سبق

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: س-ب-ق22 sîga, 55 mücavir kök, 35 ayet, 24 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.خلفسَبَقَتَسْبِقُسبقسَابِقُكلمسَبَقُونَاتنرثنيخيرفوربِمَسْبُوقِينَسَبَقَتْكتب

KökSîga 22Ayet 35Sure 24Mücavir 55

▶ Ağı aç (3B)

سبق

س - ب - ق

KÖK
  • 37 geçiş
  • 35 ayet
  • 22 sîga
  • 13 sözlük

Yarış meydanı demektir. Yarışı kazananlara verilen ödül anlamı da kazanmıştır. Mastar olarak yarışmak demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Yarış meydanı demektir. Yarışı kazananlara verilen ödül anlamı da kazanmıştır. Mastar olarak yarışmak demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.480 harf
القاف والسين والباء معهما ق س ب، س ق ب، ق ب س، س ب ق، ب س ق مستعملات قسب: القَسْبُ: تمر يابس يتفتت في الفم، والصاد خطأ. والقَسْبُ: الصلب الشديد، يقال: إنه لقَسْبُ العلباء أي صلب العقب والعصب، وقَسُبَ قُسُوبةً. والقَسيبُ: صوت الماء تحت الورق أو القماش، قال: للماء من تحته قَسيبُ وقال: قَسبُ العلابي جراء الألغاد سقب: السَّقْبُ لغة في الصقب. والسَّقيبةُ: عمود الخباء، قال: كسَقْفِ خباء خر فوق
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR290 harf
سابَقْتُهُ فسَبَقْتُهُ سَبْقاً.و اسْتَبَقْنا في العَدْوِ، أي تَسابَقْنا. وقد قيل في قوله تعالى: "ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ" أي نَنْتَضِلُ. ويقال: له سابِقَةٌ في هذا الأمر، إذا سَبَقَ الناسَ إليه. والسَبَقُ بالتحريك: الخَطَر الذي يوضَع بين أهلِ السِباقِ. وسِباقا البازي: قَيْداهُ من سَيْر أو غيره.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR6.183 harf
ق س ب قسب ، قبس ، سبق ، سقب ، بسق : مستعملة . قسب : قال الليث : القَسْبُ : تَمْرٌ يابِسٌ يَتَفتَّتُ في الفم ، ومَن قاله بالصاد فقد أَخْطأَ . قال : والقَسْبُ : الصُّلْبُ الشديد ، يقال : إنّه لَقَسْبُ العِلْبَاءِ صُلْبُ العَقَبِ والعَصَب ، وقال رؤبةُ : قَسْبُ العَلاَبيِّ جُرازُ الألْغَادْ والفعلُ قَسُبَ قُسوبةً . وقال ابنُ السكيت : سَمِعْتُ قَسِيبَ الماءِ وخَرِيرَه أي : صوْتَهُ . وقال الليثُ :
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR9.637 harf
(باب السين والباء وما يثلثهما) (سبت) السين والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على راحةٍ وسكون. يقال للسَّير السهل اللّين. سَبْتٌ. قال: ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])ثمّ حُمل على ذلك السَّبْت: حلق الرّأس. ويُنشَد في ذلك ما يصحح هذا القياسَ، وهو قولُه: * يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) * لأنَّه يكون في آخر النهار مُخْثِراً([3]) قليلَ الحركة فلذلك يقال للمتحيِّر
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR650 harf
- أصل السبقك التقدم في السير، نحو: ﴿فالسابقات سبقا﴾ [النازعات/4]، والاستباق: التسابق. قال: ﴿إنا ذهبنا نستبق﴾ [يوسف/17]، ﴿واستبقا الباب﴾ [يوسف/25]، ثم يتجوز به في غيره من التقدم، قال: ﴿ما سبقونا إليه﴾ [الأحقاف/11]، ﴿وسبقت من ربك﴾ [طه/129]، أي: نفدت وتقدمت، ويستعار السبق لإحراز الفضل والتبريز، وعلى ذلك: ﴿والسابقون السابقون﴾ [الواقعة/10]، أي: المتقدمون إلى ثواب الله وجنته بالأعمال الصالحة، نحو قوله:
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR688 harf
