فرط
ف - ر - ط
KÖK- 8 geçiş
- 8 ayet
- 7 sîga
- 13 sözlük
Fert (tı) Topluluktan ayrılan kişidir. Vasat davranışların dışına çıkmaya ifrat bazen de tefrit denir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Fert (tı) Topluluktan ayrılan kişidir. Vasat davranışların dışına çıkmaya ifrat bazen de tefrit denir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.262 harfباب الطاء والراء ولفاء معهما
ط ر ف، ط ف ر، ف ط ر، ف ر ط مستعملات
طرف:
الطَّرْفُ: تَحريكُ الجفون في النّظر. يقال: شَخَصَ بَصَرُهُ فما يَطرِف.
والطَّرْفُ: اسم جامع للبصر، لا يُثَنَّى ولا يُجْمع.
والطَّرْفُ: إصابتُك عيناً بثوبٍ او غيره، والأسم: الطُّرفة. تقول: طُرِفَتْ عَيْنُه، واصابتها طُرفة. وطَرَفَها الحزنُ بالبُكاء. قال:
والعَيْنُ مطروفةٌ إنسانُها غرِقُ
وقال:
فلا يَغُرُّك من فتاةٍ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.496 harfفَرَطَ في الأمر يَفْرُطُ فَرْطاً، أي قصَّر فيه وضيَّعه حتَّى فات. وكذلك التَفْريطُ. وفَرَطَ عليه، أي عَجِلَ وعَدا. ومنه قوله تعالى: "إنَّا نخافُ أن يَفْرُطَ عَلَيْنا أو أنْ يَطْغى". وفَرَطَ إليه منِّي قولٌ، أي سبق. وفَرَطْتُ القوم أفْرُطُهُمْ فَرْطاً، أي سبقتهم إلى الماء، فأنا فارِطٌ، والجمع فرَّاطٌ. قال القُطاميٌّ:
فاسْتَعْجلونا وكانوا من صحابَتِنا كما تَعَجَّـلَ فُـرَّاطٌ لِـوُرَّادِ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok20.264 harfط ر ف
طرف ، طفر ، فرط ، فطر ، رفط : مستعملات .
طرف : الحَرّانيُّ عن ابن السِّكيت قال : الطَّرْفُ : طَرْفُ العين ، والطَّرَف : الناحية من النواحي .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الطَّرْفَ : اللّطم . والطَّرْف : إطباقُ الجَفن على الجفنِ .
وقال الليث : الطَّرْفُ : تحريك الجفون في النظر ، يقال : شَخَص بصرُه فما يَطْرِف . قال : والطَرْفُ : اسمٌ جامع للبصر ، لا يُثنَّى ولا يُجمع . والطَّرْفُ :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR19.227 harf(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.028 harf- فرط: إذا تقدم تقدما بالقصد يفرط (انظر: الأفعال 4/12)، ومنه: الفارط إلى الماء، أي: المتقدم لإصلاح الدلو، يقال: فارط وفرط، ومنه قوله عليه السلام: (أنا فرطكم على الحوض) (الحديث عن سهل بن سعد قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إني فرطكم على الحوض، من مر علي شرب، ومن شرب لم يظمأ أبدا... ) الحديث أخرجه البخاري في الرقاق 11/412؛ ومسلم في باب إثبات حوض نبينا برقم (2290) ) وقيل: في الولد الصغير إذا
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.156 harfف ر ط
أرسلوا فارطهم وفرطهم وهو في الماء كالرائد في الكلإ وقد فرط فروطاً.
وفي الحديث " أنا فرطكم على الحوض " وأفرطوه إلى الماء: قدّموه.
ووردت قبل فرّاط القطا وهي متقدّماتها إلى الورد.
وتفارطت الماء: تبادرته.
