فرض

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ف-ر-ض9 sîga, 121 mücavir kök, 14 ayet, 7 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.قربيمنفَرَضْتُمْوَفَرَضْنَاهَافرضنسوفَرَضْنَافَرِيضَةًنصفحرجزودنصب

KökSîga 9Ayet 14Sure 7Mücavir 121

▶ Ağı aç (3B)

فرض

ف - ر - ض

KÖK
  • 18 geçiş
  • 14 ayet
  • 9 sîga
  • 13 sözlük

Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer, kertik, çentik demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer, kertik, çentik demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.822 harf
باب الضاد والراء والفاء معهما ض ف ر، ر ض ف، ف ر ض، ر ف ض مستعملات ضفر: الضَّفْرُ: حِقْفٌ من الرَّمْلِ طويلٌ عريضٌ، وقد يُثَقَّل، قال العجّاج: عَوانِكٌ من ضَفَرٍ مأطُورِ والضَّفْرُ: نَسْجُكَ الشَّعْرَ بعضه في بعضٍ. والضَّفير: خُصْلةٌ من الشَّعْر منسُوجَةٌ على حِدُتِها، وضَفيرةٌ بالهاء. رضف: الرضْفُ: حِجارةٌ على وجهِ الأرض قد حَمِيَت. وشِواءٌ مَرْضُوفٌ: يُشْوَى على تلك الحِجارة. وحَمَلٌ مرضُوفٌ:
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.466 harf
الفَرْضُ: الحَزُّ في الشيء. يقال: فرضتُ الزندَ والسواكَ. وفَرْضُ الزندِ: حيث يُقدح منه. وفَرْضُ القوسِ: هو الحَزُّ الذي يقع فيه الوتر، والجمع فِراضٌ. والفِراضُ أيضاً: فُوَّهَةُ النهر. قال لبيد: تجري خزائنُهُ علـى مـن نـابَـهُ جَرْيَ الفُراتِ على فِراضِ الجَدْوَلِ وقولهم: ما عليه فِراضٌ، أي شيء من لباسه. والفَرْضُ: جنسٌ من التمر. والفَرْضُ: ما أوجبه الله تعالى، سمِّي بذلك لأنَّ له معالمَ
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR8.398 harf
ض ر ف ضفر ، ضرف ، فرض ، رفض ، رضف : مستعملة . ضفر : قال الليثُ : الضفْرُ : حِقْفٌ من الرَّمْل عَرِيضٌ طويلٌ ؛ ومنهم من يُثَقِّل . وأنشد : عَرَانِكٌ من ضَفَرٍ مأْطُورِ أبو عُبيد عن أبي عَمرو : الضَّفْرة من الرمل : المنعقِّد بعضُه على بعض ؛ وجمعه ضَفِر . وقال الأصمعي : أَفَر وضَفَر : إذا وَثَب في عَدْوِه ونحو ذلك . قال أبو عمرو : وفي حديث عليّ : ( أن طَلْحَة بن عُبيد الله نازعه في ضَفِيرة وكان
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR19.227 harf
(باب الفاء والراء وما يثلثهما) (فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.594 harf
- الفرض: قطع الشيء الصلب والتأثير فيه، كفرض الحديد، وفرض الزند والقوس، والمفراض والمفرض: ما يقطع به الحديد، وفرضة الماء: مقسمة. قال تعالى: ﴿لأتخذن من عبادك نصيبا مفروضا﴾ [النساء/118]، أي: معلوما، وقيل: مقطوعا عنهم، والفرض كالإيجاب لكن الإيجاب يقال اعتبارا بوقوعه وثباته، والفرض بقطع الحكم فيه (الفرض والواجب مترادفان، وقالت الحنفية: الفرض: ما ثبت بقطعي، والواجب بظني. قال أبو زيد الدبوسي: الفرض:
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.354 harf
ف ر ض فرض الله الصلاة وافترضها‏.‏ وحقك فرضٌ ومفروض ومفترض‏.‏ وفرّض الله الفرائض ومالكم لا تؤدّون فرائض إبلكم وهي حقوق الزكاة‏.‏ وفلان فرضيّ وفارض وفرّاض‏:‏ معه علم الفرائض‏.‏ وقد فرض فراضة فهو فريض‏.‏ وفرض لفلان في الديوان إذا أثبت رزقه فيه‏.‏ وأبل إياس بن حصين في قتال الخوارج فقال الحجّاج‏:‏ افرضوا له في ثلاثمائة فقال إياس‏:‏ ما في ثلاث ما يجهّز غازياً وما في ثلاث متعة لفقير فقال‏:‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR10.956 harf