س ب ق سابقته فسبقته وتسابقنا واستبقنا‏.‏ وتقول‏:‏ من رزق السبقة أخـذ السبقـة وهـي مـا يتراهـن عليه‏.‏ يقال‏:‏ أحرز السبقة والسبق وأحرزوا السبق والأسباق‏.‏ وكان السبق مائةً من الإبل‏.‏ وخيل سوابق وسبق‏.‏ وسابق بين الخيل وسبق بينها‏.‏ ومـن المجـاز‏:‏ لـه فـي هـذا الأمـر سبقـة وسابقـة‏.‏ وهمـا سبقـان فـي كذا إذا استبقا فيه‏.‏ وسبقه في الكـرم إلـى غايتـه وأردت كـذا فسبقنـي بـه فلـان‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR4.537 harf
السَّبْق: القُدْمةُ في الجَرْي وفي كل شيء؛ تقول: له في كل أمر سُبْقةٌ وسابِقةٌ وسَبْقٌ، والجمع الأَسْباق والسَّوابِقُ. والسَّبْقُ: مصدر سَبَقَ. وقد سَبَقَه يَسْبُقُه ويَسْبِقُه سَبْقاً: تقدَّمه. وفي الحديث: أنا سابِقُ العرب، يعني إلى الإسلام، وصُهَيْبٌ سابقُ الرُّوم، وبِلالٌ سابقُ الحبَشة، وسلْمانُ سابقُ الفُرْس؛ وسابَقْتُه فسَبَقْتُه. واسْتَبَقْنا في العَدْوِ أي تَسابَقْنا. وقوله تعالى: ثم
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR231 harf
* س ب ق * * سَابَقَهُ فسَبقَهُ * من باب ضرب و * استَبَقَا * في العدو أي * تَسابَقَا * وقيل في قوله تعالى ﴿إنا ذهبنا نستبق﴾ أي ننتضل و * السَّبَقُ * بفتحتين الخطر الذي يوضع بين أهل السباق و * سِبَاقَا * البازي قيداه من سير أو غيره
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR3.192 harf
سبقه يسبقه ويسبقه من حدي نصر وضرب، والكسر أعلى، وقرىء قوله تعالى: لا يسبقونه بالقول بالضم، أي: لا يقولون بغير علم حتى يعلمهم: تقدمه في الجري، وفى كل شيء. وسبق الفرس في الحلبة: إذا جلى، ومنه حديث علي - رضى الله عنه-: سبق رسول الله صلى الله عليه وسلم، وصلى أبو بكر، وثلث عمر رضي الله عنهما، وخبطتنا فتنة فما شاء الله . وقوله تعالى: فالسابقات سبقا : هم الملائكة تسبق الشياطين بالوحي إلى
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR13.058 harf
سَبَقَهُ 1 سَبَقَهُ ذ , (S, O, Msb, K, &c.,) aor. سَبِقَ (O, Msb, K) and سَبُقَ , (O, K,) but the former is of higher authority, or more usual, (O, TA,) inf. n. سَبْقٌ, (S, Msb,) He preceded him; he was, or became, got, went, or came, before him, or ahead of him; he outwent, or outstripped, him; he had, got, or took, precedence of him; syn. تَقَدَّمَهُ; (K, TA;) in running, and in everything.
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.031 harf
سَبَقَ سَبَقَ I , U ( n. ac. سَبْق 1 ), a. Outstripped; anticipated; preceded, had the precedence. سَبَّقَ سَبَّقَ II , a. Brought forth before her time, miscarried ( sheep ). b. Received the stakes; gave a stake to. سَاْبَقَ سَاْبَقَ III , a. VI, Tried to outstrip, raced with. اِنْسَبَقَ اِنْسَبَقَ VII , a. Spoke hastily, without reflecting; was not master of himself. اِسْتَبَقَ
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR17.046 harf
سبق سَبَقَ - يَسْبِقُ - سَابِق - سَابِقُوْن - سَابِقَة - سَابِقَات - مَسْبُوْق - مَسْبُوْقِيْن - سَابَقَ - يُسَابِقُ - اسْتَبَقَ - يَسْتَبِقُ سَبَقَ - يَسْبِقُ + كائن أو أمر + كائناً أو أمراً: يتقدمه ويقع ويحدث قبله زمانياً، وكذلك يتقدمه ويكون قبله وأقرب منه إلى مكان مراد مكانياً ﴿ما تسبق من أمة أجلها﴾: ما تقدم أجلها ولا تحدث أو تقع قبله:
Tamamını oku

