سرع
س - ر - ع
KÖK- 23 geçiş
- 23 ayet
- 8 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Çabuk
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.180 harfباب العين و السين والراء معهما
)ع س ر، ع ر س، س ع ر، س ر ع، ر س ع مستعملات، ر ع س مهمل( عسر: العُسْرُ: قلّة ذات اليد. والعُسْرُ نقيض اليُسْر، والعُسْرُ خلافٌ والتواءٌ.
أمرٌ عسيرٌ وعَسِرٌ، ويومٌ عسيرٌ وعَسِرٌ، ولم أسمع: رجلٌ عَسِرٌ.
وعسُر الأمر يَعْسُر عُسْراً، ويجوز عَسارة، ونعته عسير. وعَسِرَ الأمر يَعْسَرُ علينا عَسْراً، وهو شاذ، لاختلاف تصريفه في الفعل والنعت. قال:
عليك بالميسور واترك ما عسر
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR842 harfالسُرْعَةُ: نقيضُ البطءِ. تقول منه: سَرُعَ سِرَعاً، فهو سَرِيعٌ. وعجبت من سُرْعَةِ ذاك، وسِرَعِ ذاك. وقولهم: السَرَعَ السَرَعَ، مثال الوحَى الوحَى. وأَسْرَعَ في السير، وهو في الأصل متعدٍّ. والمُسارَعَةُ إلى الشيء: المبادرةُ إليه. وتَسَرَّعَ إلى الشرّ. وسَرْعانَ ذا خروجاً، وسُرْعانَ وسِرْعانَ، ثلاث لغات، أي سَرُعَ ذا خروجاً. ولَِسُرْعانَ ما صنعت كذا، أي ما أَسْرَعَ. أبو زيد: أَسْرَعَ القومُ، إذا
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok18.243 harfباب العين والسين مع الراء
عسر ، عرس ، سرع ، سعر ، رسع ، رعس : مستعملات .
عسر : قال الله جل وعزّ : ( وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ ) ( البقرة : 280 ) ، وقال الله جل وعز : ( ءَاتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ ) ( الطلاق : 7 ) وقال : ( ذِكْرَكَ فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ ) ( الشرح : 5 ) . والعُسْر : نقيض اليسر . والعُسْرة : قِلّة ذات اليد . وكذلك الإعسار . والعُسْرى :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.159 harf(باب السين والراء وما يثلثهما)
(سرط) السين والراء والطاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على غَيبة في مَرٍّ وذَهاب. من ذلك: سَرَطْتُ الطّعام، إذا بَـلعْته؛ لأنَّه إذا سُرِطَ غاب. وبعضُ أهل العلم يقول: السِّراط مشتقٌّ من ذلك، لأنَّ الذاهبَ فيه يغيب غيبةَ الطعام المُستَرَط. والسِّرِطْراط على فِعِلاّل([1]): الفالوذُ؛ لأنَّه يُستَرط. والسُّراطُ: السّيف القاطع الماضِي في الضَّريبة. قال الهذليّ([2]) يصف سيفاً:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR720 harf- السرعة: ضد البطء، ويستعمل في الأجسام، والأفعال، يقال: سرع، فهو سريع، وأسرع فهو مسرع، وأسرعوا: صارت إبلهم سراعا، نحو أبلدوا، وسارعوا، وتسارعوا. قال تعالى: ﴿وسارعوا إلى مغفرة من ربكم﴾ [آل عمران/133]، ﴿ويسارعون في الخيرات﴾ [آل عمران/114]، ﴿يوم تشقق الأرض عنهم سراعا﴾ [ق/44]، وقال: ﴿يوم يخرجون من الأجداث سراعا﴾ [المعارج/43]، وسرعان القوم: أوائلهم السراع. وقيل: (سرعان ذا إهالة) (هذا مثل، وأصله أن
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.071 harfس ر ع
سير سريع: وجاء سريعاً.
وفرس سريع وخيل سراع.
وتقول: كيـف يلحـق البطـاء السـراع والقطوف الوساع.
وقد سرع إلى الأمر وما كان سريعاً وقد سرع سراعة وسرعاً وسرعة وأسرع المشيء.
وأسرع في كفاية المهم وهم يسارعون إلى الخير ويتسارعون إليه " أولئك يسارعـون فـي الخيرات " وفلان يتسرع إلى الشر.
