهكذا قرأ عليّ وابن عباس . وقرأ ابن كَثِير ، ونافع ، وابن عامر ، وعاصم ، وأبو عمرو : ( طِينٍ لاَّزِبٍ ) ( الصَّافات : 12 ) بنصب التاء . وقال الفراء : والعجب وإن أسند إلى الله تعالى فليس
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR17.222 harf
(باب العين والجيم وما يثلثهما) (عجد) العين والجيم والدال ليس بشيء، على أنهم يقولون: العُجْد: الزبيب. ويقال هو العُنْجُد. (عجر) العين والجيم والراء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على تعقد في الشيء ونُتوٍّ مع التواء. من ذلك العَجَر: مصدر قولك عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً. والأعجر النّعت. والعُجْرة: موضع العَجَر. ويقال: حافر عَجُِرٌ: صلب شديد. قال مَرَّار بن مُنْقِذ: سائلٍ شمراخُه ذي جُبَبٍ *** سَلِط السُّنبُك
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.219 harf
- العجب والتعجب: حالة تعرض للإنسان عند الجهل بسبب الشيء، ولهذا قال بعض الحكماء: العجب ما لا يعرف سببه، ولهذا قيل: لا يصح على الله التعجب؛ إذ هو علام الغيوب لا تخفى عليه خافية. يقال: عجبت عجبا، ويقال للشيء الذي يتعجب منه: عجب، ولما لم يعهد مثله عجيب. قال تعالى: ﴿أكان للناس عجبا أن أوحينا﴾ [يونس/2]، تنبيها أنهم قد عهدوا مثل ذلك قبله، وقوله: ﴿بل عجبوا أن جاءهم﴾ [ق/2]، ﴿وإن تعجب فعجب قولهم﴾
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR367 harf
ع ج ب قصة عجب‏.‏ وأبو العجب‏:‏ الشعوذيّ وكلّ من يأتي بالأعاجيب‏.‏ وهو تعجابة كتلعابة‏:‏ للكثير الأعاجيب‏.‏ وعن عبض العرب‏:‏ ما فلان إلا عجبة من العجب‏.‏ والاستعجاب‏:‏ فرط التعجب‏.‏ قال أوس‏:‏ ومستعجب مما يرى من أناتنا ولو زبنته الحرب لم يترمرم ومن المستعار‏:‏ عجب الكثيب‏:‏ لما استدق من مؤخّره‏.‏ قال لبيد‏:‏ تجتاف أصلاً قالصاً متنبّذاً بعجوب أنقاء يميل هيامها
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR7.029 harf
العُجْبُ والعَجَبُ: إِنكارُ ما يَرِدُ عليك لقِلَّةِ اعْتِـيادِه؛ وجمعُ العَجَبِ: أَعْجابٌ؛ قال: يا عَجَباً للدَّهْرِ ذِي الأَعْجابِ، * الأَحْدَبِ البُرْغُوثِ ذِي الأَنْيابِ وقد عَجِبَ منه يَعْجَبُ عَجَباً، وتَعَجَّبَ، واسْتَعْجَبَ؛ قال: ومُسْتَعْجِبٍ مما يَرَى من أَناتِنا، * ولو زَبَنَتْهُ الـحَرْبُ لم يَتَرَمْرَمِ والاسْتِعْجابُ: شِدَّةُ التَّعَجُّبِ. وفي النوادر: تَعَجَّبنِـي فلانٌ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR582 harf
* ع ج ب * * العَجَبُ * و * العُجَابُ * بالضم الأمر الذي يتعجب منه وكذا * العُجَّابُ * بتشديد الجيم وهو أكثر وكذا * الأُعْجُوبَةُ * و * التَعَاجِيبُ * العجائب ولا يجمع * عَجَبٌ * ولا * عَجيبٌ * وقيل جمع عجيب * عَجَائِبُ * مثل أفيل وأفائل وتبيع وتبائع وقولهم * أعَاجِيبُ * كأنه جمع * أُعْجُوبةٍ * مثل أُحدوثة وأحاديث و * عجِبَ * منه من باب طرب و * تَعَجَّبَ * و * اسْتَعْجَبَ * بمعنى و * عَجَّبَ *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR9.545 harf
العجب، بالفتح وبالضم، من كل دابة: ما انضم عليه الورك من أصل الذنب المغروز في مؤخر العجز، وقيل هو أصل الذنب كله. وقال اللحياني: هو أصل الذنب وعظمه؛ وهو العصعص، أو هو رأس العصعص وفي الحديث: كل ابن آدم يبلى إلا العجب وفي رواية إلا عجب الذنب، وهو العظم الذي في أسفل الصلب عند العجز؛ وهو العسيب من الدواب. ويقال: هو كحب الخردل. وعبارة الزمخشري في الفائق: أنه عظم بين الأليتين. ونقل شيخنا عن عناية الخفاجي
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR16.602 harf
عَجِبَ مِنْهُ 1 عَجِبَ مِنْهُ ذ , (S, O, Msb, K,) [and لَهُ, as shown by what follows,] aor. عَجَبَ , inf. n. عَجَبٌ; (Msb, TA;) and منه ↓ تعجّب, and ↓ استعجب منه, (S, O, Msb, K,) which two are syn. each with the other, (S, O, K,) and with the first also; (S, K;) all signify He wondered at it; i. e. he deemed it strange, extraordinary, or improbable, said of a thing occurring, or presenting
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.159 harf
عَجِبَ عَجِبَ A ( n. ac. عَجَب 4 ) a. [ Min or La ], Wondered, marvelled at; was astonished at. عَجَّبَ عَجَّبَ II , a. Astonished, caused to wonder. أَعْجَبَ أَعْجَبَ IV , a. see II . b. [ pass. ] [ Bi ], Admired, was astonished at, was struck with; was infatuated with ( himself ). تَعَجَّبَ تَعَجَّبَ V , اِسْتَعْجَبَ X a. [ Min ], see I . عَجْب عَجْب 1 , ( pl. عُجُوْب 27 ), a.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok30.680 harf
عجب عَجِبَ - يَعْجَبُ - عَجَبٌ - عَجَبَاً - عَجِيْب - عُجَاب - أَعْجَبَ - يُعْجِبُ عَجِبَ - يَعْجَبُ + الأمر أو الشيء + لكائن: يكون غريباً منكراً يصعب تصديقه وقبوله ﴿أكان للناس عجبا أن أوحينا إلى رجل منهم أن أنذر الناس﴾ عَجِبَ - يَعْجَبُ + الكائن + من أمر أو شيء: يندهش منه ويستغربه فينكره ولا يصدقه: يُكبِره ويعتبره عظيماً وفريداً وحسناً،
Tamamını oku