Sîgalar(22)

Mücavir kökler55 mücavir (178 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. كلم

    6 ortak ayet · Kelime

  2. تنر

    2 ortak ayet · Tandır

  3. شكك

    3 ortak ayet · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…

  4. فور

    2 ortak ayet · Ve aniden patladı

  5. أجل

    4 ortak ayet · İcl havuz demektir

  6. قضي

    4 ortak ayet · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…

  7. خير

    6 ortak ayet · Hayr : At sürüsü demektir

  8. ريب

    3 ortak ayet · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…

  9. أمم

    4 ortak ayet · Emam ön demektir

  10. جيأ

    6 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir

  11. خلف

    4 ortak ayet · Half : Ense demektir

  12. كتب

    6 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir

Geçtiği ayetler(35)

  1. وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ

    Öne geçtiİnsanlar tek bir ümmetten başka bir şey değildir. Sonradan ayrılığa düştüler. Eğer Rabbından daha önce bir söz geçmemiş olsaydı; ayrılığa düştükleri şeyler hakkında hüküm çoktan verilmiş olurdu.

  2. وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ

    Öne geçtiAndolsun ki; Musa’ya kitabı verdik de hakkında ihtilafa düştüler. Eğer Rabbından bir söz geçmiş olmasaydı; aralarında hüküm verilmiş bitmişti bile. Doğrusu onlar, bundan yana şiddetli bir tereddüd ve şüphe içindedirler.

  3. وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى

    Öne geçtiŞayet Rabbının verilmiş bir sözü ve tayin ettiği bir vakit olmasaydı; hemen azaba uğrarlardı.

  4. إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ

    Öne geçtiŞüphesiz ki daha önce, kendilerine Bizden güzellik vaadi geçmiş olanlar; bunlar, oradan uzaklaştırılmışlardır.

  5. وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ

    Öne geçtiAndolsun ki; Bizim, gönderilen kullarımız hakkında sözümüz geçmiştir:

  6. وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ

    Öne geçtiAndolsun ki; Biz, Musa’ya kitab vermiştik de onda ihtilafa düşülmüştü. Şayet Rabbından bir söz geçmiş olmasaydı; aralarında hüküm verilirdi. Muhakkak ki onlar; bundan şüphe ve endişe içindedirler.

  7. … بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّ …

    Öne geçtiOnlar; kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki ihtiras yüzünden ayrılığa düştüler. Şayet belirli bir süre için Rabbından bir söz geçmiş olmasaydı, aralarında hüküm verilirdi. Onlardan sonra kitaba varis kılınanlar da ondan mutlak bir şüphe ve tereddüt içindedirler.

Sîga sayfası: بِمَسْبُوقِينَ
Sîga sayfası: فَاسْتَبِقُوا
Sîga sayfası: وَالسَّابِقُونَ
Sîga sayfası: السَّابِقُونَ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökسبق
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerسارع, قدم, فرط
Zıt Kökلحق
Çekirdek Özet 1Koşuda ve harekette öne geçmek, mesafeyi ve zamanı aşarak ileride olmak
Çekirdek Özet 2Hayır ve imanda yarışarak öne geçme; ilahî hükmün, kelimenin ve takdirin kaçınılmaz önceliği
Çekirdek Özet 3Zaman, eylem ve ontolojik varlık skalasında öncülük; aşkın iradeyi atlatmanın imkânsızlığı
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca kronolojik bir öncelik sanıp ahlakî-amelî yarış, varoluşsal rütbe ve ilahî kaderin aşılmazlığı boyutlarını göz ardı etmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
سبUzama, akma, salınma, bir hat boyunca kesintisiz ilerleme (سبب, سبت, سبح, سبط, سبل)قKaf harfinin içerdiği sınır, tutma ve netice niteliği sayesinde genel akış eylemi, belirli bir gayeye, bitiş çizgisine ve tescillenen bir öncelik sonucuna bağlanmıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
سDiken, destekHarekete yön veren itici güç, dayanak noktası ve tutunarak fırlama kabiliyeti
بEv, çadırBelirli bir mekân, başlangıç zemini, dâhili enerji ve varlık sahası
قUfuktaki güneş, iğne deliğiBelirlenmiş hedef, varış noktası, ufuktaki sınır çizgisi ve odak merkezi
سبقÖzden gelen bir itki ve güçle (س) mevcut sınırların içinden hareket edip (ب) ufuktaki nihai menzile veya gayeye diğerlerinden önce ulaşma (ق) hareketidir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamAt ve deve yarışında bir hayvanın diğerini geçip öne çıkması; yarışta dereceye girene verilen ödül veya ortaya konan bahis malı
Cahiliye şiiri kullanımıVeri bulunamadı
Erken Arapça kullanımErken hadis rivayetlerinde İslâm davetini kabuldeki öncülük hiyerarşisi için kullanılmıştır: İslâm'a girişte ben Arapların öncüsüyüm, Suheyb Rumların, Bilâl Habeşlilerin, Selmân da Farsların öncüsüdür أَنَا سَابِقُ الْعَرَبِ وَصُهَيْبٌ سَابِقُ الرُّومِ وَبِلَالٌ سَابِقُ الْحَبَشَةِ وَسَلْمَانُ سَابِقُ الْفُرْسِ

Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

Sami etimolojik katman

Arapça سبق kökü, klasik sözlük geleneğinde yarışta öne geçmek, bir mesafeyi başkasından önce katetmek ve müsabaka ödülü almak anlamlarıyla temellenir. Orta ve Doğu Sami dillerinde doğrudan aynı fonetik dizilimle tam eşleşen kök verisi sınırlıdır; ancak Kuzeybatı Sami dillerinde zaman ve hareket bildiren köklerle dolaylı anlamsal örtüşmeler mevcuttur. Arapçada kök, hem zamansal önceliği hem de yarışma ve aşma dinamizmini aynı anda içeren özgün bir kavramsal genişleme kazanmıştır. Klasik İbranice ve Aramicede bu işlev çoğunlukla kökteş olmayan diğer zaman ve öncelik kökleriyle karşılanırken, Arapça bu kökü bedevi hayatının merkezinde yer alan at yarışları ve müsabaka kültürü üzerinden son derece somut ve kurumsal bir zeminde muhafaza etmiştir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönAt ve binek yarışlarında öne geçme, bahis ve ödülFiziksel yarış eyleminden zaman ve fazilet önceliğine doğru semantik genişleme gerçekleşmiştir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiKuzeybatı Sami dillerinde dolaylı zamansal ve mekânsal paralelliklerDoğrudan üçlü fonetik eşleşme kısıtlıdır; Arapçada bedevi yarış kültürüyle kök zenginleşmiştir.Muhtemel
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik dışı veya uzak dallarda doğrudan kanıtlanmış bir soydaşlık tespit edilmedi.Veri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
سبقAnlamlıÖne geçmek, yarışta ileride olmakBir hedefe başkalarından önce varmak, fazilet ve zamanda öncelik almakHedef kök; Kur'an'da geçer.
سقبAnlamlıYakın olmak, yaklaşmakMekân ve soyca yakınlık; yavru devenin annesine yakın durmasıKur'an'da geçmez; zıt yönde mesafe yakınlığı taşır.
بسقAnlamlıYükselmek, boy atmakHurma ağacının göğe doğru uzayıp yetkinleşmesiKur'an'da geçer (النخل باسقات); dikey ilerleme bildirir.
بقسKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu dizilim mühmel veya yabancı kabul edilir.
قسبAnlamlıSertleşmek, kuruyup gevrekleşmekKuru ve gevrek hurma; sert ve kırılgan yapıKur'an'da geçmez; katılık ve kuruluk anlamı taşır.
قبسAnlamlıAteş koru almak, ışık ve bilgi edinmekBüyük ateşten küçük bir parça köz veya alev almak, faydalanmakKur'an'da geçer; bir kaynaktan parça aktarma anlamı taşır.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
سبقMerkezYarışta ve zamanda öne geçmekBir hedefe diğerlerinden önce varmayı, yarışarak geride bırakmayı ve aşkın önceliği ifade eder.Fiziksel yarış, zaman önceliği ve değer hiyerarşisi içerir.
سارعKomşuHızlanmak, acele etmekHareketteki sürati ve çabukluğu belirtir; tek başına başkasını geçme şartı içermez.Hız ve tempo esastır; varış sırasından ziyade çabaya odaklanır.
قدمKomşuÖnde bulunmak, öne gitmekKonum, zaman veya rütbece önde olmayı anlatır; yarışma dinamizmi taşıması gerekmez.Durumsal ve mekânsal öncelik ağır basar.
فرطKomşuİleri gitmek, haddi aşmak, önce varmakSınırı aşacak veya ölçüyü bozacak şekilde erkenden ileri atılmayı ifade eder.Aşırılık ve kontrolsüz öncelik nüansı barındırır.
