فرط

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ف-ر-ط7 sîga, 77 mücavir kök, 8 ayet, 6 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.طيرفُرُطًايَفْرُطَبغتمُفْرَطُونَفرطحسرفَرَّطْنَافَرَّطْتُبرحغدوخلصفَرَّطْتُمْيأسوزرلسن

KökSîga 7Ayet 8Sure 6Mücavir 77

▶ Ağı aç (3B)

فرط

ف - ر - ط

KÖK
  • 8 geçiş
  • 8 ayet
  • 7 sîga
  • 13 sözlük

Fert (tı) Topluluktan ayrılan kişidir. Vasat davranışların dışına çıkmaya ifrat bazen de tefrit denir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Fert (tı) Topluluktan ayrılan kişidir. Vasat davranışların dışına çıkmaya ifrat bazen de tefrit denir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.262 harf
باب الطاء والراء ولفاء معهما ط ر ف، ط ف ر، ف ط ر، ف ر ط مستعملات طرف: الطَّرْفُ: تَحريكُ الجفون في النّظر. يقال: شَخَصَ بَصَرُهُ فما يَطرِف. والطَّرْفُ: اسم جامع للبصر، لا يُثَنَّى ولا يُجْمع. والطَّرْفُ: إصابتُك عيناً بثوبٍ او غيره، والأسم: الطُّرفة. تقول: طُرِفَتْ عَيْنُه، واصابتها طُرفة. وطَرَفَها الحزنُ بالبُكاء. قال: والعَيْنُ مطروفةٌ إنسانُها غرِقُ وقال: فلا يَغُرُّك من فتاةٍ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR2.496 harf
فَرَطَ في الأمر يَفْرُطُ فَرْطاً، أي قصَّر فيه وضيَّعه حتَّى فات. وكذلك التَفْريطُ. وفَرَطَ عليه، أي عَجِلَ وعَدا. ومنه قوله تعالى: "إنَّا نخافُ أن يَفْرُطَ عَلَيْنا أو أنْ يَطْغى". وفَرَطَ إليه منِّي قولٌ، أي سبق. وفَرَطْتُ القوم أفْرُطُهُمْ فَرْطاً، أي سبقتهم إلى الماء، فأنا فارِطٌ، والجمع فرَّاطٌ. قال القُطاميٌّ: فاسْتَعْجلونا وكانوا من صحابَتِنا كما تَعَجَّـلَ فُـرَّاطٌ لِـوُرَّادِ
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR yok20.264 harf
ط ر ف طرف ، طفر ، فرط ، فطر ، رفط : مستعملات . طرف : الحَرّانيُّ عن ابن السِّكيت قال : الطَّرْفُ : طَرْفُ العين ، والطَّرَف : الناحية من النواحي . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الطَّرْفَ : اللّطم . والطَّرْف : إطباقُ الجَفن على الجفنِ . وقال الليث : الطَّرْفُ : تحريك الجفون في النظر ، يقال : شَخَص بصرُه فما يَطْرِف . قال : والطَرْفُ : اسمٌ جامع للبصر ، لا يُثنَّى ولا يُجمع . والطَّرْفُ :
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR19.227 harf
(باب الفاء والراء وما يثلثهما) (فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.028 harf
- فرط: إذا تقدم تقدما بالقصد يفرط (انظر: الأفعال 4/12)، ومنه: الفارط إلى الماء، أي: المتقدم لإصلاح الدلو، يقال: فارط وفرط، ومنه قوله عليه السلام: (أنا فرطكم على الحوض) (الحديث عن سهل بن سعد قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إني فرطكم على الحوض، من مر علي شرب، ومن شرب لم يظمأ أبدا... ) الحديث أخرجه البخاري في الرقاق 11/412؛ ومسلم في باب إثبات حوض نبينا برقم (2290) ) وقيل: في الولد الصغير إذا
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.156 harf
ف ر ط أرسلوا فارطهم وفرطهم وهو في الماء كالرائد في الكلإ وقد فرط فروطاً‏.‏ وفي الحديث ‏"‏ أنا فرطكم على الحوض ‏"‏ وأفرطوه إلى الماء‏:‏ قدّموه‏.‏ ووردت قبل فرّاط القطا وهي متقدّماتها إلى الورد‏.‏ وتفارطت الماء‏:‏ تبادرته‏.‏ قال بشر‏:‏ يبارين الأسنة مصغيات كما يتفارط الثمد الحمام وقال العمانيّ‏:‏ وابن السّقاة إذا الحجيج تفاطوا حوضاً بمكة واسع الأركان وكلّ أمر فلان فرط أي مفرط فيه نجاوز حدّه