Sîgalar(19)

Mücavir kökler42 mücavir (189 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. زهق

    2 ortak ayet · Zehuk suyu çekilmiş kuyu demektir

  2. نذر

    5 ortak ayet · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür

  3. ولد

    4 ortak ayet · “Yavru” demektir

  4. كفر

    8 ortak ayet · Hufre, çukur demektir

  5. دنو

    4 ortak ayet · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür

  6. رجل

    3 ortak ayet · Rical ayak demektir

  7. مول

    3 ortak ayet · Onların malları

  8. فلح

    2 ortak ayet · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir

  9. قول

    11 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

  10. أله

    13 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  11. جيأ

    4 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir

  12. ذكر

    4 ortak ayet · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır

Geçtiği ayetler(24)

  1. أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ …

    Şaşılacakİçlerinden bir adama: İnsanları uyar ve iman edenlere Rabbları katında yüksek bir makam olduğunu müjdele, diye vahyettiğimiz insanların tuhafına mı gitti ki kafirler: Bu, apaçık bir büyüdür, dediler.

  2. أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كَانُوا مِنْ آيَاتِنَا عَجَبًا

    ŞaşılacakYoksa; sen, mağara ve kitabe ehlini şaşılacak ayetlerimizden mi sandın?