فرَضْت الشيء أَفْرِضه فَرْضاً وفَرَّضْتُه للتكثير: أَوْجَبْتُه. وقوله تعالى: سُورةٌ أَنْزَلْناها وفَرَضْناها، ويقرأ: وفرَّضْناها، فمن قرأَ بالتخفيف فمعناه أَلزَمْنا كم العَمل بما فُرِضَ فيها، ومن قرأَ بالتشديد فعلى وجهين: أَحدهما على معنى التكثير على معنى إِنا فرضنا فيها فُرُوضاً، وعلى معنى بَيَّنَّا وفَصَّلْنا ما فيها من الحلال والحرام والحدُود. وقوله تعالى: قد فرَضَ اللّه لكم تَحِلّةَ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR711 harf
* ف ر ض * * الفَرْضُ * الحز في الشيء والفرض أيضا ما أوجبه الله تعالى سمي بذلك لأن له معالم وحدودا وقله تعالى ﴿لاتخذن من عبادك نصيبا مفروضا﴾ أي مقتطعا محدودا و * التَّفْرِيض * التحزيز وقريئ ﴿سورة أنزلناها وفرضناها﴾ بالتشديد أي فصلناها و * فُرْضَةُ * النهر بضم الفاء ثلمته التي يستقى منها وفرضة البحر أيضا محط السفن و * فَرَضَ * له في العطاء وفرض له في الديوان من باب ضرب و * فَرضَت * البقرة أي
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR13.400 harf
الفرض، كالضرب: التوقيت ، قاله ابن عرفة، ومنه قوله تعالى: فمن فرض فيهن الحج فكل واجب مؤقت فهو مفروض، وكذا قوله تعالى: ما كان على النبي من حرج فيما فرض الله له أي وقت الله له، وكذلك قوله تعالى: نصيبا مفروضا ، أي مؤقتا، كل ذلك من تفسير ابن عرفة، وكذلك قول الزجاج في معنى قوله مفروضا . وقال غيره: فمن فرض فيهن الحج أي أوجبه على نفسه بإحرامه. الفرض: الحز في الشيء . يقال: فرضت الزند
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok21.139 harf
فَرَضَهُ 1 فَرَضَهُ ذ , (S, A, O, Msb, &c.,) aor. فَرِضَ , (Msb, TA, &c.,) inf. n. فَرْضٌ, (S, O, Msb, K, &c.,) He made a mark in it, or upon it, by notching, or otherwise: (O:) he notched it: made a notch, or an incision, in it; (S, O, Msb, K;) namely, a piece of wood, (Msb,) a زَنْد, [or rather فَرَضَهَا said of a زَنْدَة, from which fire is produced,] and a سِوَاك [or toothstick], (S, O,) and
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.130 harf
فَرَضَ فَرَضَ I ( n. ac. فَرْض 1 ), a. Notched; made an incision in. b. [ La ], Timed; appointed for. c. [ La ], Assigned, gave a portion to; pensioned. d. [ acc. & 'Ala ], Imposed, made binding upon; decreed for. e. Formed an hypothesis f. Recited. g. ( n. ac. فُرُوْض 27 ), Dilated. فَرُضَ فَرُضَ U ( n. ac. فَرَاْضَة 22t , فُرُوْض 27 ), a. Was skilled in the law of inheritance.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR36.428 harf
فرض فَرَضَ - يَفْرِضُ - فَرِيْضَة - مَفْرُوْض فَرَضَ - يَفْرِضُ + كائن + شيئاً: يحدد مقدار الشيء أو طريقة عمله: قَدَّر وحدد من شيء أو من برنامج عمل، جزءاً بمقدار أو وزن أو مواصفات معينة فَرَضَ - يفرِضُ + كائن + شيئاً + لـ كائن: قـَدَّر وحدد من شيء أو من برنامج عمل، جزءاً بمقدار أو وزن أو مواصفات معينة، وخصصه لصالح الكائن فَرَضَ - يفرِضُ +
Tamamını oku