ولسرعان ما جئت ولوشكان ولعجلان وروى الكسائي فيه الحركات الثلاث.
وفي مثل " سرعان ذا
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.926 harfالسُّرْعةُ: نقِيضُ البُطْءِ. سَرُعَ يَسْرُعُ سَراعةً وسِرْعاً وسَرْعاً وسِرَعاً وسَرَعاً وسُرْعةً، فهو سَرِعٌ وسَرِيعٌ وسُراعٌ، والأُنثى بالهاء، وسَرْعانُ والأُنثى سَرْعَى، وأَسْرَعَ وسَرُعَ، وفرق سيبويه بين سَرُع وأَسْرَعَ فقال: أَسْرَعَ طَلَبَ ذلك من نفسه وتَكَلَّفه كأَنه أَسرَعَ المشي أَي عَجّله، وأَما سرُع فكأَنها غَرِيزةٌ. واستعمل ابن جني أَسرَع متعدِّياً فقال يعني العرب: فمنهم من يَخِفُّ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR301 harf* س ر ع * * السُّرْعَةُ * ضد البطء تقول منه * سَرُعَ * بالضم * سِرَعا * بوزن عنب فهو * * سَرِيعٌ * وعجبت من * سُرْعَتِهِ * ومن * سِرَعِهِ * و * أسْرَعَ * في السير وهو في الأصل متعد و * المُسَارَعةُ * إلى الشيء المبادرة إليه و * تَسَرَّعَ * إلى الشر و * سَارَعُوا * إلى كذا و * تَسَارَعُوا * إليه بمعنى
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.805 harfالسرع، محركة، وكعنب، والسرعة، بالضم: نقيض البطء، سرع، ككرم، سرعة، بالضم، وسراعة وسرعا، بالكسر، وسرعا، كعنب، وسرعا، بالفتح، وسرعا، محركة، فهو سريع وسرع وسراع، والأنثى بهاء، وسرعان، والأنثى سرعى. ويقال: سرع، كعلم. قال الأعشى يخاطب ابنته:
واستخبري قافل الركبان وانتظري أوب المسافر إن ريثا وإن سرعا
قال الجوهري: وعجبت من سرعة ذاك، وسرع ذاك، مثل: صغر ذاك، عن يعقوب.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR11.286 harfسَرُعَ
1 سَرُعَ ذ , aor. سَرُعَ , inf. n. سِرَعٌ (S, Msb, K) and سَرَعٌ (TA [and mentioned in the K, but app. as a simple subst.,]) and سِرْعٌ and سَرْعٌ and سَرَاعَةٌ (TA) and سُرْعَةٌ, (K,) or this last is a simple subst. from أَسْرَعَ, (Msb,) [but it is also generally used as syn. with the inf. ns. before mentioned when they are employed as simple substs., and is more common than any of them,]
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR857 harfسَرُعَ
سَرُعَ U ( n. ac. سَرْع 1 , سِرْع 2 , سُرْعَة 3t , سَرَع 4 , سِرَع 7 , سَرَاْعَة 22t ),
a. Made haste, hurried.
سَاْرَعَ
سَاْرَعَ III
a. [ Ila ], Hastened to, ran towards.
أَسْرَعَ
أَسْرَعَ IV ,
a. Rode a fleet steed, was wellmounted.
b. [ Fī ], Was quick, made haste in.
c. [ Bi ], Brought, fetched quickly, promptly.