  3. قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا

    ŞaşılacakBak sen, kayalığa vardığımızda balığı unutmuşum. Şeytandan başkası unutturmadı onu bana. Şaşılacak şekilde o, denizi boylayıvermiş, dedi.

  4. قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا

    ŞaşılacakDe ki: Bana vahyolundu ki; cinnlerden bir topluluk onu dinlemiş ve; doğrusu biz, hayrete düşüren bir Kur’an dinledik, demişlerdir.

Sîga sayfası: أَعْجَبَتْكُمْ
Sîga sayfası: أَوَعَجِبْتُمْ
Sîga sayfası: أَتَعْجَبِينَ
Sîga sayfası: أَعْجَبَكُمْ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökعجب
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerكبر, غر, دهش
Zıt Kökألف
Çekirdek Özet 1Alışılmışın dışına çıkma, sebebi bilinmeyen sıra dışı durumla karşılaşma ve kuyruk sokumu/temel dayanak noktası
Çekirdek Özet 2İnsanın zihinsel alışkanlıklarını kıran ilahi tasarruflara şaşırması veya geçici dünyevi unsurlara aldanarak kendini büyük görmesi
Çekirdek Özet 3Bilişsel sınırların farkına varılması veya tersine bu sınırların inkârıyla kibre ve aldanışa düşülmesi
Kritik Hata RiskiKökün Kur'an'daki zihinsel sarsıntı ve hayranlık boyutunu göz ardı edip yalnızca ahlaki bir kusur olan 'ucub' (kibir) kavramına indirgemek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
عجSes çıkarmak, bağırmak, yoğunluk, kabarma ve kökten gelen bir kuvvetle harekete geçmek. Bu çekirdek عجز kökünde geride kalıp acze düşmeyi, عجف kökünde zayıflığı, عجل kökünde hız ve telaşı, عجم kökünde ise kapalı ve anlaşılmaz olmayı ifade eder.بKatılan dudak sesi harfi, içsel sarsıntıyı ve yoğunluğu dışa dönük bir hayret, kabarma veya bir dayanak noktasına (kuyruk sokumu kemiği) bağlayarak somut bir merkez üzerinden dışavurur.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
عGözGörme, idrak etme, bir nesneye veya olguya doğrudan yönelme
جDeğnek, deveAğırlık taşıma, bir yükün altında toplanma, yükselme ve hareket
بEv, çadırSınır, iç mekân, bir mahalde karar kılma veya bir şeye dâhil olma
عجبGözün sıra dışı bir yük ve kabarma ile karşılaşıp bir sınırda duraklamasıBakışın alışılmış kalıpların ötesinde bir büyüklük veya gariplik görerek idrak sınırında hayrete düşmesi veya kişinin kendi nefsini aşırı büyüterek sınırını aşması hareketini türetir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamCanlılarda kuyruk sokumu, omurganın bittiği ve kuyruğun çıktığı kök kemik; kum tepelerinin incelerek son bulduğu dip kısımları.
Cahiliye şiiri kullanımıEvs b. Hacer'e ait beyitte aşırı hayret etme ve şaşkınlık anlamında kullanılmıştır: ومستعجب مما يرى من أناتنا / ولو زبنته الحرب لم يترمرم
Erken Arapça kullanımLebîd b. Rebîa kum tepelerinin dip kısımlarını (عُجُوب) tasvir ederken bu kökü fiziksel anlamında kullanmıştır: تجتاف أصلاً قالصاً متنبّذاً / بعجوب أنقاء يميل هيامها

