سبق
س - ب - ق
KÖK- 37 geçiş
- 35 ayet
- 22 sîga
- 13 sözlük
Yarış meydanı demektir. Yarışı kazananlara verilen ödül anlamı da kazanmıştır. Mastar olarak yarışmak demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Yarış meydanı demektir. Yarışı kazananlara verilen ödül anlamı da kazanmıştır. Mastar olarak yarışmak demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.480 harfالقاف والسين والباء معهما
ق س ب، س ق ب، ق ب س، س ب ق، ب س ق مستعملات قسب: القَسْبُ: تمر يابس يتفتت في الفم، والصاد خطأ.
والقَسْبُ: الصلب الشديد، يقال: إنه لقَسْبُ العلباء أي صلب العقب والعصب، وقَسُبَ قُسُوبةً.
والقَسيبُ: صوت الماء تحت الورق أو القماش، قال:
للماء من تحته قَسيبُ
وقال:
قَسبُ العلابي جراء الألغاد
سقب: السَّقْبُ لغة في الصقب.
والسَّقيبةُ: عمود الخباء، قال:
كسَقْفِ خباء خر فوق
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR290 harfسابَقْتُهُ فسَبَقْتُهُ سَبْقاً.و اسْتَبَقْنا في العَدْوِ، أي تَسابَقْنا. وقد قيل في قوله تعالى: "ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ" أي نَنْتَضِلُ. ويقال: له سابِقَةٌ في هذا الأمر، إذا سَبَقَ الناسَ إليه. والسَبَقُ بالتحريك: الخَطَر الذي يوضَع بين أهلِ السِباقِ. وسِباقا البازي: قَيْداهُ من سَيْر أو غيره.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.183 harfق س ب
قسب ، قبس ، سبق ، سقب ، بسق : مستعملة .
قسب : قال الليث : القَسْبُ : تَمْرٌ يابِسٌ يَتَفتَّتُ في الفم ، ومَن قاله بالصاد فقد أَخْطأَ .
قال : والقَسْبُ : الصُّلْبُ الشديد ، يقال : إنّه لَقَسْبُ العِلْبَاءِ صُلْبُ العَقَبِ والعَصَب ، وقال رؤبةُ :
قَسْبُ العَلاَبيِّ جُرازُ الألْغَادْ
والفعلُ قَسُبَ قُسوبةً .
وقال ابنُ السكيت : سَمِعْتُ قَسِيبَ الماءِ وخَرِيرَه أي : صوْتَهُ .
وقال الليثُ :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.637 harf(باب السين والباء وما يثلثهما)
(سبت) السين والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على راحةٍ وسكون. يقال للسَّير السهل اللّين. سَبْتٌ. قال:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])ثمّ حُمل على ذلك السَّبْت: حلق الرّأس. ويُنشَد في ذلك ما يصحح هذا القياسَ، وهو قولُه:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
لأنَّه يكون في آخر النهار مُخْثِراً([3]) قليلَ الحركة فلذلك يقال للمتحيِّر
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR650 harf- أصل السبقك التقدم في السير، نحو: ﴿فالسابقات سبقا﴾ [النازعات/4]، والاستباق: التسابق. قال: ﴿إنا ذهبنا نستبق﴾ [يوسف/17]، ﴿واستبقا الباب﴾ [يوسف/25]، ثم يتجوز به في غيره من التقدم، قال: ﴿ما سبقونا إليه﴾ [الأحقاف/11]، ﴿وسبقت من ربك﴾ [طه/129]، أي: نفدت وتقدمت، ويستعار السبق لإحراز الفضل والتبريز، وعلى ذلك: ﴿والسابقون السابقون﴾ [الواقعة/10]، أي: المتقدمون إلى ثواب الله وجنته بالأعمال الصالحة، نحو قوله:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR688 harfس ب ق
سابقته فسبقته وتسابقنا واستبقنا.
وتقول: من رزق السبقة أخـذ السبقـة وهـي مـا يتراهـن عليه.
يقال: أحرز السبقة والسبق وأحرزوا السبق والأسباق.
وكان السبق مائةً من الإبل.
وخيل سوابق وسبق.
وسابق بين الخيل وسبق بينها.
