عجز
ع - ج - ز
KÖK- 26 geçiş
- 25 ayet
- 13 sîga
- 13 sözlük
Belin at tarafıdır. Duruşta en arka tarafta kalan yerdir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Belin at tarafıdır. Duruşta en arka tarafta kalan yerdir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.435 harfباب العين و الجيم والزاي معهما
)ع ج ز، ز ع ج، ج ز ع مستعملات ع ز ج، ع ز ج، ج ع ز، ز ج ع مهملات( عجز: أعجزني فلان إذا عجزت عن طلبه وإدراكه. والعجزُ نقيض الحزم. وعَجَزَ يَعْجِزُ عَجْزا فهو عاجزٌ ضعيفٌ. قال الأعشي:
فذاك ولم يُعْجِزْ من الموتِ ربَّه
والعجوز: المرأة الشيخة. ويُجْمَعُ عجائز، والفعل: عجزت. وعجَزت تعجز عجْزاً، وعجّزت تعجيزاً، والتخفيف أحسن. ويقال للمرأة: اتقي الله في شيبتك، وعجزِكِ،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.346 harfالعَجُزُ: موخَّر الشيء، يؤنَّث ويذكَّر. وهو للرجل والمرأة جميعاً. والجمع الأعجازُ. والعَجيزَةُ، للمرأة خاصة. والعَجْزُ: الضعف. تقول: عَجَزْتُ عن كذا أعْجِزُ بالكسر عَجْزاً ومَعْجِزَةً ومَعْجَزَةً ومَعْجِزاً ومَعْجَزاً بالفتح أيضاً على القياس. وفي الحديث: "لا تَلِثُّوا بدارِ مَعْجَزَةٍ"، أي لا تقيموا ببلدة تَعجِزون فيها عن الاكتساب والتعيُّش. وعَجَزَت المرأة تَعْجُزُ بالضم عجوزاً، أي صرت عَجوزاً.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.497 harfباب العين والجيم مع الزاي
عجز ، عزج ، جزع ، جعز ، زعج : مستعملات
عجز : قال الله جلّ وعزّ : ( وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ وَمَآ أَنتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِى الاَرْضِ وَلاَ فِى ) ( العَنكبوت : 22 ) قال الفراء : يقول القائل كيف وصَفَهم الله أنّهم لايُعجِزون في الأرض ولا في السماء وليسوا في أهل السماء ؟ فالمعنى ما أنتم بمعجزين في الأرض ولا من في السماء بمعجز . وقال أبو إسحاق : معناه ما أنتم بمعجزين في الأرض
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR17.222 harf(باب العين والجيم وما يثلثهما)
(عجد) العين والجيم والدال ليس بشيء، على أنهم يقولون: العُجْد: الزبيب. ويقال هو العُنْجُد.
(عجر) العين والجيم والراء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على تعقد في الشيء ونُتوٍّ مع التواء. من ذلك العَجَر: مصدر قولك عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً. والأعجر النّعت. والعُجْرة: موضع العَجَر. ويقال: حافر عَجُِرٌ: صلب شديد. قال مَرَّار بن مُنْقِذ:
سائلٍ شمراخُه ذي جُبَبٍ *** سَلِط السُّنبُك
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.076 harf- عجز الإنسان: مؤخره، وبه شبه مؤخر غيره. قال تعالى: ﴿كأنهم أعجاز نخل منقعر﴾ [القمر/20]، والعجز أصله التأخر عن الشيء، وحصوله عند عجز الأمر، أي: مؤخره، كما ذكر في الدبر، وصار في التعارف اسما للقصور عن فعل الشيء، وهو ضد القدرة. قال تعالى: ﴿أعجزت أن أكون﴾ [المائدة/31]، وأعجزت فلانا وعجزته وعاجزته: جعلته عاجزا. قال: ﴿واعلموا أنكم غير معجزي الله﴾ [التوبة/2]، ﴿وما أنتم بمعجزين في الأرض﴾ [الشورى/31]،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR876 harfع ج ز
لا تلثّوا بدار معجزة.
وطلبته فأعجز وعاجز إذا سبق فلم يدرك.
وإنه ليعاجز إلى ثقة.
وفلان يعاجز عن الحق إلى الباطل أي يميل إليه ويلتجيء.