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Sami dillerinde عجب kökü, biçimsel ve anlamsal açıdan ağırlıklı olarak Güney Sami ve Arapça sahasında genişlemiş bir yapı sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice/Süryanice) Arapçadaki 'hayret etme, kendini beğenme' anlam örgüsünü doğrudan karşılayan birebir ses denkliği sınırlıdır; bu dillerde hayret ve şaşkınlık daha çok 't-m-h' veya 'f-l-’' kökleriyle ifade edilir. Ancak kökün fiziksel çekirdeği olan kuyruk sokumu, kalınlaşma, kabarma ve son nokta anlamı, genel Sami dil katmanındaki organik ve anatomik köklerle paralellik gösterir. Arapçada bu kök, hem fiziksel olarak omurganın temel dayanağı olan son kemiği (عَجْب) hem de zihinsel olarak alışılmışın dışındaki bir büyüklük veya gariplik karşısında zihnin sarsılmasını (عَجَب) ifade edecek şekilde özgün bir semantik sıçrama yaşamıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönعجب kökünün çift asıllı (kuyruk sokumu kemiği ve büyüklük/hayret) yapısıOmurganın kök kemiğindeki kabarma ve dayanma noktası, zihinde bir durumun büyümesi, kabarması ve alışılagelmiş sınırların dışına taşarak hayret uyandırmasıyla kavramsal bağ kurar.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney Sami dillerinde hayret, büyüklük ve kabarma anlamlarıKuzeybatı Sami dillerinde sınırlı olmakla birlikte, kök Arapçada hem psikolojik bir hayret durumunu hem de anatomik bir yapıyı birleştiren özgün bir gelişme göstermiştir.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu fonetik dizilişle doğrulanmış kesin bir akrabalık tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
عجبAnlamlıŞaşırmak, beğenmek, kuyruk sokumuHedef köktür; alışılmamış durum karşısında hayrete düşmeyi veya bir şeyin göze hoş gelmesini anlatır.Kur'an'da geçer
عبجAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız bir anlam alanı oluşmamıştır.Kur'an'da geçmez
جعبAnlamlıToplamak, sadak (okluk) içine koymakNesneleri bir araya toplayıp bir kapta veya mahfazada biriktirme hareketidir.Kur'an'da geçmez
جبعAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKullanım dışı veya tali kabul edilmiş bir diziliştir.Kur'an'da geçmez
بعجAnlamlıYarıp açmak, deşmekKarnı veya bir nesneyi yararak içindekini dışarı çıkarma eylemidir.Kur'an'da geçmez
بجعKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dilinde kullanılmayan mühmele bir diziliştir.Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
عجبMerkezHayret, alışılmışın dışına çıkış, büyüklükAlışılmadık bir durum karşısında zihnin sarsılması veya bir nesnenin nefse çekici gelmesiZihinsel intibakın kırılarak olayın büyüklüğü karşısında duraklama hali
كبرKomşuBüyüklük, ululukSalt hacimsel veya manevi büyüklüğü ifade eder; hayret şartı içermezKendini başkalarından üstün tutma ve hakkı inkâr etme yönü baskındır
غرKomşuAldanış, yanılgıGörünüşe kanarak gerçek dışı bir güven hissetme halidirBir şeyin cazibesine kapılıp ardındaki tehlikeyi fark edememe durumu
دهشKomşuAkıl tutulması, şaşkınlıkAni bir korku veya beklenmedik durum karşısında aklın bocalayıp donakalmasıdırİçinde hayranlık veya kendini beğenme boyutu barındırmaz
ألفZıtAlışkanlık, ünsiyet, kaynaşmaBir duruma bütünüyle alışma, kanıksama ve onda sıra dışılık görmeme halidirBilinirlik ve sıradanlık dolayısıyla hayretin ve yadırgamanın tamamen kalkması

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaعجبHayret etmek, beğenmek, kendini büyük görmekHem dışsal bir olayın garipliğine şaşırmayı hem de bir güzelliğe vurulmayı veya kibirlenmeyi kapsar.Kesin
LatinceMirari, admirariHayret etmek, hayran kalmakDışsal bir hadiseye şaşma ve hayranlığı tam karşılar; ancak kökün ahlaki bir sapma olan 'ucub' (kibir) katmanını doğrudan içermez.Güçlü
İngilizceWonder, amaze, prideŞaşırmak, hayran olmak, kendini beğenmek'Wonder' bilişsel şaşkınlığı ve merakı, 'amaze' büyülenmeyi, 'pride' ise kendini beğenme boyutunu parça parça karşılar.Güçlü
AlmancaStaunen, wundernHayret etmek, şaşakalmakBilişsel sarsıntı ve hayret yönünü iyi verir; dünyevi güzellik karşısındaki ayartıcı büyülenmeyi tam olarak taşımaz.Güçlü
FransızcaS'étonner, admirerŞaşırmak, hayranlık duymakDüşünsel hayreti ve estetik beğeniyi karşılar; Arapçadaki kuyruk sokumu gibi fiziksel çekirdek çağrışımları barındırmaz.Güçlü