ومـن المجـاز: لـه فـي هـذا الأمـر سبقـة وسابقـة.
وهمـا سبقـان فـي كذا إذا استبقا فيه.
وسبقه في الكـرم إلـى غايتـه وأردت كـذا فسبقنـي بـه فلـان.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.537 harfالسَّبْق: القُدْمةُ في الجَرْي وفي كل شيء؛ تقول: له في كل أمر سُبْقةٌ وسابِقةٌ وسَبْقٌ، والجمع الأَسْباق والسَّوابِقُ. والسَّبْقُ: مصدر سَبَقَ. وقد سَبَقَه يَسْبُقُه ويَسْبِقُه سَبْقاً: تقدَّمه. وفي الحديث: أنا سابِقُ العرب، يعني إلى الإسلام، وصُهَيْبٌ سابقُ الرُّوم، وبِلالٌ سابقُ الحبَشة، وسلْمانُ سابقُ الفُرْس؛ وسابَقْتُه فسَبَقْتُه. واسْتَبَقْنا في العَدْوِ أي تَسابَقْنا. وقوله تعالى: ثم
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR231 harf* س ب ق * * سَابَقَهُ فسَبقَهُ * من باب ضرب و * استَبَقَا * في العدو أي * تَسابَقَا * وقيل في قوله تعالى ﴿إنا ذهبنا نستبق﴾ أي ننتضل و * السَّبَقُ * بفتحتين الخطر الذي يوضع بين أهل السباق و * سِبَاقَا * البازي قيداه من سير أو غيره
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.192 harfسبقه يسبقه ويسبقه من حدي نصر وضرب، والكسر أعلى، وقرىء قوله تعالى: لا يسبقونه بالقول بالضم، أي: لا يقولون بغير علم حتى يعلمهم: تقدمه في الجري، وفى كل شيء.
وسبق الفرس في الحلبة: إذا جلى، ومنه حديث علي - رضى الله عنه-: سبق رسول الله صلى الله عليه وسلم، وصلى أبو بكر، وثلث عمر رضي الله عنهما، وخبطتنا فتنة فما شاء الله .
وقوله تعالى: فالسابقات سبقا : هم الملائكة تسبق الشياطين بالوحي إلى
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR13.058 harfسَبَقَهُ
1 سَبَقَهُ ذ , (S, O, Msb, K, &c.,) aor. سَبِقَ (O, Msb, K) and سَبُقَ , (O, K,) but the former is of higher authority, or more usual, (O, TA,) inf. n. سَبْقٌ, (S, Msb,) He preceded him; he was, or became, got, went, or came, before him, or ahead of him; he outwent, or outstripped, him; he had, got, or took, precedence of him; syn. تَقَدَّمَهُ; (K, TA;) in running, and in everything.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.031 harfسَبَقَ
سَبَقَ I , U ( n. ac. سَبْق 1 ),
a. Outstripped; anticipated; preceded, had the precedence.
سَبَّقَ
سَبَّقَ II ,
a. Brought forth before her time, miscarried ( sheep ).
b. Received the stakes; gave a stake to.
سَاْبَقَ
سَاْبَقَ III ,
a. VI, Tried to outstrip, raced with.
اِنْسَبَقَ
اِنْسَبَقَ VII ,
a. Spoke hastily, without reflecting; was not master of himself.
اِسْتَبَقَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR17.046 harfسبق
سَبَقَ - يَسْبِقُ - سَابِق - سَابِقُوْن - سَابِقَة - سَابِقَات - مَسْبُوْق - مَسْبُوْقِيْن - سَابَقَ - يُسَابِقُ - اسْتَبَقَ - يَسْتَبِقُ
سَبَقَ - يَسْبِقُ + كائن أو أمر + كائناً أو أمراً: يتقدمه ويقع ويحدث قبله زمانياً، وكذلك يتقدمه ويكون قبله وأقرب منه إلى مكان مراد مكانياً
﴿ما تسبق من أمة أجلها﴾: ما تقدم أجلها ولا تحدث أو تقع قبله:
Sîgalar(22)
- سَبَقَتْÖne geçti(فَعَلَتْ)×7
- سَبَقَÖne geçti(فَعَلَ)×4
- بِمَسْبُوقِينَGeçilenler(بِمَفْعُولِينَ)×2
- تَسْبِقُÖne geçer(تَفْعِلُ)×2
- سَبَقَكُمْSizi geçti(فَعَلَكُمْ)×2
- سَبَقُونَاBizi geçtiler(فَعَلُونَا)×2
- فَاسْتَبِقُواHemen yarışın(فَافْتَعِلُوا)×2
- وَالسَّابِقُونَVe öne geçenler+1 anlam(وَالْفَاعِلُونَ)×2
- السَّابِقُونَÖne geçenler(الْفَاعِلُونَ)×1
- سَابِقٌÖne geçen(فَاعِلٌ)×1
Mücavir kökler55 mücavir (178 toplam)
- كلم
6 ortak ayet · Kelime
- تنر
2 ortak ayet · Tandır
- شكك
3 ortak ayet · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
- فور
2 ortak ayet · Ve aniden patladı
- أجل
4 ortak ayet · İcl havuz demektir
- قضي
4 ortak ayet · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
- خير
6 ortak ayet · Hayr : At sürüsü demektir
- ريب
3 ortak ayet · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
- أمم
4 ortak ayet · Emam ön demektir
- جيأ
6 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- خلف
4 ortak ayet · Half : Ense demektir
- كتب
6 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
Geçtiği ayetler(35)
وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ
Öne geçtiİnsanlar tek bir ümmetten başka bir şey değildir. Sonradan ayrılığa düştüler. Eğer Rabbından daha önce bir söz geçmemiş olsaydı; ayrılığa düştükleri şeyler hakkında hüküm çoktan verilmiş olurdu.
وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ
Öne geçtiAndolsun ki; Musa’ya kitabı verdik de hakkında ihtilafa düştüler. Eğer Rabbından bir söz geçmiş olmasaydı; aralarında hüküm verilmiş bitmişti bile. Doğrusu onlar, bundan yana şiddetli bir tereddüd ve şüphe içindedirler.
وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى
Öne geçtiŞayet Rabbının verilmiş bir sözü ve tayin ettiği bir vakit olmasaydı; hemen azaba uğrarlardı.
إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ
Öne geçtiŞüphesiz ki daha önce, kendilerine Bizden güzellik vaadi geçmiş olanlar; bunlar, oradan uzaklaştırılmışlardır.
وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ
Öne geçtiAndolsun ki; Bizim, gönderilen kullarımız hakkında sözümüz geçmiştir:
وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ
Öne geçtiAndolsun ki; Biz, Musa’ya kitab vermiştik de onda ihtilafa düşülmüştü. Şayet Rabbından bir söz geçmiş olmasaydı; aralarında hüküm verilirdi. Muhakkak ki onlar; bundan şüphe ve endişe içindedirler.
… بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّ …
Öne geçtiOnlar; kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki ihtiras yüzünden ayrılığa düştüler. Şayet belirli bir süre için Rabbından bir söz geçmiş olmasaydı, aralarında hüküm verilirdi. Onlardan sonra kitaba varis kılınanlar da ondan mutlak bir şüphe ve tereddüt içindedirler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سبق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سارع, قدم, فرط |
| Zıt Kök | لحق |
| Çekirdek Özet 1 | Koşuda ve harekette öne geçmek, mesafeyi ve zamanı aşarak ileride olmak |
| Çekirdek Özet 2 | Hayır ve imanda yarışarak öne geçme; ilahî hükmün, kelimenin ve takdirin kaçınılmaz önceliği |