وإنه لمعجوز: مثمود وهو من عاجزته أي سابقته فجزته.
وولد فلان لعجزة: بعدما كبر أبواه وهو العجزة ابن العجزة.
قال: عجزة شيخين يسمّى معبداً ويقال: هو عجزة أبيه وكبرة أبيه.
وبنو فلان يركبون أعجاز الإبل إذا كانوا أذلاء أتباعاً لغيرهم أو
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.672 harfالعَجْزُ: نقيض الحَزْم، عَجَز عن الأَمر يَعْجِزُ وعَجِزَ عَجْزاً فيهما؛ ورجل عَجِزٌ وعَجُزٌ: عاجِزٌ. ومَرَةٌ عاجِزٌ: عاجِزَةٌ عن الشيء؛ عن ابن الأَعرابي. وعَجَّز فلانٌ رَأْيَ فلان إِذا نسبه إِلى خلاف الحَزْم كأَنه نسبه إِلى العَجْز. ويقال: أَعْجَزْتُ فلاناً إِذا أَلفَيْتَه عاجِزاً. والمَعْجِزَةُ والمَعْجَزَة: العَجْزُ. قال سيبويه: هو المَعْجِزُ والمَعْجَزُ، بالكسر على النادر والفتح على القياس
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.244 harf* ع ج ز * * العَجُزُ * بضم الجيم مؤخر الشيء يذكر ويؤنث وهو للرجل والمرأة جميعا وجمعه * أعْجَازٌ * و * العَجِيزةُ * للمرأة خاصة و * العَجْزُ * الضعف وبابه ضرب و * مَعْجِزَاً * بفتح الجيم وكسرها و * مَعْجِزَةً * بفتح الجيم وكسرها وفي الحديث ﴿لا ثلثوا بدار معجزة﴾ أي لا تقيموا ببلدة تعجزون فيها عن الاكتساب والتعيش و * عَجَزَتِ * المرأة صارت * عَجُوزا * وبابه دخل وكذا * عَجَّزَتْ تَعْجيزا * و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR23.064 harfالعجز، مثلثة، والعجز، كندس وكتف، خمس لغات، والضم لغتان في العجز، كندس، مثل عضد وعضد وعضد، بمعنى مؤخر الشيء أي آخره، يذكر ويؤنث، قال أبو خراش يصف عقابا:
بهيما غير أن العجز منها تخال سراته لبنا حليبـا
وقال الهيثمي: هي مؤنثة فقط. والعجز: ما بعد الظهر منه، وجميع تلك اللغات تذكر وتؤنث، ج أعجاز، لا يكسر على غير ذلك. وحكى اللحياني: إنها لعظيمة الأعجاز، كأنهم جعلوا
العجز، مثلثة، والعجز، كندس وكتف، خمس لغات، والضم لغتان في العجز، كندس، مثل عضد وعضد وعضد، بمعنى مؤخر الشيء أي آخره، يذكر ويؤنث، قال أبو خراش يصف عقابا: بهيما غير أن العجز منها تخال سراته لبنا حليبـا
وقال الهيثمي: هي مؤنثة فقط. والعجز: ما بعد الظهر منه، وجميع تلك اللغات تذكر وتؤنث، ج أعجاز، لا يكسر على غير ذلك. وحكى اللحياني: إنها لعظيمة الأعجاز، كأنهم جعلوا على ذلك، وفي كلام بعض الحكماء: لا تدبروا أعجاز أمور قد ولت صدورها، يقول: إذا فاتك أمر فلا تتبعه نفسك متحسرا على ما فات، وتعز عنه متوكلا على الله عز وجل. قال ابن الأثير: يحرض على تدبر عواقب الأمور قبل الدخول فيها، ولا تتبع عند فواتها وتوليها. والعجز، بالفتح: نقيض الحزم، العجوز والمعجز والمعجزة، قال سيبويه: كسر الجيم من المعجز على النادر، وتفتح جيمهما. في الأول على القياس، لأنه مصدر والعجزان، محركة، والعجوز، بالضم، كقعود: الضعف وعدم القدرة. وفي المفردات للراغب، والبصائر، وغيرهما: العجز أصله التأخر عن الشيء وحصوله عند عجز الأمر أي مؤخره كما ذكر في الدبر، وصار في العرف اسما للقصور عن فعل الشيء وهو ضد القدرة. وفي حديث عمر: لا تلثوا بدار معجزة أي لا تقيموا ببلدة تعجزون فيها عن الاكتساب والتعيش، روي بفتح الجيم وكسرها. والفعل كضرب