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR11.196 harf
الفارِطُ: المتقدّم السابقُ، فرَطَ يَفْرُط فُروطاً. قال أَعرابي للحسَن: يا أَبا سَعِيدٍ، عَلِّمْني ديناً وَسُوطاً، لا ذاهباً فُروطاً، ولا ساقِطاً سُقوطاً أَي دِيناً مُتوسِّطاً لا مُتقدِّماً بالغُلُوِّ ولا متأَخِّراً بالتُّلُوِّ، قال له الحسن: أَحسنت يا أَعرابي خيرُ الأُمورِ أَوْساطُها. وفرَّطَ غيرَه؛ أَنشد ثعلب: يُفَرِّطُها عن كُبّةِ الخَيْلِ مَصْدَقٌ كَرِيمٌ، وشَدٌّ ليس فيه تَخاذُلُ أَي
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR740 harf
* ف ر ط * * فَرَطَ * في الأمر قصر فيه وضيعه حتى فات و * فضرَّطَ * فيه * تفريطا * مثله و * فَرَطَ * عليه أي عجل وعدا ومنه قوله تعالى أن يفرط علينا ﴿وفرط اليه منه قول سبق وفرط القوم سبقهم الى الماء فو * فَارِطٌ * والجمع * فُرَّاطٌ * تركه ومنه قوله تعالى﴾ وأنهم مفرطون { أي متروكون في النار أي منسيون و * أفرَطَ * في الأمر جاوز فيه الحد والاسم منه * الفَرْطُ * بالتسكين يقال إياك والفرط في المر و *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR14.677 harf
فرط الرجل يفرط فروطا، بالضم: سبق وتقدم، فهو فارط، قال أعرابي للحسن: يا أبا سعيد، علمني دينا وسوطا، لا ذاهبا فروطا، ولا ساقطا سقوطا. أي دينا متوسطا لا متقدما بالغلو، ولا متأخرا بالتلو. قال له الحسن: أحسنت يا أعرابي، خير الأمور أوساطها. وفي الدعاء: على ما فرط مني، أي سبق وتقدم. وفرط في الأمر يفرط فرطا، بالفتح: قصر به، كما في العباب. وفي الصحاح: فيه. وضيعه. زاد في الصحاح: حتى فات. وفرط عليه في
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR23.149 harf
فَرَطَ 1 فَرَطَ ذ , (O, K,) aor. فَرُطَ , (TA,) inf. n. فُرُوطٌ, (K,) He (a man, TA) preceded; went before; was, or became, before, beforehand, first, or foremost; had, or got, priority, or precedence; (O, K, TA;) as also فَرِطَ, aor. فَرَطَ , [inf. n. فَرَطٌ; which is therefore used as an epithet applied to one and to more;] (O, TA;) and so ↓ افترط, in the phrase افترط اـِلَيْهِ فِى هٰذَا
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.226 harf
فَرَطَ فَرَطَ U ( n. ac. فُرُوْط 27 ), a. Preceded : was before; was beforehand; was formost. b. I ( n. ac. فَرْط 1 , فَرَاْطَة 22t ), Preceded to teh water. c. ( n. ac. فَرْط 1 ) [ Fī ], Neglected; was remiss in. d. [ Min ], Escaped, proceeded from without reflection ( word ). e. [ 'Ala ], Hastened to ( an evil action ); acted hastily, unjustly against. f. Was neglected. g.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR40.620 harf
فرط فَرَطَ - يَفْرُطَُ - فُرُط - أَفْرَطَ - يُفْرِطُ - مُفْرَط - مُفْرَطُوْن - فَرَّطَ- يُفَرِّطُ - مُفَرِّط - مُفَرِّطون فَرَطَ - يَفْرُطَُ + الكائن + في أمر أو شيء أو كائن: ضد " طغى": قصر وأهمل ولم يكترث: يكون رد فعله تجاه موقف أو وضع معين أقل مما يتوجبه المنطق والصواب: : يوجه إهماله وعدم اكتراثه على نفسه فَرَطَ - يَفْرُطُ + كائن + على كائن:
Tamamını oku