تَسَرَّعَ
تَسَرَّعَ V , تَسَاْرَعَ VI
a. [ Ila ], Was
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR31.400 harfسرع
سَرُعَ - يَسْرُعُ (سَرِعَ - يَسْرَعُ) - سَرِيْع - أَسْرَع - سِرَاع - سِرَاعَاً - سَارَعَ - يُسَارِعُ
سَرُعَ - يَسْرُعُ (سَرِعَ - يَسْرَعُ) + الأمر أو الكائن في أمر: يتم ويقع وينقضي الأمر أو فعل الكائن في زمن أقل مما هو مألوف
سَرُعَ - يَسْرُعُ + كائن + في حركة وانتقال (سير أو جري): ازداد مقدارانتقاله من مكان إلى آخر نسبة للزمن، فصار
Sîgalar(8)
- سَرِيعُÇabuk(فَعِيلُ)×9
- يُسَارِعُونَYarışırcasına koşuşurlar(يُفَاعِلُونَ)×6
- أَسْرَعُDaha çabuk(أَفْعَلُ)×2
- سِرَاعًاÇabuk olanlar(فِعَالًا)×2
- لَسَرِيعُÇabuk(لَفَعِيلُ)×1
- نُسَارِعُYarışırcasına koşuşuruz(نُفَاعِلُ)×1
- وَسَارِعُواVe yarışırcasına koşuşun(وَفَاعِلُوا)×1
- وَيُسَارِعُونَVe yarışırcasına koşuşurlar(وَيُفَاعِلُونَ)×1
Mücavir kökler40 mücavir (165 toplam)
- حسب
9 ortak ayet · Hisbe okun nişangah kısmına denir
- خشع
2 ortak ayet · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
- كسب
3 ortak ayet · Kazandı
- عقب
3 ortak ayet · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
- أله
14 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- خير
4 ortak ayet · Hayr : At sürüsü demektir
- نصب
2 ortak ayet · Dikili taş demektir
- عند
4 ortak ayet · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
- حزن
2 ortak ayet · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
- يوم
5 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- ضرر
2 ortak ayet · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
- أتي
5 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
Geçtiği ayetler(23)
أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ
Çabukİşte onların kazandıklarından nasibleri vardır. Ve Allah hesabı çabuk görendir.
… بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
ÇabukGerçekte Allah katında din, İslam’dır. Ancak kitab verilenler, kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki ihtirastan dolayı ayrılığa düştüler. Kim, Allah’ın ayetlerini inkar ederse; şüphesiz ki Allah, hesabı çabuk görendir.
… قَلِيلًا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
ÇabukEhl-i Kitab’tan öyleleri vardır ki; Allah’a, size indirlen ve kendilerine indirilmiş olana, Allah’a huşu’ duyarak inanırlar. Allah’ın ayetlerini az bir pahaya değişmezler. İşte onların ecirleri Rabbları katındadır. Allah, şüphesiz hesabı çabuk görendir.
… وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
ÇabukSana, kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar. De ki: Size bütün iyi ve temizler helal kılındı. Allah’ın size öğrettiği ile alıştırıp öğrettiğiniz avcı hayvanların sizin için tuttuklarını yeyin ve üzerine Allah’ın adını anın. Ve Allah’tan sakının, muhakkak ki Allah; hesabı çabuk görendir.
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ
ÇabukSizi, verdikleriyle denemek için yeryüzünün halifeleri yapan ve kiminizi kiminize derecelerle üstün kılan O’dur. Şüphe yok ki O; Gafur, Rahim’dir.
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
ÇabukGörmüyorlar mı ki; Biz, yeryüzünün etrafından gitgide eksiltmekteyiz. Allah hükmünü verir. O’nun hükmünü bozacak yoktur. Ve O, hesabı çabuk görendir.
لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
ÇabukBu; Allah’ın herkese yaptığının karşılığını vermesi içindir. Muhakkak ki Allah; hesabı çabuk görendir.
… يَجِدْهُ شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ
ÇabukKüfredenlere gelince; onların amelleri, engin çöllerde serap gibidir. Susayan kimse onu, su sanır. Fakat yanına vardığı zaman hiç bir şey bulamaz. Kendi yanında Allah’ı bulur ve O da hesabını tastamam görür. Allah hesabı çabucak görendir.