وسمع، الأخير حكاه الفراء. قال ابن القطاع: إنه لغة لبعض قيس. قلت: قال غيره: إنها لغة رديئة. وسيأتي في المستدركات. يقال: عجز عن الأمر وعجز، يعجز ويعجز عجزا وعجوزا وعجزانا، فهو عاجز، من قوم عواجز، قال الصاغاني: وهذيل وحدها تجمع العاجز من الرجال عواجز، وهو نادر، وعجزت، المرأة، كنصر وكرم، تعجز عجزا، بالفتح، وعجوزا، بالضم، أي صارت عجوزا، كعجزت تعجيزا، فهي معجز، والاسم العجز وقال يونس: امرأة معجزة: طعنت في السن، وبعضهم يقول: عجزت، بالتخفيف. وعجزت المرأة، كفرح. تعجز عجزا، بالتحريك، وعجزا، بالضم: عظمت عجيزتها، أي عجزها، كعجزت، بالضم، أي على ما لم يسم فاعله، تعجيزا، قاله يونس: لغة في عجزت بالكسر. والعجيزة، كسفينة، خاصة بها، ولا يقال للرجل إلا على التشبيه. والعجز لهما جميعا، ومن ذلك حديث البراء أنه رفع عجيزته في السجود. قال ابن الأثير: العجيزة: العجز، وهي للمرأة خاصة، فاستعارها للرجل. وأيام العجوز سبعة، ويقال لها أيضا: أيام العجز، كعضد، لأنها تأتي في عجز الشتاء، نقله شيخنا عن مناهج الفكر للوراق، قال: وصوبه بعضهم واستظهر تعليله، لكن الصحيح أنها بالواو كما في دواوين اللغة قاطبة، وهي سبعة أيام، كما قاله أبو الغوث. وقال ابن كناسة: هي من نوء الصرفة، وهي صن، بالكسر، وصنبر، كجردحل، ووبر، بالفتح، والآمر والمؤتمر والمعلل، كمحدث، ومطفئ الجمر أو مكفئ الظعن، وعدها الجوهري خمسة، ونصه: وأيام العجوز عند العرب خمسة: صن وصنبر وأخيهما وبر ومطفئ الجمر ومكفئ الظعن. فأسقط الآمر والموتمر، قال شيخنا: ومنهم من عد مكفئ الظعن ثامنا، وعليه جرى الثعالبي في المضاف والمنسوب. قال الجوهري: وأنشد أبو الغوث لابن أحمر: كسع الشتاء بسبعة غبـر أيام شهلتنا من الشـهـر فإذا انقضت أيامها ومضت صن وصنبر مع الوبـر وبآمر وأخيه مـؤتـمـر ومعلل وبمطفئ الجمـر ذهب الشتاء موليا عجـلا وأتتك واقدة من النـجـر قال ابن بري: هذه الأبيات ليست لابن أحمر، وإنما هي لأبي شبل عصم البرجمي كذا ذكره ثعلب عن ابن الأعرابي. قال شيخنا: وأحسن ما رأيت فيها قول الشيخ ابن مالك: سأذكر أيام العجوز مـرتـبـا لها عددا نظما لدى الكل مستمر
صن وصنبر ووبر معـلـل ومطفئ جمر آمر ثم مؤتمر قال شيخنا: وعدها الأكثر من الكلام المولد، ولهم في تسميتها تعليلات، ذكر أكثرها المرشد في براعة الاستهلال. والعجوز، كصبور، قد أكثر الأئمة والأدباء في جمع معانيه كثرة زائدة, ذكر المصنف منها سبعة وسبعين معنى. ومن عجائب الاتفاق أنه حكم أول العجوز وآخره، وهما العين والزاي وهما بالعدد المذكور. وقال في البصائر: وللعجوز معان تنيف على الثمانين، ذكرتها في القاموس وغيره من الكتب الموضوعة في اللغة. قلت: ولعل ما زاد على السبعة والسبعين ذكره في كتاب آخر وقد رتبها المصنف على حروف التهجي، ومنها على أسماء الحيوان أربعة عشر وهي: الأرنب والأسد والبقرة والثور والذئب والذئبة والرخم والرمكة والضبع وعانة الوحش والعقرب والفرس والكلب والناقة، وما عدا ذلك ثلاثة وستون، وقد تتبعت كلام الأدباء فاستدركت على المصنف بضعا وعشرين معنى، منها على أسماء الحيوان ما يستدرك على الجلال السيوطي في العنوان، فإنه أورد ما ذكره المصنف مقلدا له، واستدرك عليه بواحد، وسنورد