Sîgalar(7)

Mücavir kökler77 mücavir (98 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. حسر

    2 ortak ayet · Hasir(ha,sin) : Susuz kalmış, çorak yer demektir

  2. برح

    1 ortak ayet · Berah ağaçsız, nebatsız geniş yer, boş saha demektir

  3. قهر

    1 ortak ayet · Ovalarda yükselen münferid dağlara denir

  4. يأس

    1 ortak ayet · Hayızdan kesilen kadın demektir

  5. بغت

    1 ortak ayet · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir

  6. عشو

    1 ortak ayet · Akşam yemeği demektir

  7. وزر

    1 ortak ayet · Kemiksiz et parçası demektir

  8. وصف

    1 ortak ayet · Vasıflandırırlar

  9. غدو

    1 ortak ayet · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir

  10. دبب

    1 ortak ayet · Böcek demektir

  11. طير

    1 ortak ayet · “Tayr” kuş demektir

  12. لسن

    1 ortak ayet · Dil demektir

Geçtiği ayetler(8)

  1. … إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلَا سَاءَ …

    Geri kaldıkAllah’a kavuşmayı yalan sayanlar; gerçekten kaybetmişlerdir. Nihayet kıyamet ansızın gelip çattığı zaman; yüklerini sırtlarına yüklenerek: Orada yaptığımız eksiklerden dolayı yazıklar olsun bize, derler. Dikkat edin, ne kötüdür yüklendikleri şeyler.

  2. وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ

    Geri kaldıkYerde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki; onlar da sizin gibi bir ümmet olmasınlar. Biz, kitabta hiçbir şeyi eksik bırakmadık. Sonra onlar Rabblarına toplanırlar.

Sîga sayfası: يُفَرِّطُونَ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökفرط
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerسرف, عجل, قصر, ضيع
Zıt Kökقصد
Çekirdek Özet 1Su bulmak veya hazırlık yapmak üzere kafilenin önüne geçip fırlamak; bir şeyi tabii merkezinden ve yerinden uzaklaştırmak
Çekirdek Özet 2İlahi ölçü, denge ve sorumluluk çizgisinden ileri fırlayarak haddi aşmak ya da geride kalarak ihmal ve kusur etmek
Çekirdek Özet 3Adalet ve itidal (vasat) dengesinin iki uca (aşırılık/ifrat veya eksik bırakma/tefrit) savrularak bozulması
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca eksik bırakma veya gecikme (tefrit) manasına indirgeyip, öne fırlama, haddi aşma ve öncülük (ifrat ve farat) boyutlarını göz ardı etmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
فرBütünden ayrılma, yarılma, öne veya dışa doğru hızla fırlayıp kaçma; nitekim فرر (kaçmak, fırlamak), فرق (ayırmak), فرد (tek başına ayrılmak), فرض (kesip belirlemek) ve فرغ (boşalıp ayrılmak) köklerinde bu kopuş ve ayrılma esastırطط harfinin kuşatıcı, baskın ve sert yayılma niteliği eklenerek ayrılma hareketi, bir topluluğun önünden su kaynağına doğru ileri atılma veya tabii sınırın dışına taşarak yerinden kayma (haddi aşma/ihmal) şeklinde özelleşmiştir

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
فAğızAçıklık, çıkış noktası, dışarıya yönelen nefes ve söz
رİnsan başıBaş, öncülük, yön tayini, hiyerarşik veya zamansal olarak ilk sırada olma
طSepet, çarkKuşatma, içine alma, dairesel sınır ve kapsama alanı
فرطBir sınırın dışına baş uzatıp ağızdan/çıkıştan öne doğru fırlama hareketiGüvenli ve belirlenmiş sınır dairesini (ط) arkada bırakarak, bir çıkış kanalından (ف) kafilenin önüne baş çekip (ر) hızla ileri atılma; böylece korunaklı çerçevenin dışına taşma eylemidir