Sîgalar(9)

Mücavir kökler121 mücavir (145 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. نسو

    4 ortak ayet · Kadınlar

  2. نصف

    2 ortak ayet · Yarısı

  3. حلل

    3 ortak ayet · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…

  4. حرج

    2 ortak ayet · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir

  5. يمن

    3 ortak ayet · Sağ yandır

  6. علم

    7 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir

  7. زود

    1 ortak ayet · Azık

  8. نكح

    2 ortak ayet · Nikah

  9. حكم

    4 ortak ayet · Gem demektir

  10. طلق

    2 ortak ayet · “Dalk” sansar demektir

  11. قرب

    3 ortak ayet · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir

  12. نصب

    2 ortak ayet · Dikili taş demektir

Geçtiği ayetler(14)

  1. … طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا …

    Farz kılınanTemas etmediğiniz veya bir mehir kesmediğniz kadınları boşamışsanız, size vebal yoktur. Şu kadar ki, zengin olan kudretince, darda bulunan da halince ma’ruf bir fayda ile onları faydalandırmalıdır. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur.

  2. … طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ …

    Farz kılınanBir mehir kestiğniz takdirde temas etmeden önce onları boşarsanız; kestiğiniz mehrin yarısı onlarındır. Meğer, kendilerini bağışlamış veya nikah düğümü elinde bulunan kimse bağışlamış ola. Bağışlamanız, takvaya daha yakındır. Aranızdaki fazileti unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptığınız şeyleri görendir.

  3. … آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا

    Farz kılınanÇocuklarınızın mirastaki durumu hakkında Allah, size şöyle emir buyuruyor: Erkeğe iki dişinin hissesi kadardır. Eğer kadınlar ikinin üstünde ise; bırakılan malların üçte ikisi onlarındır. Şayet kız tek ise, yarısı onundur. Ölenin çocuğu varsa; ana ve babadan herbirine bırakılan malın altıda biri; çocuğu olmayıp da ona ana ve babası mirasçı olduysa; üçte biri, anasınındır. Kardeşleri varsa; o vakit, altıda bir anasınındır. Bu hükümler ölenin borcu ödenip yaptığı vassiyetler yerine getirildikten sonradır. Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilmezsiniz. Allah’tan bir fariza olarak. Doğrusu Allah; Alim, Hakim olandır.

  4. … غَيْرَ مُسَافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ …

    Farz kılınanEvli kadınlarla evlenmeniz de. Sağ ellerinizin sahib oldukları müstesna. Bunlar; Allah’ın size farz kıldığı hükümlerdir. Geriye kalanları ise; zinadan kaçınıp iffetli yaşamanız şartı ile mallarınızla istemeniz size helal kılındı. Onlardan yararlandığınızın karşılığı olarak kararlaştırılmış olan mehirlerini verin. Kararlaştırdıktan sonra, aranızda anlaştığınız hususta size bir sorumluluk yoktur. Şüphesiz ki Allah, Alim, Hakim olandır.

  5. … وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

    Farz kılınanSadakalar, Allah’tan bir farz olarak; ancak fakirler, miskinler, sadaka üzerinde memur olanlar, kalbleri ısındırılanlar, köleler, borçlular, Allah yolunda olanların ve yolda kalanların uğruna sarfedilir. Ve Allah; Alim’ dir, Hakim’dir.