ما استدركنا به بعد استيفاء ما أورده المصنف. فمن ذلك في حرف الألف: الإبرة والأرض والأرنب والأسد والألف من كل شيء. من حرف الباء الموحدة: البئر والبحر والبطل والبقرة، وهذه عن ابن الأعرابي. من حرف التاء المثناة الفوقية: التاجر والترس والتوبة. من حرف الثاء المثلثة: الثور. من حرف الجيم: الجائع والجعبة والجفنة والجوع وجهنم. من حرف الحاء المهملة: الحرب والحربة والحمى. من حرف الخاء المعجمة: الخلافة والخمر العتيق، وقال الشاعر: ليته جام فـضة مـن هـدايا ه سوى ما به الأمير مجيزي إنما أبتغيه للعـسـل الـمـم زوج بالماء لا لشرب العجوز وهو مجاز كما صرح به الزمخشري. العجوز: الخيمة. من حرف الدال المهملة: دارة الشمس، والداهية، والدرع للمرأة، والدنيا، وفي الأخير مجاز. من حرف الذال المعجمة: الذئب والذئبة. من حرف الراء: الراية والرخم والرعشة وهي الاضطراب، والرمكة، ورملة، م، أي معروفة بالدهناء، قال الشاعر يصف دارا: على ظهر جرعاء العجوز كأنها دوائر رقم فـي سـراة قـرام
وبين الرمكة والرملة جناس تصحيف. من حرف السين: السفينة، والسماء، والسمن، والسموم، والسنة. من حرف الشين المعجمة: شجر، م، أي معروف، والشمس، والشيخ الهرم، الأخير نقله الصاغاني، والشيخة الهرمة، وسميا بذلك لعجزهما عن كثير من الأمور، ولا تقل عجوزة، بالهاء، أو هي لغية رديئة قليلة. ج عجائز، وقد صرح السهيلي في الروض في أثناء بدر أن عجائز إنما هو جمع عجوزة، كركوبة، وأيده بوجوه. وعجز، بضمتين وقد يخفف فيقال عجز، بالضم، ومنه الحديث: إياكم والعجز العقر . وفي آخر: الجنة لا يدخلها العجز . من حرف الصاد المهملة: الصحيفة، والصنجة، والصومعة. من حرف الضاد المعجمة: ضرب من الطيب وهو غير المسك، والضبع. من حرف الطاء المهملة: الطريق، وطعام يتخذ من نبات بحري. من حرف العين المهملة: العاجز، كصبور وصابر، والعافية، وعانة الوحش، والعقرب. ممن حرف الفاء: الفرس، والفضة. من حرف القاف: القبلة، ذكره صاحبا اللسان والتكملة، والقدر، بالكسر، والقرية، والقوس، والقيامة. من حرف الكاف: الكتيبة والكعبة، وهي أخص من القبلة التي تقدمت، والكلب، هو الحيوان المعروف، وظن بعضهم بأنه مسمار في السيف، وسيأتي. من حرف الميم: المرأة للرجل، شابة كانت أو عجوزا، ونص عبارة الأزهري: والعرب تقول لامرأة الرجل وإن كانت شابة: ه
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok20.353 harf1 عَجڤزَ The primary signification of عَجْزٌ [an inf. n. of عَجَزَ] is The being, or becoming, behind, or behindhand, or backward, with respect to a thing; or holding back, hanging back, or abstaining, from it: and its happening at the latter, or last, part, or at the end, of an affair: and hence, in common conventional language, it has the signification shown by the explanation here next
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.505 harfعَجَزَ
عَجَزَ U ( n. ac. عُجُوْز 27 ),
a. Aged, grew old.
b. I ( n. ac. عَجْز 1 , مَعْجَز 17 , مَعْجَزَة 17t , عُجُوْز 27 , عَجَزَاْن 36 ) [ 'An ], Was incapable of, unequal to, lacked strength for.