قال بشر: يبارين الأسنة مصغيات كما يتفارط الثمد الحمام وقال العمانيّ: وابن السّقاة إذا الحجيج تفاطوا حوضاً بمكة واسع الأركان وكلّ أمر فلان فرط أي مفرط فيه نجاوز حدّه
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.196 harfالفارِطُ: المتقدّم السابقُ، فرَطَ يَفْرُط فُروطاً. قال أَعرابي للحسَن: يا أَبا سَعِيدٍ، عَلِّمْني ديناً وَسُوطاً، لا ذاهباً فُروطاً، ولا ساقِطاً سُقوطاً أَي دِيناً مُتوسِّطاً لا مُتقدِّماً بالغُلُوِّ ولا متأَخِّراً بالتُّلُوِّ، قال له الحسن: أَحسنت يا أَعرابي خيرُ الأُمورِ أَوْساطُها. وفرَّطَ غيرَه؛ أَنشد ثعلب:
يُفَرِّطُها عن كُبّةِ الخَيْلِ مَصْدَقٌ
كَرِيمٌ، وشَدٌّ ليس فيه تَخاذُلُ
أَي
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR740 harf* ف ر ط * * فَرَطَ * في الأمر قصر فيه وضيعه حتى فات و * فضرَّطَ * فيه * تفريطا * مثله و * فَرَطَ * عليه أي عجل وعدا ومنه قوله تعالى أن يفرط علينا ﴿وفرط اليه منه قول سبق وفرط القوم سبقهم الى الماء فو * فَارِطٌ * والجمع * فُرَّاطٌ * تركه ومنه قوله تعالى﴾ وأنهم مفرطون { أي متروكون في النار أي منسيون و * أفرَطَ * في الأمر جاوز فيه الحد والاسم منه * الفَرْطُ * بالتسكين يقال إياك والفرط في المر و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR14.677 harfفرط الرجل يفرط فروطا، بالضم: سبق وتقدم، فهو فارط، قال أعرابي للحسن: يا أبا سعيد، علمني دينا وسوطا، لا ذاهبا فروطا، ولا ساقطا سقوطا. أي دينا متوسطا لا متقدما بالغلو، ولا متأخرا بالتلو. قال له الحسن: أحسنت يا أعرابي، خير الأمور أوساطها. وفي الدعاء: على ما فرط مني، أي سبق وتقدم. وفرط في الأمر يفرط فرطا، بالفتح: قصر به، كما في العباب. وفي الصحاح: فيه. وضيعه. زاد في الصحاح: حتى فات. وفرط عليه في
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR23.149 harfفَرَطَ
1 فَرَطَ ذ , (O, K,) aor. فَرُطَ , (TA,) inf. n. فُرُوطٌ, (K,) He (a man, TA) preceded; went before; was, or became, before, beforehand, first, or foremost; had, or got, priority, or precedence; (O, K, TA;) as also فَرِطَ, aor. فَرَطَ , [inf. n. فَرَطٌ; which is therefore used as an epithet applied to one and to more;] (O, TA;) and so ↓ افترط, in the phrase افترط اـِلَيْهِ فِى هٰذَا
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.226 harfفَرَطَ
فَرَطَ U ( n. ac. فُرُوْط 27 ),
a. Preceded : was before; was beforehand; was formost.
b. I ( n. ac. فَرْط 1 , فَرَاْطَة 22t ), Preceded to teh water.
c. ( n. ac. فَرْط 1 ) [ Fī ], Neglected; was remiss in.
d. [ Min ], Escaped, proceeded from without reflection ( word ).
e. [ 'Ala ], Hastened to ( an evil action ); acted hastily, unjustly against.
f. Was neglected.