الْيَوْمَ تُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ لَا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
ÇabukBugün her nefis kazandığı ile karşılık görür. Bugün zulüm yoktur. Muhakkak ki Allah; hesabı çabuk görendir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سرع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عجل, سبق, بدر |
| Zıt Kök | بطأ |
| Çekirdek Özet 1 | Suyun engelsiz akması ve asma filizinin hızla sürgün vermesi |
| Çekirdek Özet 2 | Zamanı daraltarak hayırda veya şerde hedefe kesintisiz ve çevik bir yönelişle intikal etme |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi adaletin ve hesabın zamansal gecikmeye uğramaksızın eksiksiz tahakkuk etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün telaş ve tedbirsizlik içeren acelecilik ile karıştırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سر | Pürüzsüz akış, süzülme, gizli ve engelsiz ilerleme; سرب, سرح, سرف, سري köklerinde görüldüğü gibi bir ortamda dirençle karşılaşmadan akıp gitme | ع | Boğaz harfi olan ayn harfinin eklenmesiyle içteki süzülme ve gizli akış eylemi, dış dünyada açıkça tezahür eden, fışkıran, göze çarpan ve ani bir hareket ivmesine dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Harekete yön veren tutunma noktası, itici güç ve hedefe kilitlenme |
| ر | İnsan başı | Bilinçli bir yöneliş, öncelik, hareketin başladığı tepe noktası ve sevk edici irade |
| ع | Göz | Açığa çıkma, görünür kılınma, hedefin açıkça idrak edilmesi ve dışa taşma |
| سرع | İradeli ve hedefe kilitlenmiş bir hamlenin dış dünyada açıkça görünür bir akışkanlık ve ivmeyle gerçekleşmesi | Kök, bilincin belirlediği yöne doğru hiçbir engele takılmadan, fışkırırcasına ve gözle görülür bir çabuklukla akıp gitme hareketini tasvir eder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dolu su kabından veya kanaldan suyun coşkuyla ve kesintisiz akması; asma kütüğünden taze sürgünün hızla uzaması ve körpe filiz vermesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Amr b. Ma'dîkerib hızlı koşan, çevik ve soylu savaş atını tasvir ederken kökü kullanmıştır: حتى تروه كاشفا قناعه / تغدو به سلهبة سراعه |
| Erken Arapça kullanım | İbn Ahmer el-Bâhilî, ömrün hızla tükenişini ve ölümden kaçmaya çalışan kişinin aceleciliğini anlatırken türevi kullanmıştır: ألا لا أرى هذا المسرع سابقا / ولا أحدا يرجو البقية باقيا |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça سرع kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle Kuzeybatı Sami grubunda dar bir alana sıkışmış veya arkaik kalmışken, Arap dilinin fonetik ve semantik yapısında en dinamik kinetik kavramlardan biri haline gelmiştir. Kökün Süryanice ve Aramicede seyrek rastlanan soydaş biçimleri, çoğunlukla bir yöne hızla meyletme veya telaş gösterme anlamlarını taşırken, klasik Arapçada kök bu dar anlamdan kurtularak hem fiziksel cisimlerin kesintisiz akışı hem de iradi kararların zaman kaybetmeden uygulanması sahasına genişlemiştir. Fonetik açıdan sürtünmeli diş sesi olan sîn ile boğaz patlamalı ayn harfi arasındaki rezonans, fiziksel direncin kırılmasını ve enerjinin bir anda dışarı fırlamasını aksettirir. Dolayısıyla kök, kaba bir telaştan ziyade, hedefe ulaşmadaki engelsizliği ve yüksek akış hızını temsil eden bir Sami semantik mirasına dayanır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سر ikili çekirdeğinden türeme | Suyun süzülmesi, gizlice yol alması anlamındaki çekirdeğin, son harfin etkisiyle açık, somut ve görünür bir çevikliğe evrilmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve Aramice benzer sescil formlar | Kuzeybatı Sami dillerinde telaşlanma ve sarsılma gibi yan anlamlar taşırken Arapçada düzenli hız ve ivme kavramına oturmuştur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ses denkliği gösteren doğrudan kökdeş tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سرع | Anlamlı | Hız, çeviklik, ivme | Bir işi veya hareketi gecikmeksizin, hafiflikle ve akıcı biçimde yerine getirme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| سعر | Anlamlı | Ateş tutuşturmak, alevlendirmek | Ateşin parlaması, piyasa fiyatının yükselmesi ve delilik derecesinde coşku | Ortak harflerle enerjinin ve hareketin hızla yayılmasını içerir; Kur'an'da geçer |