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamÇöl hayatında kafilenin suya ulaşmasından önce kuyunun kovalarını, iplerini ve havuzlarını hazırlamak üzere önden gönderilen kişi (el-fāriṭ). Ayrıca bir şeyi yerinden söküp kenara çekmek
Cahiliye şiiri kullanımıEbû Züeyb el-Hüzelî bir beytinde su veya mezar hazırlığı için önden gönderilen öncüleri şöyle anar: وَقَدْ بَعَثُوا فُرَّاطَهُم فَتَأَثَّلُوا / قَلِيباً سَفَاهَا كَالإِمَاءِ القَوَاعِدِ
Erken Arapça kullanımKutâmî şiirinde kafilenin önüne geçen sucuları şu şekilde tasvir eder: فَاسْتَعْجَلُونَا وَكَانُوا مِنْ صَحَابَتِنَا / كَمَا تَقَدَّمَ فُرَّاطٌ لِوُرَّادِ. Ayrıca erken dualarda küçük yaşta ölen çocuk için Allah'ın huzurunda ebeveynine sevap hazırlayan bir öncü anlamında اَللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لَنَا فَرَطاً denilmiştir

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Müfredâtü Elfâzi’l-Kur’ân.

Sami etimolojik katman

Sami dillerinde فرط kökünün çekirdeğini oluşturan pr/fr tabanı, genel olarak ayrılma, öne atılma, bütünden koparak saçılma ve yayılma dinamiklerini taşır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan p-r-ṭ kökü, bütünden koparıp ayırma, meyveyi daldan koparma veya küçük parçalara ayırma (İbranice pāraṭ: dökülmek, saçılmak, tanelemek) semantik ekseninde kayıtlıdır. Süryanicede de p-r-ṭ biçimi parçalama, dökülme ve sınır dışına çıkma çağrışımlarına sahiptir. Arapçada ise bu bütünden ayrılıp dışarı taşma hareketi, çöl ve bedevi yaşamının vazgeçilmez bir pratiğiyle somutlaşarak kafilenin bütününe kıyasla önden fırlamak (su arayıcısı/farit) ve buradan hareketle tabii haddin her iki yönde çiğnenmesi (ileri giderek ifrat veya geride kalarak tefrit) mecrasına evrilmiştir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönفرطBir şeyi yerinden uzaklaştırma, kafilenin önüne geçerek suyu hazırlama; türetilmiş olarak haddi aşma ve ihmal etmeKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice pāraṭ, Süryanice praṭBütünden koparma, ayırma, parçalama ve dökülme anlam alanı üzerinden Arapçadaki bütünü aşma/ayrılma manasıyla akrabadırGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik p-r kök tabanıDışarıya fırlama, yayılma, ayrılma anlamı taşıyan ilksel ses yansıması tabanMuhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
فرطAnlamlıÖne atılmak, yerinden çıkarmak, haddi aşmakSuya önceden varıp hazırlık yapmak; dengeden ileri veya geri taşmakHedef kök; Kur'an'da geçer
فطرAnlamlıYarmak, icat etmek, yaratmakBir şeyi yararak ortaya çıkarmak, ilk hilkati var etmek, orucu açmakKur'an'da geçer; ortak yarılma/çıkış çekirdeği
رفطAnlamlıKırmak, ufalamak, çiğnemekKemik veya kuru nesneleri parçalamak, ezmekKur'an'da geçmez; Arapça sözlüklerde müsta'meldir
رطفKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir
طفرAnlamlıSıçramak, yukarı atlamakBir engeli aşmak üzere havalanıp sıçramakKur'an'da geçmez; öne fırlama bakımından hedef kökle paraleldir
طرفAnlamlıKenar, uç, göz ucuyla bakmakBir nesnenin en dış sınırı, ucu; göz kırpmasıKur'an'da geçer; sınır ve uç kavramı üzerinden hedef kökle irtibatlıdır

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
فرطMerkezSınırı çiğnemek, öne fırlamak veya geride kalmakEsas olarak belirlenen menzilden, zamandan veya ölçüden sapmayı, ileri atılmayı veya ihmal etmeyi ifade ederÇöl suculuğundan türeyen öncülük ve haddi aşma eylemi
سرفKomşuTüketimde ve tasarrufta haddi aşmakسرف hakkı olandan fazlasını harcama ve cehaletle ölçüyü kaçırmadır; فرط ise doğrudan mevki ve görevi terk etmektirİsraf daha çok niceliksel ve mülkiyet tüketimindedir
عجلKomşuAcele etmek, vaktinden önce istemekعجل içsel bir sabırsızlıkla zamanından önce davranmaktır; فرط ise bizzat öne geçip düzeni bozmaktırAcele psikolojik saikle, farat ise mekânsal/eylemsel öncülükle ilgilidir
قصرKomşuEksik bırakmak, gücü yetmediği için durmakقصر gücün daralması veya bilerek kısaltmaktır; فرط'ın tefrit hali ise vazifeyi zayi edip terk etmektirKasr kısaltma, tefrit ise ihmal ve zayi oluştur
ضيعKomşuKorunması gerekeni kaybetmek, ziyan etmekضيع muhafaza edilmeyip yok olmaya bırakılmadır; فرط ise hakkını vermeyip ihmal etmekle ilgilidirZayi etmek neticeye, tefrit ise sorumlunun kusurlu tavrına bakar
قصدZıtOrta yolu tutmak, hedefe dosdoğru yönelmekİki aşırı uç (ifrat ve tefrit) arasında adil, dengeli ve istikrarlı merkezi tutmaktırNe öne fırlayıp haddi aşmak ne de geride kalıp zayi etmektir