g.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR40.620 harfفرط
فَرَطَ - يَفْرُطَُ - فُرُط - أَفْرَطَ - يُفْرِطُ - مُفْرَط - مُفْرَطُوْن - فَرَّطَ- يُفَرِّطُ - مُفَرِّط - مُفَرِّطون
فَرَطَ - يَفْرُطَُ + الكائن + في أمر أو شيء أو كائن: ضد " طغى": قصر وأهمل ولم يكترث: يكون رد فعله تجاه موقف أو وضع معين أقل مما يتوجبه المنطق والصواب: : يوجه إهماله وعدم اكتراثه على نفسه
فَرَطَ - يَفْرُطُ + كائن + على كائن:
Mücavir kökler77 mücavir (98 toplam)
- حسر
2 ortak ayet · Hasir(ha,sin) : Susuz kalmış, çorak yer demektir
- برح
1 ortak ayet · Berah ağaçsız, nebatsız geniş yer, boş saha demektir
- قهر
1 ortak ayet · Ovalarda yükselen münferid dağlara denir
- يأس
1 ortak ayet · Hayızdan kesilen kadın demektir
- بغت
1 ortak ayet · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir
- عشو
1 ortak ayet · Akşam yemeği demektir
- وزر
1 ortak ayet · Kemiksiz et parçası demektir
- وصف
1 ortak ayet · Vasıflandırırlar
- غدو
1 ortak ayet · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
- دبب
1 ortak ayet · Böcek demektir
- طير
1 ortak ayet · “Tayr” kuş demektir
- لسن
1 ortak ayet · Dil demektir
Geçtiği ayetler(8)
… إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلَا سَاءَ …
Geri kaldıkAllah’a kavuşmayı yalan sayanlar; gerçekten kaybetmişlerdir. Nihayet kıyamet ansızın gelip çattığı zaman; yüklerini sırtlarına yüklenerek: Orada yaptığımız eksiklerden dolayı yazıklar olsun bize, derler. Dikkat edin, ne kötüdür yüklendikleri şeyler.
وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ
Geri kaldıkYerde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki; onlar da sizin gibi bir ümmet olmasınlar. Biz, kitabta hiçbir şeyi eksik bırakmadık. Sonra onlar Rabblarına toplanırlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فرط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سرف, عجل, قصر, ضيع |
| Zıt Kök | قصد |
| Çekirdek Özet 1 | Su bulmak veya hazırlık yapmak üzere kafilenin önüne geçip fırlamak; bir şeyi tabii merkezinden ve yerinden uzaklaştırmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi ölçü, denge ve sorumluluk çizgisinden ileri fırlayarak haddi aşmak ya da geride kalarak ihmal ve kusur etmek |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet ve itidal (vasat) dengesinin iki uca (aşırılık/ifrat veya eksik bırakma/tefrit) savrularak bozulması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca eksik bırakma veya gecikme (tefrit) manasına indirgeyip, öne fırlama, haddi aşma ve öncülük (ifrat ve farat) boyutlarını göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فر | Bütünden ayrılma, yarılma, öne veya dışa doğru hızla fırlayıp kaçma; nitekim فرر (kaçmak, fırlamak), فرق (ayırmak), فرد (tek başına ayrılmak), فرض (kesip belirlemek) ve فرغ (boşalıp ayrılmak) köklerinde bu kopuş ve ayrılma esastır | ط | ط harfinin kuşatıcı, baskın ve sert yayılma niteliği eklenerek ayrılma hareketi, bir topluluğun önünden su kaynağına doğru ileri atılma veya tabii sınırın dışına taşarak yerinden kayma (haddi aşma/ihmal) şeklinde özelleşmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Açıklık, çıkış noktası, dışarıya yönelen nefes ve söz |
| ر | İnsan başı | Baş, öncülük, yön tayini, hiyerarşik veya zamansal olarak ilk sırada olma |
| ط | Sepet, çark | Kuşatma, içine alma, dairesel sınır ve kapsama alanı |