Sîga sayfası: الْفَرِيضَةِ
Sîga sayfası: وَفَرَضْنَاهَا

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökفرض
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerوجب, كتب, حتم, قدر
Zıt Kökنفل
Çekirdek Özet 1Sert bir nesneye çentik açmak, kertik koymak, sınırını ve payını belirgin biçimde kazıyıp ayırmak
Çekirdek Özet 2Hükmü, payı ve sorumluluğu kesin çizgilerle belirleyip bağlayıcı ve net bir sınır haline getirmek
Çekirdek Özet 3Belirsizliği gideren, sınırları çizilmiş kesin pay, ödev ve yapısal kuralları ifade eden kurumsal ölçü
Kritik Hata RiskiFarz kavramını salt körü körüne bir zorunluluk sayıp kökteki ölçülü tayin, pay belirleme ve sınır çizme boyutunu göz ardı etmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
فرBir bütünü yarmak, açmak, aralamak, ayrıştırmak veya yüzeyi kesip ortaya çıkarmak (örneğin فرق, فرغ, فرد, فرش, فرط)ضYarılma ve açılma hareketini sert bir cisim üzerinde kalıcı, belirgin ve ölçülü bir kertik, çentik veya sınır çizgisi oluşturacak şekilde sabitleştirmiştir.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
فAğızAçılma, dışa vurum, sınırdan dışarıya pay çıkarma veya sesli/belirgin bir sınır beyanı.
رİnsan başıBaşlangıç, bilinçli yöneliş, öncelik ve ölçünün belirlendiği tepe nokta.
ضOlta, bitki (yoğunlaşmış yan kıvrım; ص imgesinden türetme)Sert bir zemine takılma, tutunma, sınırlandırma ve yan tarafa doğru belirgin bir iz bırakarak sabitleşme.
فرضAğız-baş-sabitleme hareketiBelirli bir bilinç ve iradeyle (ر), yüzeyde bir aralık veya açıklık oluşturarak (ف), oraya kalıcı, tutucu ve sınırlandırıcı bir çentik veya kertik bırakma (ض) hareketidir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamSert bir ağaca veya yaya kirişin oturacağı kertiği (çentiği) açmak; ateş yakılan çakmak odununa (zend) oyuk delmek; nehir kenarında su alma veya gemi yanaşma yerini (iskele, kıyı çentiği) belirlemek.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şiirinde kalkanın veya yayın kertilmiş kenarlarını anlatmak üzere kullanımı mevcuttur. Nitekim Maqāyīs al-Lugha'da kalkan anlamında şahit getirilen beyitte şöyle denir: أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير / يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا
Erken Arapça kullanımİslâm öncesi ve erken İslâmî dönemde ordu kütüğüne askerin adını ve tahsisatını (maaş/pay) belirleyip kaydetmek (divanda maaş belirleme); ayrıca karşı taraf üzerinde kesinleşen ve hak edilen payı bağlamak anlamında kullanılmıştır. Kitābü’l-ʿAyn'da geçen şu beyit bunu örneklendirir: ألا ليسَ فتَى الفِتْيانِ بالرَّحْضِ ولا البَضِّ / ولكن مُبْتَنَى العُرْفِ بفَرْضٍ كانَ أو قَرْضِ