Kaynak Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
عَجَبًا / عَجِيبٌ / عُجَابٌAkıl almaz, sıra dışı, benzersiz durumİnkârcıların peygamberlik ve diriliş karşısındaki haksız şaşkınlığı veya cinlerin Kur'an'ın eşsizliği karşısındaki haklı hayreti; Yûnus 10:2, Kehf 18:9, Sâd 38:5, Cinn 72:1.
أَعْجَبَ / تُعْجِبْكَCazip gelmek, hayran bırakmak, büyülemekİnkârcıların malı, fiziksel durumu veya dünya hayatının aldatıcı yeşilliğinin insan nefsine hoş görünmesi; Bakara 2:221, Tevbe 9:55, Hadîd 57:20, Münâfikûn 63:4.
أَعْجَبَتْكُمْKendi çokluğuna güvenip böbürlenmekSayısal üstünlüğün gurur ve rehavet doğurması; Tevbe 9:25 bağlamı (Huneyn günü).
أَوَعَجِبْتُمْ / أَتَعْجَبِينَBilişsel uyarı ve yadırgama sorusuİlahi kudretin ve vahyin insan elçilerle tebliğ edilmesinin tabiiliğini hatırlatan soru kipi; A'râf 7:63, Hûd 11:73.
تَعْجَبْ / تَعْجَبُونَHakiki şaşkınlık konusuAsıl şaşılması gerekenin açık delillere rağmen inkârda direnilmesi olduğunu bildiren bağlam; Ra'd 13:5, Necm 53:59.

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamAllah'a 'taaccüb' nispet edilip edilemeyeceğiBilgisizlikten doğan hayretin Allah hakkında muhal oluşu; ayetlerdeki ifadenin ilahi rıza veya azametin izharı olarak teviliBilgisizlik boyutundan arındırılıp ilahi takdirin ve büyüklüğün tecellisine yoğunlaşma
FıkıhAmellerin geçerliliği ve ihlasİbadet eden kişinin ameline güvenip kendini beğenmesi (ucub) halinin sevabı yok edip etmeyeceğiAmelde ihlası zedeleyen içsel bir ahlaki afet olarak daralma
TefsirMuhatabın psikolojik durumu ve vahyin konumuİnkârcıların peygamberi beşer olduğu için yadırgamaları ile müminlerin/cinlerin ilahi kelam karşısındaki derin sarsıntısıZihinsel şaşkınlığın epistemik ve ontolojik temellerine yönelme
Hadisİnsanı helake sürükleyen içsel hallerKişinin kendi nefsini, fikrini ve amelini kusursuz görmesi (مُعْجَبٌ بِنَفْسِهِ)Bireysel helak sebebi olan gizli kibir ve aldanış haline yoğunlaşma