| فرط | Bir sınırın dışına baş uzatıp ağızdan/çıkıştan öne doğru fırlama hareketi | Güvenli ve belirlenmiş sınır dairesini (ط) arkada bırakarak, bir çıkış kanalından (ف) kafilenin önüne baş çekip (ر) hızla ileri atılma; böylece korunaklı çerçevenin dışına taşma eylemidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl hayatında kafilenin suya ulaşmasından önce kuyunun kovalarını, iplerini ve havuzlarını hazırlamak üzere önden gönderilen kişi (el-fāriṭ). Ayrıca bir şeyi yerinden söküp kenara çekmek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî bir beytinde su veya mezar hazırlığı için önden gönderilen öncüleri şöyle anar: وَقَدْ بَعَثُوا فُرَّاطَهُم فَتَأَثَّلُوا / قَلِيباً سَفَاهَا كَالإِمَاءِ القَوَاعِدِ |
| Erken Arapça kullanım | Kutâmî şiirinde kafilenin önüne geçen sucuları şu şekilde tasvir eder: فَاسْتَعْجَلُونَا وَكَانُوا مِنْ صَحَابَتِنَا / كَمَا تَقَدَّمَ فُرَّاطٌ لِوُرَّادِ. Ayrıca erken dualarda küçük yaşta ölen çocuk için Allah'ın huzurunda ebeveynine sevap hazırlayan bir öncü anlamında اَللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لَنَا فَرَطاً denilmiştir |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Müfredâtü Elfâzi’l-Kur’ân.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde فرط kökünün çekirdeğini oluşturan pr/fr tabanı, genel olarak ayrılma, öne atılma, bütünden koparak saçılma ve yayılma dinamiklerini taşır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan p-r-ṭ kökü, bütünden koparıp ayırma, meyveyi daldan koparma veya küçük parçalara ayırma (İbranice pāraṭ: dökülmek, saçılmak, tanelemek) semantik ekseninde kayıtlıdır. Süryanicede de p-r-ṭ biçimi parçalama, dökülme ve sınır dışına çıkma çağrışımlarına sahiptir. Arapçada ise bu bütünden ayrılıp dışarı taşma hareketi, çöl ve bedevi yaşamının vazgeçilmez bir pratiğiyle somutlaşarak kafilenin bütününe kıyasla önden fırlamak (su arayıcısı/farit) ve buradan hareketle tabii haddin her iki yönde çiğnenmesi (ileri giderek ifrat veya geride kalarak tefrit) mecrasına evrilmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فرط | Bir şeyi yerinden uzaklaştırma, kafilenin önüne geçerek suyu hazırlama; türetilmiş olarak haddi aşma ve ihmal etme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice pāraṭ, Süryanice praṭ | Bütünden koparma, ayırma, parçalama ve dökülme anlam alanı üzerinden Arapçadaki bütünü aşma/ayrılma manasıyla akrabadır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-r kök tabanı | Dışarıya fırlama, yayılma, ayrılma anlamı taşıyan ilksel ses yansıması taban | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فرط | Anlamlı | Öne atılmak, yerinden çıkarmak, haddi aşmak | Suya önceden varıp hazırlık yapmak; dengeden ileri veya geri taşmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فطر | Anlamlı | Yarmak, icat etmek, yaratmak | Bir şeyi yararak ortaya çıkarmak, ilk hilkati var etmek, orucu açmak | Kur'an'da geçer; ortak yarılma/çıkış çekirdeği |
| رفط | Anlamlı | Kırmak, ufalamak, çiğnemek | Kemik veya kuru nesneleri parçalamak, ezmek | Kur'an'da geçmez; Arapça sözlüklerde müsta'meldir |
| رطف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| طفر | Anlamlı | Sıçramak, yukarı atlamak | Bir engeli aşmak üzere havalanıp sıçramak | Kur'an'da geçmez; öne fırlama bakımından hedef kökle paraleldir |
| طرف | Anlamlı | Kenar, uç, göz ucuyla bakmak | Bir nesnenin en dış sınırı, ucu; göz kırpması | Kur'an'da geçer; sınır ve uç kavramı üzerinden hedef kökle irtibatlıdır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فرط | Merkez | Sınırı çiğnemek, öne fırlamak veya geride kalmak | Esas olarak belirlenen menzilden, zamandan veya ölçüden sapmayı, ileri atılmayı veya ihmal etmeyi ifade eder | Çöl suculuğundan türeyen öncülük ve haddi aşma eylemi |
| سرف | Komşu | Tüketimde ve tasarrufta haddi aşmak | سرف hakkı olandan fazlasını harcama ve cehaletle ölçüyü kaçırmadır; فرط ise doğrudan mevki ve görevi terk etmektir | İsraf daha çok niceliksel ve mülkiyet tüketimindedir |