Kaynak Maqāyīs al-Lugha; Kitābü’l-ʿAyn; Lisān al-ʿArab; Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Arapça فرض kökü, Sami dillerinde sert bir yüzeye iz bırakma, kesme, çentme ve pay ayırma anlam alanı ile semantik temas taşır. İbrânîce ve Ârâmîce/Süryânîce katmanlarda doğrudan aynı ses denkliğiyle birebir örtüşen yaygın bir kökten ziyade, sert maddeyi kertme ve payları belirleme işlevi bakımından פרט (tekil parçalara ayırma, bölme) ve פרש (açıklama, ayırma, netleştirme) kökleriyle anlamsal bir matris oluşturur. Kökün Arapçada kazandığı özgün semantik yönelim; yayın kiriş yerini kertmek, nehir kıyısında girinti açmak ve buradan hareketle hukuki/şer'î bir sınır ve hisse belirlemek şeklinde son derece somut bir zanaat ve coğrafya algısından kavramsal yasaya geçişi temsil eder. Arapçada "vücûb" (düşme/zorunluluk) kavramından farklı olarak, önceden takdir edilmiş kesin bir pay ve kertik manası öne çıkar.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs; Brockelmann; Lisān al-ʿArab; Lane's Lexicon.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönSert cisimde iz bırakma, çentik ve kertik açmaAğaçta veya yayda kiriş tutsun diye açılan kertikten hareketle, üzerinde şüphe kalmayan kesin hüküm, tayin edilen pay ve belirlenen sınıra aktarılmıştır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiKesme, parçalama ve sınır belirleme çekirdekleriKuzeybatı Sami dillerindeki pay ayırma, bölme ve işaret koyma semantik alanıyla akrabadır.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik çerçevenin ötesinde doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmedi.Veri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha; Lane's Lexicon; David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
فرضAnlamlıÇentik açmak, sınır ve pay belirlemekHedef kök; sert nesneye kertik vurmak, pay tayin etmek ve farz kılmak.Kur'an'da geçer.
فضرKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir.Kur'an'da geçmez.
رفضAnlamlıBırakmak, terk etmek, dağılmakBir şeyi terk edip bırakmak, bir aradayken dağılıp yayılmak.Kur'an'da geçmez; hedef kökteki toplayıp sınır koymanın aksine dağıtma ve salma anlamı taşır.
رضفAnlamlıKızgın taş, taşları dizmekGüneşte veya ateşte kızdırılmış taş (radfe); taşları birbirine bitiştirmek.Kur'an'da geçmez; sert zemin ve temas ilgisi mevcuttur.
ضفرAnlamlıÖrmek, saç örgüsü yapmakSaç veya ipi büküp birbirine geçirmek, örmek; kum tepesi oluşturmak.Kur'an'da geçmez; sınırlandırma ve birleştirme ile ilgilidir.
ضرفAnlamlıSakız ağacı cinsi veya bir yere yanaşmaSözlüklerde dağda yetişen bir ağaç türü veya yönelme/yanaşma olarak kaydedilir.Kur'an'da geçmez; kullanım alanı sınırlıdır.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
فرضMerkezKertik açarak pay ve sınır belirlemeHükmü ve payı kesilip belirlenmiş, sınırları net ölçülmüş bağlayıcılık.Takdir edilmiş, kertilmiş ve kesin pay haline getirilmiş kural.
وجبKomşuDüşme, sabit ve gerekli olmaوجب düşüş ve yerleşiklik üzerinden zorunluluğu anlatırken, فرض ölçü, kertik ve pay tayini nüansına odaklanır.Varlık ve sorumluluğun boyna düşmesi, kaçınılmaz olması.
كتبKomşuBir araya getirme, kaydetme, yasalaştırmaكتب hükmü kayıt altına alarak kurumsallaştırır; فرض ise ona kesin bir ölçü, çentik ve pay tahsis eder.Hükmün yazı ve tescil yoluyla bağlayıcı kılınması.
قدرKomşuÖlçme, miktarını belirlemeقدر her türlü miktar ve kapasite belirlemesidir; فرض ise bu miktarı hukuken veya fiilen kesin bir sınıra/çentiğe bağlamaktır.Varlığın veya hükmün miktar ve vaktinin tayini.
حتمKomşuGeri dönülmez kesin karar vermeحتم kararın infazının ve sonucunun kesinliğini vurgular; فرض ise sınırın çizilmişliğini ve payı belirtir.Hükmün bozulamaz biçimde nihayete erdirilmesi.