لحقZıtYetişmek, arkadan kavuşmakGeride kalanın aradaki mesafeyi kapatıp öndekine ulaşması durumudur.Önceliğin ve geride bırakmanın aksine kavuşmayı anlatır.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaسبقÖne geçmek, yarışta ileride olmakHem fiziksel hem zamansal hem de ontolojik ve manevi önceliği kapsar.Kesin
LatincePraecedere, antecellereÖnden gitmek, üstün gelmekPraecedere zamansal ve mekânsal önceliği, antecellere ise üstünlük ve derece farkını karşılar.Güçlü
İngilizcePrecede, outrun, surpassÖnce gelmek, koşuda geçmek, aşmakPrecede zamansal önceliği, outrun yarışta geçmeyi, surpass ise derece ve kalitede aşmayı ifade eder.Kesin
AlmancaVorauseilen, zuvorkommen, übertreffenÖnden koşmak, önüne geçmek, üstün olmakZuvorkommen bir adım önde davranmayı, übertreffen ise kabiliyet veya sonuçta geride bırakmayı karşılar.Güçlü
FransızcaPrécéder, devancer, surpasserÖnde olmak, önce davranmak, geride bırakmakDevancer özellikle eylemde ve yarışta başkasından önce hedefe varmayı tam yansıtır.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
سَبَقَتْ / سَبَقَİlahî hükmün, kelimenin ve takdirin ezelî önceliğiAzabın ertelenmesi, rahmet veya peygamberlere yardım vaadinin kesinleştiği bağlamlar (Yûnus 10:19, Tâhâ 20:129, Sâffât 37:171, Şûrâ 42:14)
فَاسْتَبِقُوا / سَابِقُواHayırlarda, mağfirette ve cennette yarışarak öne geçme emriİbadet, takva, hayır ve kullukta atılım yapma bağlamı (Bakara 2:148, Mâide 5:48, Hadîd 57:21)
بِمَسْبُوقِينَ / سَابِقِينَAllah'ın kudretini atlatma, aciz bırakma ve kaçıp kurtulmanın imkânsızlığıİlahî iradenin her şeyi kuşattığı, inkârcıların hesaptan kaçamayacağı bağlamlar (Enfâl 8:59, Ankebût 29:39, Vâkıa 56:60)
سَبَقُونَا / سَبَقَكُمْTarihsel/kronolojik öncelik veya bir eylemi ilk defa ihdas etmeKötülükte veya imanda geçmiş kavim ve nesillerin öncülüğü (A'râf 7:80, Ahkāf 46:11, Haşr 59:10)
السَّابِقُونَ / سَابِقٌİman ve hayırda en ön safta yer alan üstün zümreCennetteki dereceler ve kulların takva tasnifi (Tevbe 9:100, Fâtır 35:32, Vâkıa 56:10)
نَسْتَبِقُ / اسْتَبَقَاDünyevî koşu, fiziksel yarış ve kapıya yönelmeHz. Yûsuf kıssasındaki fiziksel koşu ve çekişme sahneleri (Yûsuf 12:17, Yûsuf 12:25)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamKaza, kader ve ilahî irade meselesiİlahî kelimenin ve takdirin öne geçmiş olması (sebk-i kelime) bağlamında irade-kader ilişkisiİlahî hükmün ezelîliği ve hiçbir yaratılmış iradenin Allah'ı aciz bırakamayacağı (mef'ut kılamayacağı)
FıkıhMüsabaka, yarış ve bahis hukukuAt, deve ve ok yarışlarında (müsabaka/sebak) ödül koymanın caizliği ve meşru sınırlarıÖdüllü yarışların kumar şaibesinden arındırılarak cihad hazırlığına hasredilmesi
Tefsirİnsanların manevi mertebeleri ve takva hiyerarşisi"Sâbikun", "muktesıd" ve "zâlimun li-nefsih" tasnifinde öne geçenlerin vasıflarıİbadet ve fazilette gecikmeksizin en öne geçme ideali
HadisSahabe faziletleri ve İslâm'a ilk giriş rütbeleriİslâm'a ilk girenlerin (sâbikûn-i evvelûn) getirdiği tarihsel ve manevi üstünlükFaziletin zamansal ve fedakârlık eksenli önceliğe göre tescili