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaفرطÖne fırlamak, haddi aşmak, ihmal etmekAsıl çöl suculuğu anlamından doğan haddi çiğneme veya geride bırakma alanıKesin
LatincePraecurrere, negligere, excedereÖnden koşmak; savsaklamak; aşmakPraecurrere kökün ilk somut koşusunu, diğerleri soyut türevlerini karşılarGüçlü
İngilizceOutrun, anticipate, exceed, neglectÖne geçmek; haddi aşmak; ihmal etmekTek kelime kökün hem öncülük hem de ihmal (tefrit) kutbunu aynı anda kapsayamazGüçlü
AlmancaVoreilen, überschreiten, versäumenÖnden gitmek; haddi aşmak; ihmal etmekVoreilen öne fırlamayı, versäumen ise tefrit boyutundaki savsaklamayı verirGüçlü
FransızcaDevancer, outrepasser, négligerÖne geçmek; sınırını aşmak; ihmal etmekHem erken davranıp ileri atılmayı hem de yükümlülüğü ihmal etmeyi bölüşerek karşılarGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
فَرَّطْنَا / فَرَّطْتُ / فَرَّطْتُمْKusur etmek, ihmal etmek, zayi etmekGörevi yerine getirmeyip pişmanlık duyulan dünya ve ahiret bağlamları (En'âm 6:31, En'âm 6:38, Yûsuf 12:80, Zümer 39:56)
يَفْرُطَHızla ve taşkınlıkla saldırmak, cezalandırmada acele etmekFiravun'un Musa ve Harun'a karşı ölçüsüz bir öfkeyle öne atılması bağlamı (Tâhâ 20:45)
فُرُطًاÇığırından çıkmış, haddi aşmış, dağılmış ve zayi edilmiş halHevasına uyup kalbi Allah'ın zikrinden gafil bırakılan kimsenin ameli ve düzeni (Kehf 18:28)
مُفْرَطُونَAteşe önden sürülenler, cehenneme terk edilenlerMüşriklerin ahiretteki akıbeti; ateşe öncü olarak sevkedilmeleri veya orada unutulup bırakılmaları (Nahl 16:62)
يُفَرِّطُونَKusur etmemek, eksik bırakmamakÖlüm meleklerinin can alma görevinde en ufak bir ihmal ve savsaklama yapmaması (En'âm 6:61)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi fiiller, kader ve ecelMeleklerin ve ilahi takdirin hiçbir varlığı ihmal etmemesi ve zayi etmemesiİhmalsizlik, eksiksiz kuşatma ve kusursuz kayıt (En'âm 6:38 ve 6:61)
FıkıhEmanet, vekâlet ve tazmin hukukuKişinin uhdesindeki mal veya vazifede kusur (tefrīt) etmesi durumunda doğan tazmin sorumluluğuGörevi kasten veya savsaklayarak terk etmekten doğan hukuki kusur
TefsirAhlak ve istikamet ayetleriDinde taşkınlık gösterip ifrata kaçmak ile emri savsaklayıp tefrite düşmek arasındaki dengeİtidal çizgisinden kopuşun iki ucu olarak aşırılık ve ihmal
HadisHavz-ı Kevser ve cenaze dualarıHz. Peygamber'in ümmetine Kevser başında öncülük ve hazırlık yapması (faraṭ) ile vefat eden çocuğun ebeveynine uhrevi öncü olmasıSuyu ve ecri hazırlamak üzere önden giden kılavuz ve öncü