عَجِزَ
عَجِزَ A ( n. ac. عَجَز 4 ),
a. see supra (b) .
عَجَّزَ
عَجَّزَ II ,
a. Aged, grew old.
b. Considered, called weak.
c. Weakened, enfeebled, rendered weak; incapacitated.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR96.289 harfعجز
2.BAB
عَجَزَ - يَعْجِزُ - عَجُوْز - أَعْجَزَ - يًعْجِزُ - مُعْجِز - مُعْجِزِيْن - عَاجَزَ - يُعَاجِزُ - مُعَاجِز - مُعَاجِزِيْن
عَجَزَ - يَعْجِزُ + الكائن + أن بفعل + شيئاً: يسعى للقيام بعمل، فلا يتمكن لنقص القدرات اللازمة لذلك لديه
عَجُوْز: على وزن " فـَعول ": اسم فاعل مبالغة من " عَجَزَ - يَعْجِزُ ": من يحاول القيام بعمل ما فلا يتمكن من
Sîgalar(13)
- بِمُعْجِزِينَAciz bırakanlar(بِمُفْعِلِينَ)×7
- مُعَاجِزِينَEtkisiz bırakanlar(مُفَاعِلِينَ)×3
- أَعْجَازُGövdeler(أَفْعَالُ)×2
- عَجُوزًاKocakarı(فَعُولًا)×2
- عَجُوزٌKocakarı(فَعُولٌ)×2
- مُعْجِزِيAciz bırakanlar(مُفْعِلِي)×2
- مُعْجِزِينَAciz bırakanlar(مُفْعِلِينَ)×2
- أَعَجَزْتُAciz mi kaldım?(أَفَعَلْتُ)×1
- بِمُعْجِزٍAciz bırakan(بِمُفْعِلٍ)×1
- لِيُعْجِزَهُOnu aciz bırakması(لِيُفْعِلَهُ)×1
Mücavir kökler24 mücavir (124 toplam)
- أرض
9 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- سعي
3 ortak ayet · Sua’f el çatlamasıdır
- غبر
2 ortak ayet · Ğubar, Toz demektir
- ولي
5 ortak ayet · Veli arka demektir
- نخل
2 ortak ayet · Hurma ağacıdır
- دون
4 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- ويل
2 ortak ayet · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
- ألم
2 ortak ayet · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
- عذب
4 ortak ayet · Su yosunudur
- حسب
2 ortak ayet · Hisbe okun nişangah kısmına denir
- نصر
2 ortak ayet · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
- غير
2 ortak ayet · Ğayr, Ğayr dışında demektir
Geçtiği ayetler(25)
إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ
Aciz bırakanlarMuhakkak size vaad olunan; yerine gelecektir. Siz, O’nu aciz kılacaklar değilsiniz.
وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ
Aciz bırakanlarO gerçek mi? diye senden haber sorarlar. De ki: Rabbıma andolsun ki o, muhakkak gerçektir. Elbette siz, O’nu aciz bırakacaklar değilsiniz.
قَالَ إِنَّمَا يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شَاءَ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ
Aciz bırakanlarDedi ki: Onu size dilediği takdirde ancak Allah getirir. Ve siz, O’nu asla aciz bırakamazsınız.
أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ
Aciz bırakanlarYahut onlar dönüp dolaşırken kendilerini yakalamasından mı? Allah’ı aciz bırakacak değillerdir.
وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ
Aciz bırakanlarSiz ne yerde, ne gökte O’nu aciz bırakabilirsiniz. Allah’tan başka sizin hiç bir dostunuz ve yardımcınız da yoktur.
فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلَاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ
Aciz bırakanlarBöylece kazandıkları kötülükler başlarına geldi. Bunların içinden zulmedenlerin kazandıkları kötülükler de kendilerini çarpacaktır. Ve onlar aciz bırakılacaklar da değillerdir.
وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ
Aciz bırakanlarYeryüzünde O’nu aciz bırakamazsınız. Ve sizin Allah’tan başka ne bir veliniz vardır, ne de bir yardımcınız.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عجز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ضعف, وهن, قصر, فوت |
| Zıt Kök | قدر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin arka, dip veya kuyruk kısmı; geride kalıp yetişememek ve sona düşmek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi kudret ve iradenin karşısında insanın kaçamayışı, O'nu geçemeyişi ve hükümsüz kılamayışı |
| Çekirdek Özet 3 | Bir eylemi gerçekleştirecek güç ve imkânın tükenmesi, geri kalış ve yetersizlik durumu |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel takatsizlik veya pasif güçsüzlük sanıp, iradi kaçış ve ilahi planı boşa çıkarma çabası boyutunu ıskalamak |
Biliteral analiz
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Algılama, hedefe yönelme ve sınırları tecrübe etme |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir yükü yüklenme, mesafe katetme ve eylemde bulunma |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Hareketi durdurma, kesintiye uğratma ve sona erdirme |
| عجز | Gözün ve yük taşıma hareketinin kesilip geride kalması | Bir hedefe doğru ilerleyen gücün kesintiye uğrayarak arkada kalması, sona düşmesi ve taşınan yükün nihayete erdirilemeyişi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir canlının veya nesnenin arka tarafı, kalça ve oturak kısmı; bir şeyin dip veya son bölümü. Buradan hareketle sürünün gerisinde kalmak, arkaya düşmek ve yürüyüşe güç yetirememek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ divanında ecelin kaçınılmazlığı ve ölümden kaçıp kurtulmanın imkânsızlığı bağlamında geçer: فذاك ولم يُعْجِزْ من الموتِ ربَّه |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-A‘râbî ve Zeccâc gibi erken dilcilerin aktardığı üzere, arkada kalmak, bir şeyi arkasından kovalayıp yetişememek ve yaşlı kadının doğurganlığının sona ermesi anlamlarında kullanılmıştır. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde عجز kökü, fiziksel olarak bir nesnenin arka, dip veya son kısmını ifade eden ilksel bir somut çekirdekten türemiştir. İbranicede doğrudan üçlü ses denkliğiyle birebir aynı semantik alanı karşılayan yaygın bir fiil kökü bulunmamakla birlikte, kökün son harfinin sibilant karakteri ve boğaz harfiyle birleşimi, Batı Sami dillerinde geride kalma ve tutukluk bildiren ikincil formlarla fonetik paralellik gösterir. Arapçada kök çift yönlü bir gelişim izlemiştir: İlki bir canlının veya yapının arka ve alt bölümü (insan ve hayvanda kuyruk sokumu/kalça, hurma ağacında gövde/kök kısmı), ikincisi ise bu somut durumun eyleme aktarılmasıyla bir hedefin gerisinde kalmak, hızı veya gücü yetmeyip arkada kalmak ve dolayısıyla güç yetirememektir. Diğer Sami dillerinde acizlik ve zaaf kavramı daha çok zayıflık ve gevşeklik bildiren köklerle ifade edilirken, Arapça bu kökle geride kalış, öne geçemeyiş ve boşa çıkaramayış boyutunu merkeze almıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Arka taraf, kalça ve kütük dibi anlamından türeme | Somut olarak cismin arka kısmı olan عَجُز sözcüğünden, zaman veya mesafece arkada kalmayı ifade eden fiil formu türetilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerinde geride kalma ve ağırlaşma | Arapçadaki geniş semantik açılım diğer Sami kollarında sınırlı olup, kök en zengin kullanımını Arapçada korumuştur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda arka ve kuyruk tasvirleri | Çeşitli Afro-Asyatik dillerde beden uzuvlarının arka kısımlarını niteleyen morfemlerle fonetik benzerlikler taşır. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, HALOT, Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عجز | Anlamlı | Arkada kalmak, güç yetirememek | Bir işi yapmaktan geri kalmak, sonuna düşmek, yetersiz kalmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عزج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn'da mühmel, Tehzîb'de müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| جعز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn'da mühmel; Kur'an'da geçmez |