| عجل | Komşu | Acele etmek, vaktinden önce istemek | عجل içsel bir sabırsızlıkla zamanından önce davranmaktır; فرط ise bizzat öne geçip düzeni bozmaktır | Acele psikolojik saikle, farat ise mekânsal/eylemsel öncülükle ilgilidir |
| قصر | Komşu | Eksik bırakmak, gücü yetmediği için durmak | قصر gücün daralması veya bilerek kısaltmaktır; فرط'ın tefrit hali ise vazifeyi zayi edip terk etmektir | Kasr kısaltma, tefrit ise ihmal ve zayi oluştur |
| ضيع | Komşu | Korunması gerekeni kaybetmek, ziyan etmek | ضيع muhafaza edilmeyip yok olmaya bırakılmadır; فرط ise hakkını vermeyip ihmal etmekle ilgilidir | Zayi etmek neticeye, tefrit ise sorumlunun kusurlu tavrına bakar |
| قصد | Zıt | Orta yolu tutmak, hedefe dosdoğru yönelmek | İki aşırı uç (ifrat ve tefrit) arasında adil, dengeli ve istikrarlı merkezi tutmaktır | Ne öne fırlayıp haddi aşmak ne de geride kalıp zayi etmektir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فرط | Öne fırlamak, haddi aşmak, ihmal etmek | Asıl çöl suculuğu anlamından doğan haddi çiğneme veya geride bırakma alanı | Kesin |
| Latince | Praecurrere, negligere, excedere | Önden koşmak; savsaklamak; aşmak | Praecurrere kökün ilk somut koşusunu, diğerleri soyut türevlerini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Outrun, anticipate, exceed, neglect | Öne geçmek; haddi aşmak; ihmal etmek | Tek kelime kökün hem öncülük hem de ihmal (tefrit) kutbunu aynı anda kapsayamaz | Güçlü |
| Almanca | Voreilen, überschreiten, versäumen | Önden gitmek; haddi aşmak; ihmal etmek | Voreilen öne fırlamayı, versäumen ise tefrit boyutundaki savsaklamayı verir | Güçlü |
| Fransızca | Devancer, outrepasser, négliger | Öne geçmek; sınırını aşmak; ihmal etmek | Hem erken davranıp ileri atılmayı hem de yükümlülüğü ihmal etmeyi bölüşerek karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَرَّطْنَا / فَرَّطْتُ / فَرَّطْتُمْ | Kusur etmek, ihmal etmek, zayi etmek | Görevi yerine getirmeyip pişmanlık duyulan dünya ve ahiret bağlamları (En'âm 6:31, En'âm 6:38, Yûsuf 12:80, Zümer 39:56) |
| يَفْرُطَ | Hızla ve taşkınlıkla saldırmak, cezalandırmada acele etmek | Firavun'un Musa ve Harun'a karşı ölçüsüz bir öfkeyle öne atılması bağlamı (Tâhâ 20:45) |
| فُرُطًا | Çığırından çıkmış, haddi aşmış, dağılmış ve zayi edilmiş hal | Hevasına uyup kalbi Allah'ın zikrinden gafil bırakılan kimsenin ameli ve düzeni (Kehf 18:28) |
| مُفْرَطُونَ | Ateşe önden sürülenler, cehenneme terk edilenler | Müşriklerin ahiretteki akıbeti; ateşe öncü olarak sevkedilmeleri veya orada unutulup bırakılmaları (Nahl 16:62) |
| يُفَرِّطُونَ | Kusur etmemek, eksik bırakmamak | Ölüm meleklerinin can alma görevinde en ufak bir ihmal ve savsaklama yapmaması (En'âm 6:61) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiiller, kader ve ecel | Meleklerin ve ilahi takdirin hiçbir varlığı ihmal etmemesi ve zayi etmemesi | İhmalsizlik, eksiksiz kuşatma ve kusursuz kayıt (En'âm 6:38 ve 6:61) |
| Fıkıh | Emanet, vekâlet ve tazmin hukuku | Kişinin uhdesindeki mal veya vazifede kusur (tefrīt) etmesi durumunda doğan tazmin sorumluluğu | Görevi kasten veya savsaklayarak terk etmekten doğan hukuki kusur |
| Tefsir | Ahlak ve istikamet ayetleri | Dinde taşkınlık gösterip ifrata kaçmak ile emri savsaklayıp tefrite düşmek arasındaki denge | İtidal çizgisinden kopuşun iki ucu olarak aşırılık ve ihmal |