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİbadet ve ihlas ahlakıUcubdan arınmaAmeli Allah'tan bilmeKulun kendi dindarlığını ve amellerini beğenerek ilahi lütfu unutmasını engeller.Kesin
İlmiEpistemolojik uyanışHayret duygusuBilgide tefekküre sevkAlışılmış kabullerin ötesine geçerek hakikatin derinliğini araştırmaya yönlendirir.Güçlü
SiyasiGüç ve ordu yapılanmasıÇoklukla övünmemeRehaveti ve kibri önlemeAskeri veya idari kadroların sadece sayısal üstünlüğe güvenerek stratejik zaafa düşmesini önler.Güçlü
İktisadiMülkiyet ve piyasa cazibesiGörünüşe aldanmamaNiteliksel dengeyi korumaMal ve meta çokluğunun göz alıcılığına kapılmayıp meşruiyet ve helallik kriterini korumayı sağlar.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAnomaliler ve tekillik (singularity) durumlarıSistemde genel geçer denklemlerin ve standart modellerin açıklayamadığı, eğrinin beklenmedik şekilde saptığı veya sonsuza gittiği durumlar; sistemin olağan dışı tepki vermesi.Güçlü
Beşeri bilimlerBilişsel uyumsuzluk (cognitive dissonance) ve narsisistik körleşmeBireyin veya toplumun mevcut inanç kalıplarını aşan yeni bir veriyle karşılaştığında yaşadığı zihinsel kriz ya da kendi benliğini aşırı yücelterek dış gerçekliğe kapanması.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca 'acayip/tuhaf şeyler' veya sadece tasavvufi bir kavram olan 'ucub' (kendini beğenme) ile sınırlamak.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da kök, hem hakikatin insanı sarsan ihtişamı karşısındaki yapıcı hayreti hem de nefsin aldatıcı güzellikler veya sayısal üstünlükler karşısında kapıldığı yıkıcı büyülenmeyi içeren çift yönlü bir idrak sürecidir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİnkârcıların vahye ve dirilişe karşı gösterdikleri 'şaşkınlık' tavrının mantıksal bir itiraz değil, zihinsel bir tembellik ve alışkanlık esareti olduğu gerçeğinin gözden kaçırılması.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an muhatabının zihin dünyasını yeniden inşa ederken neyin gerçekten şaşılacak bir mucize olduğunu (vahiy, yaratılış, diriliş) ve neyin asla hayran kalınmaması gereken geçici bir serap olduğunu (dünya süsü, kuru kalabalık) ayırt eden temel bilişsel teraziyi kurar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Peygamberlik kurumunun beşeriliğiyle ilgili itirazları ele alan ayetlerde, ölümden sonra dirilişi imkânsız gören müşrik zihniyetinin eleştirisinde ve münafıkların dış görünüşüne/mallarına aldanmayı yasaklayan uyarılarda belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Çoğunluğun, zenginliğin veya fiziksel cazibenin bizatihi bir hakikat veya üstünlük ölçüsü olduğu yanılgısını kökten yıkar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamCanlılarda omurganın dayandığı kuyruk sokumu kemiği; kum tepelerinin incelip bittiği son dayanak noktası.
  • Soyut anlamAlışılmış sınırların, ölçülerin ve beklentilerin dışına çıkan bir nesne veya hadise karşısında zihnin sarsılması, bu sarsıntının hayranlığa veya kendini büyüterek kibre dönüşmesi.
  • Sistematik karşılıkİdrak mekanizmasının olağan durum eşiğini (E) aşan bir veri (x) ile karşılaştığında verdiği sarsılma tepkisi; bu tepkinin hakikate açılan hayret (H) veya kibre sapan aldanış (K) yollarına ayrılması.
  • LaTeX modeliA(x)={H,eg˘er x>E∧∇f(x)>0K,eg˘er x>E∧∇f(x)≤0
  • LaTeX açıklamasıModelde A(x) fonksiyonu عجب kökünün ürettiği tepkiyi temsil eder. x, muhatabın karşılaştığı olguyu; E ise zihinsel alışkanlık veya sıradanlık eşiğini gösterir. Bir olgu bu eşiği aştığında (x>E), eğer bilişsel yönelim hakikate ve tevhide doğru pozitif bir eğilim sergiliyorsa (∇f(x)>0), tepki yapıcı bir hayrete ve idrake (H) dönüşür (örneğin Kur'an'ı işiten cinlerin hayranlığı). Eğer bu yönelim içe kapanıp benliği veya dünyalığı putlaştıran negatif/sıfır bir eğilim taşıyorsa (∇f(x)≤0), tepki kibre, böbürlenmeye ve aldanışa (K) savrulur (örneğin münafıkların görünüşü veya Huneyn'deki çokluk gururu).
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ع