| Çekirdek Özet 3 | Zaman, eylem ve ontolojik varlık skalasında öncülük; aşkın iradeyi atlatmanın imkânsızlığı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca kronolojik bir öncelik sanıp ahlakî-amelî yarış, varoluşsal rütbe ve ilahî kaderin aşılmazlığı boyutlarını göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سب | Uzama, akma, salınma, bir hat boyunca kesintisiz ilerleme (سبب, سبت, سبح, سبط, سبل) | ق | Kaf harfinin içerdiği sınır, tutma ve netice niteliği sayesinde genel akış eylemi, belirli bir gayeye, bitiş çizgisine ve tescillenen bir öncelik sonucuna bağlanmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Harekete yön veren itici güç, dayanak noktası ve tutunarak fırlama kabiliyeti |
| ب | Ev, çadır | Belirli bir mekân, başlangıç zemini, dâhili enerji ve varlık sahası |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Belirlenmiş hedef, varış noktası, ufuktaki sınır çizgisi ve odak merkezi |
| سبق | Özden gelen bir itki ve güçle (س) mevcut sınırların içinden hareket edip (ب) ufuktaki nihai menzile veya gayeye diğerlerinden önce ulaşma (ق) hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | At ve deve yarışında bir hayvanın diğerini geçip öne çıkması; yarışta dereceye girene verilen ödül veya ortaya konan bahis malı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Erken hadis rivayetlerinde İslâm davetini kabuldeki öncülük hiyerarşisi için kullanılmıştır: İslâm'a girişte ben Arapların öncüsüyüm, Suheyb Rumların, Bilâl Habeşlilerin, Selmân da Farsların öncüsüdür أَنَا سَابِقُ الْعَرَبِ وَصُهَيْبٌ سَابِقُ الرُّومِ وَبِلَالٌ سَابِقُ الْحَبَشَةِ وَسَلْمَانُ سَابِقُ الْفُرْسِ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça سبق kökü, klasik sözlük geleneğinde yarışta öne geçmek, bir mesafeyi başkasından önce katetmek ve müsabaka ödülü almak anlamlarıyla temellenir. Orta ve Doğu Sami dillerinde doğrudan aynı fonetik dizilimle tam eşleşen kök verisi sınırlıdır; ancak Kuzeybatı Sami dillerinde zaman ve hareket bildiren köklerle dolaylı anlamsal örtüşmeler mevcuttur. Arapçada kök, hem zamansal önceliği hem de yarışma ve aşma dinamizmini aynı anda içeren özgün bir kavramsal genişleme kazanmıştır. Klasik İbranice ve Aramicede bu işlev çoğunlukla kökteş olmayan diğer zaman ve öncelik kökleriyle karşılanırken, Arapça bu kökü bedevi hayatının merkezinde yer alan at yarışları ve müsabaka kültürü üzerinden son derece somut ve kurumsal bir zeminde muhafaza etmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | At ve binek yarışlarında öne geçme, bahis ve ödül | Fiziksel yarış eyleminden zaman ve fazilet önceliğine doğru semantik genişleme gerçekleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerinde dolaylı zamansal ve mekânsal paralellikler | Doğrudan üçlü fonetik eşleşme kısıtlıdır; Arapçada bedevi yarış kültürüyle kök zenginleşmiştir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı veya uzak dallarda doğrudan kanıtlanmış bir soydaşlık tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سبق | Anlamlı | Öne geçmek, yarışta ileride olmak | Bir hedefe başkalarından önce varmak, fazilet ve zamanda öncelik almak | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| سقب | Anlamlı | Yakın olmak, yaklaşmak | Mekân ve soyca yakınlık; yavru devenin annesine yakın durması | Kur'an'da geçmez; zıt yönde mesafe yakınlığı taşır. |
| بسق | Anlamlı | Yükselmek, boy atmak | Hurma ağacının göğe doğru uzayıp yetkinleşmesi | Kur'an'da geçer (النخل باسقات); dikey ilerleme bildirir. |
| بقس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel veya yabancı kabul edilir. |
| قسب | Anlamlı | Sertleşmek, kuruyup gevrekleşmek | Kuru ve gevrek hurma; sert ve kırılgan yapı | Kur'an'da geçmez; katılık ve kuruluk anlamı taşır. |
| قبس | Anlamlı | Ateş koru almak, ışık ve bilgi edinmek | Büyük ateşten küçük bir parça köz veya alev almak, faydalanmak | Kur'an'da geçer; bir kaynaktan parça aktarma anlamı taşır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سبق | Merkez | Yarışta ve zamanda öne geçmek | Bir hedefe diğerlerinden önce varmayı, yarışarak geride bırakmayı ve aşkın önceliği ifade eder. | Fiziksel yarış, zaman önceliği ve değer hiyerarşisi içerir. |