نفلZıtFazlalık, pay dışı bağış, ek eylemفرض kesin çizgilerle belirlenmiş asıl pay iken, نفل belirlenen sınırın ötesinde yapılan fazlalıktır.Asıl ödevin ve tahsisatın dışında kalan serbest katkı.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaفرضKertik açmak, pay tayin etmek, bağlayıcı kılmakSert cisimde iz bırakmaktan kesinleştirilmiş pay ve göreve uzanan anlam alanı.Kesin
LatincePraescribere, determinare, praeceptumÖnceden çizmek, sınır koymak, buyurmakPraescribere sınır çizmeyi, determinare ise hudut ve pay belirlemeyi tam karşılar; ancak somut "kertik" imgesi eksiktir.Güçlü
İngilizcePrescribe, allocate, enjoin, statutory quotaŞart koşmak, pay tahsis etmek, farz kılmakAllocate pay tayinini, prescribe ise yasal sınır koymayı karşılar; İslâmî terim olarak "obligatory act" kullanılır.Güçlü
AlmancaFestsetzen, vorschreiben, PflichtteilKararlaştırmak, zorunlu kılmak, tayin edilmiş payFestsetzen sınırın ve payın kesinleştirilmesini çok iyi yansıtır; Pflichtteil miras payı nüansına denk gelir.Güçlü
FransızcaPrescrire, assigner, quota obligatoireSınırını çizip emretmek, pay ayırmakAssigner bir payı kesin olarak tahsis etme yönünü, prescrire ise kural koymayı karşılar.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
فَرِيضَةً / فَرَضْتُمْMehir veya miras olarak belirlenmiş kesin payNikâh akdinde belirlenen mehir miktarı ve terekenin paylaştırılması bağlamı (Bakara 2:236, 2:237; Nisâ 4:24).
فَرَضَ / فَرَضْنَاهَاŞer'î hükmü kesin ve bağlayıcı olarak yasalaştırmakToplumsal kuralların, ailevi ve ahlaki sınırların kesin hüküm olarak indirilmesi (Nûr 24:1; Tahrîm 66:2).
مَفْرُوضًاTakdir edilmiş, sınırları çizilmiş ve kesinleştirilmiş nasipMirastan hak sahiplerine düşen maktu pay veya şeytanın hedeflediği belirli zümre (Nisâ 4:7; Nisâ 4:118).
فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّBir ibadeti niyetiyle üzerine kesin olarak vacip kılmakHac aylarında ihrama girerek hac vazifesini kendi nefsine bağlayıcı hale getirme bağlamı (Bakara 2:197).
فَارِضٌYaşını almış, doğum yapmış, olgun ve irileşmiş sığırİsrailoğullarının kurban etmesi istenen sığırın ne çok yaşlı ne de çok genç olduğunu niteleyen bağlam (Bakara 2:68).
فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَKur'an'ın tebliğini, ahkâmını ve taşınmasını görev kılmakHz. Peygamber'e risalet vazifesinin ve vahyin sorumluluğunun yüklenmesi bağlamı (Kasas 28:85).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlâhî mükellefiyet ve hüsün-kubuhAllah'ın kullarına fiilleri farz kılmasının mâhiyeti; teklif-i mâ lâ yutâk tartışmaları ve farzın bağlayıcılığının kaynağı.İlâhî irade ve hikmetle belirlenmiş, inkârı küfrü gerektiren kesin ve bağlayıcı buyruk.
FıkıhAhkâm-ı hamse ve miras taksimi (ferâiz)Farz ile vâcip ayrımı (Hanefî usulünde sübûtu ve delâleti kat'î olan emir); miras hukukunda hisseleri belirlenmiş pay sahipleri (ashâb-ı ferâiz).Sübûtu kat'î delille sabit, terk edilmesi günah, inkârı küfür sayılan kesin ödev ve takdir edilmiş net miras payı.
TefsirAhkâm ayetlerinin teşrii ve takdiriAyetlerdeki "farada" ifadesinin sadece emir mi yoksa "hükmü açıklamak, sınırını ve payını netleştirmek" mi olduğu tartışması.Hükmün sınırlarının açıkça çizilmesi, muğlaklığın giderilip uygulamanın kesinleştirilmesi.
HadisSünnet-i müekkede ve ordu tahsisatı"Resûlullah farz kıldı" ifadelerinin mutlak vücûb mu yoksa sünnet yoluyla takdir mi bildirdiği; sahabeye maaş tayin edilmesi (iftrâz).İcrası bağlayıcı kural veya düzenli gelir/pay tahsisi.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİbadet ve ahlak sınırlarıAsgarî bağlayıcı eksenBireyin ve toplumun varlığını korumak için vazgeçilmez olan temel sorumluluk sınırını çizer.Farz, dinin iskeletidir; sınırları netleştirilmiş bu kertiklerin altına düşüldüğünde nizam bozulur.Kesin