| Hadis | Havz-ı Kevser ve cenaze duaları | Hz. Peygamber'in ümmetine Kevser başında öncülük ve hazırlık yapması (faraṭ) ile vefat eden çocuğun ebeveynine uhrevi öncü olması | Suyu ve ecri hazırlamak üzere önden giden kılavuz ve öncü |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve kulluk dengesi | İtidal çizgisi (sırat-ı müstakim) | Aşırılık ve savsaklamadan korunma | Dinin emrettiği ölçüyü taşkınlıkla bozmamak ve ihmalle yok etmemek | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve doğruluk ilkeleri | Metodolojik denge | Spekülasyon veya ihmali engelleme | Bilgi üretiminde ne dayanaksız öne atılmak ne de delilleri zayi etmek | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve adalet yönetimi | Hukuki ölçü ve kanun hakimiyeti | Keyfi taşkınlık ve yetki aşımını sınırlama | İktidarın baskıyla taşkınlık yapmasını (ifrât) veya kamu görevini ihmal etmesini (tefrît) önleme | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak kullanımı ve bütçe | İktisat ve mali disiplin | İsraf ve cimriliğin dengelenmesi | Ne aşırı harcamayla bütçeyi tüketmek ne de yatırımı savsaklayıp kaynakları atıl bırakmak | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Denge noktasından sapma (Osilasyon / Sapma hatası) | Bir sistemin kararlı durum noktasından (equilibrium) pozitif veya negatif yönde aşırı uzaklaşması; dinamik dengenin rezonans veya sönümlenmeyle çökmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Norm ihlali ve Anomi | Toplumsal kural ve rollerin ya aşırı radikalleşerek (aşırılık) ya da bağlayıcılığını yitirip savsaklanarak (ihmal) toplumsal yapıyı bozması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca ihmal etmek, pişman olup geri kalmak (tefrit) anlamına indirgenmesi; kelimenin öne atılmak, taşmak ve haddi aşmak yönünün unutturulması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem ölüm meleklerinin görevlerini zayi etmemesini hem Firavun'un azgınca öne fırlama tehdidini hem de hevasına uyarak ölçüsüzce dağılan insanın halini kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | فرط kökünün zıt yönlü iki kutbu (ifrat ve tefrit) cem eden dinamik yapısı fark edilmezse, ayetlerdeki taşkınlık ve ihmal dengesi tek taraflı bir pasifliğe indirgenir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın vazettiği orta yol (vasat ümmet) tasavvurunun sınır taşlarını belirler; insanın hidayet ekseninden hem taşkınlıkla ileri fırlayarak hem de tembellikle geride kalarak sapabileceğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi takdir ve yazgının eksiksizliğini bildiren ayetlerde (En'âm 6:38), kıyametteki derin ihmal pişmanlıklarında (Zümer 39:56) ve hevasına uyup haddi aşan liderlerin tavsifinde (Kehf 18:28) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın sadece aşırıya gitmekle yüceleceği zannını yıkar; haddi aşmanın da en az vazifeyi terk etmek kadar büyük bir sapma ve ameli zayi ediş olduğunu açıklar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSu kaynağına kafileden önce varıp hazırlık yapmak üzere öne fırlamak; bir varlığı tabii konumundan ileriye veya geriye doğru kaydırmak.
- Soyut anlamİlahi ve fıtri adaletin belirlediği denge eşiğinden iki zıt yöne sapmak; haddi aşarak öne fırlamak (ifrat) ya da sorumluluğu savsaklayıp zayi etmek (tefrit).
- Sistematik karşılıkAdalet, itidal ve ölçü nizamının iki uçlu bozulma dinamiği; hukuki, ahlaki ve ontolojik normun ihlali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde kavramı ilahi adaletin belirlediği itidal ve hakikat merkezini; aralığı fıtri ve meşru hareket sınırlarını temsil eder. Sistemin bu sınırların dışına taşması () öne fırlayıp haddi aşma durumunu, sınırın gerisinde kalması () ise ihmal ve tefrit durumunu gösterir. ise merkeze olan sapma mesafesidir. S kümesi, kökün ifade ettiği bütün sapmış (fُرُط) durumların matematiksel alanıdır.