| سارع | Komşu | Hızlanmak, acele etmek | Hareketteki sürati ve çabukluğu belirtir; tek başına başkasını geçme şartı içermez. | Hız ve tempo esastır; varış sırasından ziyade çabaya odaklanır. |
| قدم | Komşu | Önde bulunmak, öne gitmek | Konum, zaman veya rütbece önde olmayı anlatır; yarışma dinamizmi taşıması gerekmez. | Durumsal ve mekânsal öncelik ağır basar. |
| فرط | Komşu | İleri gitmek, haddi aşmak, önce varmak | Sınırı aşacak veya ölçüyü bozacak şekilde erkenden ileri atılmayı ifade eder. | Aşırılık ve kontrolsüz öncelik nüansı barındırır. |
| لحق | Zıt | Yetişmek, arkadan kavuşmak | Geride kalanın aradaki mesafeyi kapatıp öndekine ulaşması durumudur. | Önceliğin ve geride bırakmanın aksine kavuşmayı anlatır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سبق | Öne geçmek, yarışta ileride olmak | Hem fiziksel hem zamansal hem de ontolojik ve manevi önceliği kapsar. | Kesin |
| Latince | Praecedere, antecellere | Önden gitmek, üstün gelmek | Praecedere zamansal ve mekânsal önceliği, antecellere ise üstünlük ve derece farkını karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Precede, outrun, surpass | Önce gelmek, koşuda geçmek, aşmak | Precede zamansal önceliği, outrun yarışta geçmeyi, surpass ise derece ve kalitede aşmayı ifade eder. | Kesin |
| Almanca | Vorauseilen, zuvorkommen, übertreffen | Önden koşmak, önüne geçmek, üstün olmak | Zuvorkommen bir adım önde davranmayı, übertreffen ise kabiliyet veya sonuçta geride bırakmayı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Précéder, devancer, surpasser | Önde olmak, önce davranmak, geride bırakmak | Devancer özellikle eylemde ve yarışta başkasından önce hedefe varmayı tam yansıtır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَبَقَتْ / سَبَقَ | İlahî hükmün, kelimenin ve takdirin ezelî önceliği | Azabın ertelenmesi, rahmet veya peygamberlere yardım vaadinin kesinleştiği bağlamlar (Yûnus 10:19, Tâhâ 20:129, Sâffât 37:171, Şûrâ 42:14) |
| فَاسْتَبِقُوا / سَابِقُوا | Hayırlarda, mağfirette ve cennette yarışarak öne geçme emri | İbadet, takva, hayır ve kullukta atılım yapma bağlamı (Bakara 2:148, Mâide 5:48, Hadîd 57:21) |
| بِمَسْبُوقِينَ / سَابِقِينَ | Allah'ın kudretini atlatma, aciz bırakma ve kaçıp kurtulmanın imkânsızlığı | İlahî iradenin her şeyi kuşattığı, inkârcıların hesaptan kaçamayacağı bağlamlar (Enfâl 8:59, Ankebût 29:39, Vâkıa 56:60) |
| سَبَقُونَا / سَبَقَكُمْ | Tarihsel/kronolojik öncelik veya bir eylemi ilk defa ihdas etme | Kötülükte veya imanda geçmiş kavim ve nesillerin öncülüğü (A'râf 7:80, Ahkāf 46:11, Haşr 59:10) |
| السَّابِقُونَ / سَابِقٌ | İman ve hayırda en ön safta yer alan üstün zümre | Cennetteki dereceler ve kulların takva tasnifi (Tevbe 9:100, Fâtır 35:32, Vâkıa 56:10) |
| نَسْتَبِقُ / اسْتَبَقَا | Dünyevî koşu, fiziksel yarış ve kapıya yönelme | Hz. Yûsuf kıssasındaki fiziksel koşu ve çekişme sahneleri (Yûsuf 12:17, Yûsuf 12:25) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kaza, kader ve ilahî irade meselesi | İlahî kelimenin ve takdirin öne geçmiş olması (sebk-i kelime) bağlamında irade-kader ilişkisi | İlahî hükmün ezelîliği ve hiçbir yaratılmış iradenin Allah'ı aciz bırakamayacağı (mef'ut kılamayacağı) |
| Fıkıh | Müsabaka, yarış ve bahis hukuku | At, deve ve ok yarışlarında (müsabaka/sebak) ödül koymanın caizliği ve meşru sınırları | Ödüllü yarışların kumar şaibesinden arındırılarak cihad hazırlığına hasredilmesi |
| Tefsir | İnsanların manevi mertebeleri ve takva hiyerarşisi | "Sâbikun", "muktesıd" ve "zâlimun li-nefsih" tasnifinde öne geçenlerin vasıfları | İbadet ve fazilette gecikmeksizin en öne geçme ideali |