| رسع | Anlamlı | Eklemlerin gevşemesi, göz kapağı bozukluğu | Diz veya bilek mafsallarının tutmayıp çözülmesi, gözün çapaklanıp yapışması | Hedef kökle zıt yönde hareket kaybı ve çözülme bildirir; Kur'an'da geçmez |
| رعس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn tarafından mühmel kabul edilmiş, dilde bağımsız kök yapısı kazanmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| عسر | Anlamlı | Zorluk, darlık, sıkıntı | İşlerin sarpa sarması, geçimin daralması, hareketin önünde direnç oluşması | Hedef kökün pürüzsüz ve akıcı hızına zıt bir tıkanma bildirir; Kur'an'da geçer |
| عرس | Anlamlı | Bağlanmak, konaklamak, düğün | Yolcunun geceleyin dinlenmek için durması, eşlerin bir araya gelmesi | Harekete mola verme ve duraklama içerir; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سرع | Merkez | İvme, çeviklik ve akıcı hareket | Hedefe doğru zaman kaybetmeksizin, hafif ve kesintisiz bir intikal | Hızın bizzat eylemin doğasından veya kararlılıktan kaynaklanması |
| عجل | Komşu | Vaktinden önce isteme ve sabırsızlık | سرع bilinçli ve düzenli hızı ifade ederken, عجل olgunlaşmamış bir işi aceleye getirmeyi ve zaafı bildirir | Sonucu vaktinden önce istemekten doğan telaş ve kontrol kaybı |
| سبق | Komşu | İleri geçme ve yarışta öne düşme | سرع hareketin iç temposunu gösterirken, سبق başkalarıyla kıyasta öne geçme neticesini vurgular | Bir mesafe veya mertebe mücadelesinde diğerlerini arkada bırakmak |
| بدر | Komşu | Fırsatı kaçırmadan ansızın hamle yapma | سرع sürecin akıcılığını, بدر ise başlangıç anındaki ani davranışı belirtir | Bir duruma diğerlerinden önce ve beklenmedik anda el koymak |
| بطأ | Zıt | Ağırdan alma, gecikme ve gevşeklik | سرع kökünün tam zıddı olup hareketin yavaşlaması veya duraksamasıdır | Eylemin gereken sürede yapılmayıp sürüncemede bırakılması |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سرع | Hız, akıcılık, ivedilik | Bir eylemi zamanı daraltarak ve gecikmeye mahal vermeden tam bir hafiflikle tamamlama | Kesin |
| Latince | Celeritas, properare | Çabukluk, hızla ilerlemek | Celeritas içsel çevikliği ve akışı karşılarken ilahi boyutun kuşatıcılığını tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Swiftness, hasten, accelerate | Hız, ivme kazanmak, çabuklaştırmak | Swiftness pürüzsüz akışı verir; Kur'an'daki ahlaki yarışma vurgusunu aktarmak için ek bağlam gerekir | Güçlü |
| Almanca | Schnelligkeit, eilen | Hızlılık, acele etmeksizin ivedilik | Schnelligkeit mekanik hızı iyi karşılar fakat hayırda yarış boyutunu doğrudan taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | Rapidité, s'empresser | Sürat, gayretle koşuşmak | Rapidité hareketin fiziki çabukluğunu, s'empresser ise niyet ve iştiyak boyutunu karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَرِيعُ الْحِسَابِ | İlahi hesabın zamana muhtaç olmaksızın anında görülmesi | Bütün varlıkların amellerinin aynı anda ve gecikmesiz değerlendirilmesi bağlamında; Bakara 2:202, Âl-i İmrân 3:19, Mâide 5:4 |
| سَرِيعُ الْعِقَابِ | Cezanın veya azabın ötelenmeksizin ve kaçınılmaz biçimde inmesi | İlahi adaletin suçlular üzerindeki hükmünü ertelemeksizin icra etmesi; A'râf 7:167, En'âm 6:165 |
| يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ | İyilik ve fazilet yarışında en önde olma gayreti | Salih müminlerin ve peygamberlerin hayırlı işlere tereddütsüz atılmaları; Âl-i İmrân 3:114, Enbiyâ 21:90, Mü'minûn 23:61 |
| يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ / الْإِثْمِ | Günah, nifak ve hıyanete hevesle ve süratle koşuşma | Kalpleri inanmadığı halde inkara ve harama iştahla yönelenlerin psikolojisi; Âl-i İmrân 3:176, Mâide 5:52, Mâide 5:62 |
| سِرَاعًا | Kabirlerden diriliş anında engelsiz ve hızlı çıkış | Kıyamet gününde çağrıcıya doğru şaşkınlık ve hızla koşan insanların fiziksel durumu; Kâf 50:44, Meâric 70:43 |
| أَسْرَعُ مَكْرًا / أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ | İlahi plan ve tedbirin beşeri hileleri derhal hükümsüz kılması | İnkarcıların kurduğu tuzakların ilahi takdir karşısında anında boşa çıkması; En'âm 6:62, Yûnus 10:21 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'ın sıfatları ve hesabı | Allah'ın aynı anda sonsuz sayıda varlığı hesaba çekmesinin zamansal bir ardışıklık gerektirip gerektirmediği meselesi | Zaman ve mekandan münezzeh, anlık ve mutlak ilahi ilim ile kudret |