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİbadet ve ahlakHayırda yarışAmelleri geciktirmemekMümini durağanlıktan kurtarıp iyilikte en ön safa geçmeye sevk eden motivasyon mekanizmasıdır.Kesin
İlmiKeşif ve paradigmaBilimsel öncülükÇığır açma ve keşifBir hakikati veya yöntemi ilk kez ortaya koyarak sonrakilere kılavuzluk etme niteliğidir.Güçlü
SiyasiHukuk ve meşruiyetKurucu öncülükİrade üstünlüğüToplumun inşasında ilk bedeli ödeyenlerin kazandığı ahlakî otorite ve meşruiyet payıdır.Güçlü
İktisadiÜretim ve piyasaPiyasa öncülüğüİlk hamle avantajıKatma değer ve faydalı üretimde erken davranarak kaynakları en verimli şekilde harekete geçirme yetisidir.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerHız vektörü ve zaman önceliğiİki hareketlinin aynı hedefe doğru t zaman aralığında katettiği mesafede türevin büyüklüğü ve tescillenen minimum süreKesin
Beşeri bilimlerSosyal inovasyon ve ilk hamle avantajıToplumsal veya kurumsal dönüşümlerde riski ilk üstlenip yeni alanı açan aktörlerin edindiği kurucu sermaye ve itibarGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca sıradan bir kronolojik takvim sırası veya kapitalist anlamda yıkıcı bir rekabet hırsı olarak görmek
Kur'an içi daha geniş anlamKök; fiziksel koşudan ahlakî atılıma, ezelî ilahî takdirin sarsılmazlığından hiçbir zalimin Allah'ın adaletinden kaçamayacağına kadar uzanan varoluşsal bir nizamı ifade eder.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataHayırlarda yarış emrini dünyevî çıkar kavgasına indirgemek veya ilahî hükmün önceliğini pasifist bir kadercilikle karıştırıp amelî cehdi terk etmek

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın dinamik ahlak tasavvurunu temellendirir; imanın durağan bir aidiyet değil, sürekli bir yarış, terakki ve hayırda öne geçme hamlesi olduğunu gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İlahî kelimenin ve cezanın ertelenmesini bildiren sünnetullah ayetlerinde, cennet ehlinin mertebelerini açıklayan tasniflerde ve müminleri hayra çağıran emirlerde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Dindarlığın pasif bir bekleyişten ibaret olduğu zannını yıkar; ayrıca kâfirlerin inkârlarında Allah'ın iradesini atlatabilecekleri vehmini kökten iptal eder.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamYarışta diğer binekleri geride bırakarak bitiş çizgisine önce varmak ve ödülü hak etmek.
  • Soyut anlamZaman, fazilet ve varoluş alanında başkalarının önüne geçmek; ilahî takdir ve iradenin her türlü yaratılmış gücü mutlak surette kuşatıp aşması.
  • Sistematik karşılıkVaroluşsal ve amelî hiyerarşide öncülük; aşkın irade karşısında hiçbir failin sistemi atlatamayacağı deterministik kuşatıcılık.
  • LaTeX modelit(xi)<t(xj)  ⟹  Δs=xi−xj>0∧∀x∈X [x≺Ω∧x≯Ω]
  • LaTeX açıklamasıModel iki temel bileşenden oluşur. Birinci kısımda, aynı hedefe yönelen iki aktörden xi aktörünün t zamanındaki varışı xj aktöründen önce gerçekleştiğinde (t(xi)<t(xj)), aralarındaki öncelik farkı pozitif bir değer üretir (Δs>0) ve bu durum hayırda yarışarak öne geçmeyi simgeler. İkinci kısımda ise sistemdeki tüm yaratılmış failler kümesi (X) için hiçbir failin mutlak ve aşkın ilahî iradeyi (Ω) aşamayacağı, her birinin O'na bağımlı olduğu (x≺Ω) ve O'nun önüne geçip O'nu atlatmasının imkânsız olduğu (x≯Ω) cebirsel olarak gösterilir; bu da Kur'an'daki ilahî iradeyi aşamama ve ilahî kelimenin önceliği ilkesini modeller.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: س