| Hadis | Sahabe faziletleri ve İslâm'a ilk giriş rütbeleri | İslâm'a ilk girenlerin (sâbikûn-i evvelûn) getirdiği tarihsel ve manevi üstünlük | Faziletin zamansal ve fedakârlık eksenli önceliğe göre tescili |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve ahlak | Hayırda yarış | Amelleri geciktirmemek | Mümini durağanlıktan kurtarıp iyilikte en ön safa geçmeye sevk eden motivasyon mekanizmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Keşif ve paradigma | Bilimsel öncülük | Çığır açma ve keşif | Bir hakikati veya yöntemi ilk kez ortaya koyarak sonrakilere kılavuzluk etme niteliğidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve meşruiyet | Kurucu öncülük | İrade üstünlüğü | Toplumun inşasında ilk bedeli ödeyenlerin kazandığı ahlakî otorite ve meşruiyet payıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve piyasa | Piyasa öncülüğü | İlk hamle avantajı | Katma değer ve faydalı üretimde erken davranarak kaynakları en verimli şekilde harekete geçirme yetisidir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hız vektörü ve zaman önceliği | İki hareketlinin aynı hedefe doğru t zaman aralığında katettiği mesafede türevin büyüklüğü ve tescillenen minimum süre | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal inovasyon ve ilk hamle avantajı | Toplumsal veya kurumsal dönüşümlerde riski ilk üstlenip yeni alanı açan aktörlerin edindiği kurucu sermaye ve itibar | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir kronolojik takvim sırası veya kapitalist anlamda yıkıcı bir rekabet hırsı olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; fiziksel koşudan ahlakî atılıma, ezelî ilahî takdirin sarsılmazlığından hiçbir zalimin Allah'ın adaletinden kaçamayacağına kadar uzanan varoluşsal bir nizamı ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hayırlarda yarış emrini dünyevî çıkar kavgasına indirgemek veya ilahî hükmün önceliğini pasifist bir kadercilikle karıştırıp amelî cehdi terk etmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın dinamik ahlak tasavvurunu temellendirir; imanın durağan bir aidiyet değil, sürekli bir yarış, terakki ve hayırda öne geçme hamlesi olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahî kelimenin ve cezanın ertelenmesini bildiren sünnetullah ayetlerinde, cennet ehlinin mertebelerini açıklayan tasniflerde ve müminleri hayra çağıran emirlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın pasif bir bekleyişten ibaret olduğu zannını yıkar; ayrıca kâfirlerin inkârlarında Allah'ın iradesini atlatabilecekleri vehmini kökten iptal eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYarışta diğer binekleri geride bırakarak bitiş çizgisine önce varmak ve ödülü hak etmek.
- Soyut anlamZaman, fazilet ve varoluş alanında başkalarının önüne geçmek; ilahî takdir ve iradenin her türlü yaratılmış gücü mutlak surette kuşatıp aşması.
- Sistematik karşılıkVaroluşsal ve amelî hiyerarşide öncülük; aşkın irade karşısında hiçbir failin sistemi atlatamayacağı deterministik kuşatıcılık.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModel iki temel bileşenden oluşur. Birinci kısımda, aynı hedefe yönelen iki aktörden aktörünün zamanındaki varışı aktöründen önce gerçekleştiğinde (), aralarındaki öncelik farkı pozitif bir değer üretir () ve bu durum hayırda yarışarak öne geçmeyi simgeler. İkinci kısımda ise sistemdeki tüm yaratılmış failler kümesi () için hiçbir failin mutlak ve aşkın ilahî iradeyi () aşamayacağı, her birinin O'na bağımlı olduğu () ve O'nun önüne geçip O'nu atlatmasının imkânsız olduğu () cebirsel olarak gösterilir; bu da Kur'an'daki ilahî iradeyi aşamama ve ilahî kelimenin önceliği ilkesini modeller.