| جزع | Anlamlı | Kopmak, sabırsızlanmak | Bir şeyin ortadan ikiye kesilmesi, tahammülün tükenmesi ve feryat etmek | Ortak sesler; sabrın tükenişi ve acziyetle tematik akraba; Kur'an'da geçer |
| زعج | Anlamlı | Yerinden oynatmak, dürtmek | Bir şeyi yerinden sıçratmak, huzursuz edip hareket ettirmek | Kök olarak kullanımda; Kur'an'da geçmez |
| زجع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عجز | Merkez | Güç yetirememek, geride kalmak | Eylemin gerisinde kalıp hedefe ulaşamama ve başkasını geçememe | Yeteneğin veya hızın yetersizliği sebebiyle arkada kalmak |
| ضعف | Komşu | Takatsizlik, direnç azlığı | Yapısal veya bedensel kuvvetin eksikliği; cılızlık | İçsel güç ve metanetin azlığını ifade eder, geri kalma şartı taşımaz |
| وهن | Komşu | Gevşeklik, çözülme | Kemikte, iradede veya bağda meydana gelen kırılganlık ve gevşeme | Kuvvetin sarsılması ve dayanıklılığın kaybolması |
| قصر | Komşu | Boyutça yetmemek, kısa kalmak | Bir sınıra erişememek, eksik bırakmak | İmkân varken yapmamayı veya mesafenin yetişmemesini kapsar |
| فوت | Komşu | Kaçırmak, aranın açılması | Bir fırsatın veya hedefin elden çıkıp gitmesi | Hedefin öne geçip arayı açması sonucu ulaşılamaması |
| قدر | Zıt | Güç yetirmek, ölçmek | Bir şeyi tam bir kudret, ölçü ve denetim altında tutabilmek | Varlığa ve eyleme tam anlamıyla hükmetme yetkinliği |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عجز | Arkada kalmak, güç yetirememek | Bir işin gerisinde kalıp ona yetişememek ve onu engelleyememek | Kesin |
| Latince | Impotentia, defectus | Güçsüzlük, eksiklik | Fiziksel iktidarsızlığı ve yetersizliği karşılar; arkada kalma ve kaçışı engelleme nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Inability, failure, baffle | Yetersizlik, geride kalış, boşa çıkarma | Hem failin güçsüzlüğünü hem de mu'ciz formunda başkasının planını boşa çıkarmayı kısmen karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Unvermögen, Ohnmacht | Güç yetirememe, iktidarsızlık | Genel yetersizliği ifade eder; Kur'an'daki ilahi kudret karşısında kaçamama boyutunu tam vermez. | Güçlü |
| Fransızca | Incapacité, impuissance | Yetersizlik, çaresizlik | Hukuki ve bedensel yetersizliği anlatır; yarışta geride kalıp alt edilme nüansı eksiktir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُعْجِزِينَ / مُعْجِزِي | Kaçıp kurtulamayanlar, ilahi hesabı boşa çıkaramayanlar | İnkârcıların yeryüzünde Allah'ın azabından ve hükmünden kaçamayacaklarını bildiren bağlam (En'âm 6:134, Tevbe 9:2, Nûr 24:57) |
| مُعَاجِزِينَ | Yarışarak boşa çıkarmaya çalışanlar | Ayetleri etkisiz kılmak ve hükümsüz bırakmak için yarışanların durumu (Hac 22:51, Sebe 34:5, Sebe 34:38) |
| أَعْجَازُ | Kökünden sökülmüş gövdeler, dip kısımlar | Helak edilen Âd kavminin devrilmiş hurma kütüklerine benzetildiği bağlam (Kamer 54:20, Hâkka 69:7) |
| عَجُوزٌ / عَجُوزًا | Doğurganlığı ve gençliği geride kalmış yaşlı kadın | Hz. İbrâhim'in eşi veya Hz. Lût'un kavminde geride kalan eşi için kullanılan bağlam (Hûd 11:72, Sâffât 37:135, Zâriyât 51:29) |
| أَعَجَزْتُ | Güç yetiremedim mi, geride mi kaldım? | Âdem'in oğlunun bir karga kadar bile olamadığını itiraf ettiği pişmanlık bağlamı (Mâide 5:31) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve kudret bahsi | İnsanların benzerini getirmekten aciz kaldığı harikulade olay (mu'cize) ve kulun kudreti karşısında acziyeti | Beşer gücünün sınırına ulaşıp ilahi kudret karşısında boyun eğişi |