İlmiMetodoloji ve epistemolojiAksiyomatik ve kesin öncülŞüpheye yer bırakmayacak açıklıkta tanımlanmış kural ve kesinleşmiş bilgi alanı.Tanımı ve çerçevesi kesinleştirilmiş, üzerinde spekülasyon yapılamayacak açık aksiyomları temsil eder.Güçlü
SiyasiAnayasal düzen ve kamu hukukuPozitif amir yasaDevlet otoritesinin yurttaşlara ve kurumlara yüklediği kesin, tartışmasız yasal ödevler.Toplumsal barışı korumak adına sınırları yasama tarafından kertilmiş kamu yükümlülükleridir.Güçlü
İktisadiMaliye ve servet dağılımıMaktu pay, taban gelir ve zekâtServetin tek elde birikmesini önleyen zorunlu vergiler ve belirlenmiş miras hisseleri.Gelir ve servet üzerinden kesilen kesin paylar (hisse-i mefrûza), iktisadî adaletin alt sınırını güvenceye alır.Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAyrık fonksiyonlarda eşik değeri veya çentik (notch filter / threshold)Kesintisiz bir akış içinde belirli bir sınırın altına veya üstüne geçişi engelleyen, kesilip netleştirilmiş sabit sınır değeri.Güçlü
Beşeri bilimlerKanunî asgarî standartlar ve maktu haklar (statutory entitlement)Sözleşme serbestisinin dahi çiğneyemeyeceği, tarafların iradesinden bağımsız olarak yasayla çizilmiş kesin hak ve ödev sınırı.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiFarz kelimesini sadece "yapılması zorunlu kılınan dinî ritüel" (namaz, oruç vb.) ile sınırlandırmak; kökün özündeki "kertik açmak, pay belirlemek, takdir etmek ve sınır çizmek" anlamını bütünüyle unutmak.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da kök sadece ibadet mecburiyetini değil; mehrin miktarını takdir etmeyi (Bakara 2:236), mirastaki kesin hisseyi (Nisâ 4:7), helal sınırların çizilmesini (Ahzâb 33:38) ve toplumsal ahkâmın detaylandırılmasını (Nûr 24:1) içine alan geniş bir ölçü sistemidir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataFarzı salt ceza korkusuyla yerine getirilen şekilsel bir dayatma gibi görmek; ibadetteki, aile hukukundaki ve iktisattaki "ölçülü denge ve hak koruma" hikmetini kavrayamamak.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın vazettiği dinin rasgele tavsiyeler yığını değil; sınırları, payları ve eşikleri milimetrik olarak kertilmiş, kesinleştirilmiş bir nizam (şeriat) olduğunu kavramak için anahtar köktür.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Aile ve evlilik hukuku (mehir ve boşanma), miras taksimi (ferâiz), hac ahkâmı ve vahyin Hz. Peygamber'e yüklediği sorumlulukları beyan eden ayetlerde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Dindeki bağlayıcılığın keyfî bir baskı olduğu zannını yıkar; aksine farzın, karmaşayı önlemek üzere bir nesneye açılan çentik gibi hakları ve sınırları belirginleştiren bir güvence olduğunu ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamSert bir nesneye veya ağaca aletle çentik/kertik açmak, sınırını ve taksim edilecek payını görünür bir çizgiyle belirginleştirmek.
  • Soyut anlamBelirsizliği ve keyfiyeti ortadan kaldırmak üzere bir hükmü, payı, görevi veya kuralı kesin, bağlayıcı ve dokunulmaz bir sınır olarak yasalaştırmak.
  • Sistematik karşılıkDeğişken ve serbest ilişkiler alanında adaleti, düzeni ve hakkı koruyan asgarî, maktu ve amir hukukî eşik.
  • LaTeX modeliS={x∈U∣x≥θ}veyaf(x)=pio¨yle ki∑i=1npi=W
  • LaTeX açıklamasıModelde U evrensel eylem veya mülkiyet kümesini, θ yapılması kaçınılmaz olan asgarî şer'î eşiği (farz kılınan sınırı), S bu eşiği aşarak meşru dairede kalan zorunlu yükümlülük alanını temsil eder. İkinci formülde ise W taksim edilecek toplam varlığı veya terekeyi, pi ise her hak sahibine kesin olarak kertilmiş, sınırlandırılmış maktu payı (farîza) simgeler; bu payların toplamı bütünü eksiksiz ve adil biçimde inşa eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ف