| Fıkıh | İbadetlerin ifasında acele etme (müsâraat) | Namazı vaktin evvelinde kılmak, borcu geciktirmemek ve hayırları ertelememenin mendup veya vacip oluşu | Geciktirmeyi (tesvîf) nehyeden ve mükellefiyeti derhal düşürmeyi amaçlayan ivedilik |
| Tefsir | Müsâraat ve isti'câl ayrımı | سرع ile عجل kökleri arasındaki fark; hayırda yarışmanın emredilip dünyevi telaşın yerilmesi | İradeli ve şuurla yapılan süratin övgüsü, kontrolsüz aceleciliğin yergisi |
| Hadis | Cenazenin defni ve tevbeye yöneliş | Cenazeyi bekletmeden kaldırma ve ölüm gelmeden önce salih amellere koşma tavsiyeleri | Fırsat penceresi kapanmadan ameli icra etme kararlılığı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe ve kulluk bilinci | Tereddütsüz yöneliş | Amel vaktini kaçırmamak | Kulun ilahi çağrıyı duyduğu anda erteleme hastalığına düşmeden bağışlanmaya koşması | Kesin |
| İlmi | Problem çözme ve idrak | Zihinsel çeviklik | Veriyi anında işleme | Delilden neticeye intikal ederken zihnin gereksiz ara duraklara takılmaksızın sonuca varması | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve karar mekanizması | İcrai sürat | Tehditleri bertaraf etme | Yönetimin iç veya dış tehditler karşısında bürokratik hantallığa düşmeden anında tedbir üretmesi | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve servet dolaşımı | Likidite akışkanlığı | Tıkanıklığı önleme | Sermayenin atıl kalmayıp piyasada süratle dönmesi, borç ve hakların derhal tasfiyesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hız vektörü ve reaksiyon kinetiği | Bir parçacığın veya kimyasal sürecin birim zamanda katettiği yol ya da potansiyel enerjinin kinetik enerjiye dirençsizce dönüşüm oranı | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal mobilite ve bürokratik akışkanlık | Toplumsal taleplerin veya yasal süreçlerin engellerle karşılaşmadan kurumsal yapılar içinde hızla çözüme kavuşturulması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel bir telaş, mekanik bir hız veya sabırsızca yapılan acelecilik düzeyine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece bedeni bir koşuşturmayı değil; ilahi adaletin gecikmesiz işleyişini, zihnin hakikate intikalini ve iradenin hayırda başkalarıyla yarışmasını kapsayan çok katmanlı bir kinetik düzlemi ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök عجل köküyle özdeşleştirilirse, Kur'an'ın övdüğü ve emrettiği müsâraat (hayırlarda sürat) ilkesi kınanan acelecilik gibi algılanabilir; ayrıca Allah'ın sürat-i hisâbı beşeri bir hesaplama süreci sanılabilir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın zaman ve amel ahlakını kuran temel kavramlardan biridir; insanın sonlu ömründe hayır üretme temposunu belirler ve Allah'ın evrene müdahalesindeki eşsiz sürati açıklar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi isim ve sıfatların açıklandığı ayetlerde, salih kulların karakter tasvirlerinde, münafıkların ve fasıkların fitneye koşuşunu anlatan uyarılarda ve ahiret diriliş sahnelerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini hayatın pasif bir tevekkül veya uyuşuk bir bekleyiş olduğu zannını yıkar; aksine imanın, şer odaklarının hızını aşan dinamik ve şuurlu bir hayır yarışı olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSuyun pürüzsüzce ve hızla akması, asma kütüğünden taze filizlerin fışkırırcasına sürgün vermesi.
- Soyut anlamBir hedefe doğru içsel bir iştiyak ve kararlılıkla, zaman aralığını en aza indirerek pürüzsüz ve engelsiz biçimde intikal etme.
- Sistematik karşılıkİlahi adaletin ve hesabın zamansal bir gecikmeye uğramaksızın icrası ile beşeri iradenin hayırda gecikmeksizin eyleme geçme ahlakı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde hedefe giden yolu veya ameli, harcanan zamanı, ifadesi zaman gecikmesinin sıfıra yaklaşmasını yani ertelemenin (tesvîf) ortadan kalkmasını, ise kökün özünü teşkil eden pürüzsüz ve engelsiz anlık hızı (sürati) temsil eder.