| Fıkıh | Ehliyet, borç ve mükellefiyet | Borçlunun ödeme aczi, ibadeti yerine getirmede fiziksel acizlik ve hac/cihad mükellefiyetinin düşmesi | Hukuki edimi ifa etme imkânının fiilen veya maddeten ortadan kalkması |
| Tefsir | İnkârcıların akıbeti ve yaratılış ayetleri | İnkârcıların Allah'ı aciz bırakamayacağı ve ayetleri geçersiz kılma (muâcizîn) çabalarının niteliği | İlahi takdirin önünden kaçılamayacağı ve O'nun iradesinin önüne geçilemeyeceği |
| Hadis | Ahlak, tevekkül ve kader | Hz. Peygamber'in tembellik ve acizlikten Allah'a sığınması; kader karşısında azim ile acz karşıtlığı | Çaba göstermeyi terk ederek gevşemek ve gerekli tedbiri almayıp geride kalmak |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | Mutlak acziyet bilinci | İnsana haddini bildirme | Kulun yaratıcı karşısında bağımsız bir güç iddiasında bulunamayacağını kavratır. | Kesin |
| İlmi | Bilgi ve epistemoloji | Kavrayış sınırı | Araştırmayı diri tutma | Aklın mutlak hakikati kuşatamayacağını fark ederek metodik tevazua ulaşmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve adalet | Kaçınılmaz hesap | Hukukun üstünlüğünü kurma | Hiçbir zorbanın veya suçlunun adaletin takibinden kaçıp kurtulamayacağını gösterir. | Kesin |
| İktisadi | Üretim ve borçlanma | İflas ve ifa imkânsızlığı | Hukuki koruma sağlama | Borcunu ödemekten aciz kalan kimseye mühlet tanınması veya yardım edilmesi ilkesidir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve asimptotik sınır | Bir sistemin iş yapabilme kapasitesinin tükenmesi veya bir eğrinin sınır değere asla erişemeyip geride kalması durumudur. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yetersizlik ve yabancılaşma | Bireyin veya toplumsal yapıların hedeflenen amaçları gerçekleştirecek kurumsal ve psikolojik kaynakları tükettiğinde yaşadığı gerileme durumudur. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca fiziksel yaşlılık veya bedensel takatsizlik gibi edilgen bir zaafa indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir amaca erişememek, bir hesabı bozmaya çalışıp geride kalmak, yarışta geçilmek ve ilahi takdirin denetiminden kaçamamak. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerde geçen inkârcıların vasıflarının pasif bir çaresizlik sanılması; oysa onların ayetleri boşa çıkarmak için aktif bir mücadele (muâceze) içinde olduklarının ve sonuçta hezimete uğradıklarının gözden kaçırılması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın ilahi kudret karşısındaki konumunu netleştirir; hiçbir varlığın Allah'ın iradesini atlatamayacağını ve O'nun tasarrufunun gerisine düşmeye mahkûm olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların meydan okumalarını ve cezadan kaçma teşebbüslerini reddeden tehdit ayetlerinde; helak tasvirlerinde ve peygamberlik delillerinin tartışıldığı bağlamlarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Günahkârların veya zalimlerin ilahi adaletten kaçıp kurtulabileceği ya da ilahi sistemi etkisiz kılabileceği zannını kökten çürütür. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir şeyin arka, dip veya son kısmı; mesafece veya zaman bakımından geride kalmak.
- Soyut anlamBir hedefe ulaşacak gücün tükenmesi, öndekini geçememek ve onun tasarrufunu hükümsüz kılamamak.
- Sistematik karşılıkİlahi mutlak kudret karşısında beşeri iradenin kaçış veya engelleme imkânının kesin olarak sıfırlanması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde yaratılmış bir varlığı veya beşeri iddiayı, ise ilahi mutlak kudreti temsil eder. insanın kaçma, engelleme veya boşa çıkarma hızını; ise ilahi irade ve hükmün kuşatma hızını simgeler. Zaman parametresi sonsuza giderken insanın hızının ilahi hıza oranı sıfıra yaklaşır; bu durum acziyet fonksiyonunun kesin sonucudur. Denklemin sağ tarafındaki ifadesi, ilahi gücün her durumda beşeri güçten mutlak olarak üstün olduğunu ve bu nedenle insanın ilahi iradeyi asla aciz bırakamayacağını gösterir.