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVarlık ve kulluk dengesiİtidal çizgisi (sırat-ı müstakim)Aşırılık ve savsaklamadan korunmaDinin emrettiği ölçüyü taşkınlıkla bozmamak ve ihmalle yok etmemekKesin
İlmiYöntem ve doğruluk ilkeleriMetodolojik dengeSpekülasyon veya ihmali engellemeBilgi üretiminde ne dayanaksız öne atılmak ne de delilleri zayi etmekGüçlü
SiyasiOtorite ve adalet yönetimiHukuki ölçü ve kanun hakimiyetiKeyfi taşkınlık ve yetki aşımını sınırlamaİktidarın baskıyla taşkınlık yapmasını (ifrât) veya kamu görevini ihmal etmesini (tefrît) önlemeGüçlü
İktisadiKaynak kullanımı ve bütçeİktisat ve mali disiplinİsraf ve cimriliğin dengelenmesiNe aşırı harcamayla bütçeyi tüketmek ne de yatırımı savsaklayıp kaynakları atıl bırakmakGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerDenge noktasından sapma (Osilasyon / Sapma hatası)Bir sistemin kararlı durum noktasından (equilibrium) pozitif veya negatif yönde aşırı uzaklaşması; dinamik dengenin rezonans veya sönümlenmeyle çökmesiGüçlü
Beşeri bilimlerNorm ihlali ve AnomiToplumsal kural ve rollerin ya aşırı radikalleşerek (aşırılık) ya da bağlayıcılığını yitirip savsaklanarak (ihmal) toplumsal yapıyı bozmasıGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün yalnızca ihmal etmek, pişman olup geri kalmak (tefrit) anlamına indirgenmesi; kelimenin öne atılmak, taşmak ve haddi aşmak yönünün unutturulması
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da kök, hem ölüm meleklerinin görevlerini zayi etmemesini hem Firavun'un azgınca öne fırlama tehdidini hem de hevasına uyarak ölçüsüzce dağılan insanın halini kuşatır
Yanlış anlamanın doğuracağı hataفرط kökünün zıt yönlü iki kutbu (ifrat ve tefrit) cem eden dinamik yapısı fark edilmezse, ayetlerdeki taşkınlık ve ihmal dengesi tek taraflı bir pasifliğe indirgenir

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın vazettiği orta yol (vasat ümmet) tasavvurunun sınır taşlarını belirler; insanın hidayet ekseninden hem taşkınlıkla ileri fırlayarak hem de tembellikle geride kalarak sapabileceğini gösterir
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İlahi takdir ve yazgının eksiksizliğini bildiren ayetlerde (En'âm 6:38), kıyametteki derin ihmal pişmanlıklarında (Zümer 39:56) ve hevasına uyup haddi aşan liderlerin tavsifinde (Kehf 18:28) belirleyicidir
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Dindarlığın sadece aşırıya gitmekle yüceleceği zannını yıkar; haddi aşmanın da en az vazifeyi terk etmek kadar büyük bir sapma ve ameli zayi ediş olduğunu açıklar

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamSu kaynağına kafileden önce varıp hazırlık yapmak üzere öne fırlamak; bir varlığı tabii konumundan ileriye veya geriye doğru kaydırmak.
  • Soyut anlamİlahi ve fıtri adaletin belirlediği denge eşiğinden iki zıt yöne sapmak; haddi aşarak öne fırlamak (ifrat) ya da sorumluluğu savsaklayıp zayi etmek (tefrit).
  • Sistematik karşılıkAdalet, itidal ve ölçü nizamının iki uçlu bozulma dinamiği; hukuki, ahlaki ve ontolojik normun ihlali.
  • LaTeX modeliS={x∈R∣x<xmin⁡∨x>xmax⁡}ileΔx=x−x0
  • LaTeX açıklamasıModelde x0 kavramı ilahi adaletin belirlediği itidal ve hakikat merkezini; [xmin⁡,xmax⁡] aralığı fıtri ve meşru hareket sınırlarını temsil eder. Sistemin bu sınırların dışına taşması (x>xmax⁡) öne fırlayıp haddi aşma durumunu, sınırın gerisinde kalması (x<xmin⁡) ise ihmal ve tefrit durumunu gösterir. Δx ise merkeze olan sapma mesafesidir. S kümesi, kökün ifade ettiği bütün sapmış (fُرُط) durumların matematiksel alanıdır.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ف