فرض
ف - ر - ض
KÖK- 18 geçiş
- 14 ayet
- 9 sîga
- 13 sözlük
Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer, kertik, çentik demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer, kertik, çentik demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.822 harfباب الضاد والراء والفاء معهما
ض ف ر، ر ض ف، ف ر ض، ر ف ض مستعملات
ضفر:
الضَّفْرُ: حِقْفٌ من الرَّمْلِ طويلٌ عريضٌ، وقد يُثَقَّل، قال العجّاج: عَوانِكٌ من ضَفَرٍ مأطُورِ والضَّفْرُ: نَسْجُكَ الشَّعْرَ بعضه في بعضٍ.
والضَّفير: خُصْلةٌ من الشَّعْر منسُوجَةٌ على حِدُتِها، وضَفيرةٌ بالهاء.
رضف:
الرضْفُ: حِجارةٌ على وجهِ الأرض قد حَمِيَت.
وشِواءٌ مَرْضُوفٌ: يُشْوَى على تلك الحِجارة.
وحَمَلٌ مرضُوفٌ:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.466 harfالفَرْضُ: الحَزُّ في الشيء. يقال: فرضتُ الزندَ والسواكَ. وفَرْضُ الزندِ: حيث يُقدح منه. وفَرْضُ القوسِ: هو الحَزُّ الذي يقع فيه الوتر، والجمع فِراضٌ. والفِراضُ أيضاً: فُوَّهَةُ النهر. قال لبيد:
تجري خزائنُهُ علـى مـن نـابَـهُ جَرْيَ الفُراتِ على فِراضِ الجَدْوَلِ
وقولهم: ما عليه فِراضٌ، أي شيء من لباسه. والفَرْضُ: جنسٌ من التمر. والفَرْضُ: ما أوجبه الله تعالى، سمِّي بذلك لأنَّ له معالمَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR8.398 harfض ر ف
ضفر ، ضرف ، فرض ، رفض ، رضف : مستعملة .
ضفر : قال الليثُ : الضفْرُ : حِقْفٌ من الرَّمْل عَرِيضٌ طويلٌ ؛ ومنهم من يُثَقِّل . وأنشد :
عَرَانِكٌ من ضَفَرٍ مأْطُورِ
أبو عُبيد عن أبي عَمرو : الضَّفْرة من الرمل : المنعقِّد بعضُه على بعض ؛ وجمعه ضَفِر .
وقال الأصمعي : أَفَر وضَفَر : إذا وَثَب في عَدْوِه ونحو ذلك .
قال أبو عمرو : وفي حديث عليّ : ( أن طَلْحَة بن عُبيد الله نازعه في ضَفِيرة وكان
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR19.227 harf(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.594 harf- الفرض: قطع الشيء الصلب والتأثير فيه، كفرض الحديد، وفرض الزند والقوس، والمفراض والمفرض: ما يقطع به الحديد، وفرضة الماء: مقسمة. قال تعالى: ﴿لأتخذن من عبادك نصيبا مفروضا﴾ [النساء/118]، أي: معلوما، وقيل: مقطوعا عنهم، والفرض كالإيجاب لكن الإيجاب يقال اعتبارا بوقوعه وثباته، والفرض بقطع الحكم فيه (الفرض والواجب مترادفان، وقالت الحنفية: الفرض: ما ثبت بقطعي، والواجب بظني.
قال أبو زيد الدبوسي: الفرض:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.354 harfف ر ض
فرض الله الصلاة وافترضها.
وحقك فرضٌ ومفروض ومفترض.
وفرّض الله الفرائض ومالكم لا تؤدّون فرائض إبلكم وهي حقوق الزكاة.
وفلان فرضيّ وفارض وفرّاض: معه علم الفرائض.
وقد فرض فراضة فهو فريض.
وفرض لفلان في الديوان إذا أثبت رزقه فيه.
وأبل إياس بن حصين في قتال الخوارج فقال الحجّاج: افرضوا له في ثلاثمائة فقال إياس: ما في ثلاث ما يجهّز غازياً وما في ثلاث متعة لفقير فقال:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.956 harfفرَضْت الشيء أَفْرِضه فَرْضاً وفَرَّضْتُه للتكثير: أَوْجَبْتُه. وقوله تعالى: سُورةٌ أَنْزَلْناها وفَرَضْناها، ويقرأ: وفرَّضْناها، فمن قرأَ بالتخفيف فمعناه أَلزَمْنا كم العَمل بما فُرِضَ فيها، ومن قرأَ بالتشديد فعلى وجهين: أَحدهما على معنى التكثير على معنى إِنا فرضنا فيها فُرُوضاً، وعلى معنى بَيَّنَّا وفَصَّلْنا ما فيها من الحلال والحرام والحدُود. وقوله تعالى: قد فرَضَ اللّه لكم تَحِلّةَ
فرَضْت الشيء أَفْرِضه فَرْضاً وفَرَّضْتُه للتكثير: أَوْجَبْتُه. وقوله تعالى: سُورةٌ أَنْزَلْناها وفَرَضْناها، ويقرأ: وفرَّضْناها، فمن قرأَ بالتخفيف فمعناه أَلزَمْنا كم العَمل بما فُرِضَ فيها، ومن قرأَ بالتشديد فعلى وجهين: أَحدهما على معنى التكثير على معنى إِنا فرضنا فيها فُرُوضاً، وعلى معنى بَيَّنَّا وفَصَّلْنا ما فيها من الحلال والحرام والحدُود. وقوله تعالى: قد فرَضَ اللّه لكم تَحِلّةَ أَيْمانِكم؛ أَي بيَّنها. وافْتَرَضَه: كفَرَضَه، والاسم الفَرِيضةُ. وفَرائضُ اللّهِ: حُدودُه التي أَمرَ بها ونهَى عنها، وكذلك الفَرائضُ بالمِيراثِ. والفارِضُ والفَرَضِيُّ: الذي يَعْرِف الفرائضَ ويسمى العِلْمُ بقِسْمةِ المَوارِيث فَرائضَ. وفي الحديث: أَفْرَضُكم زيد. والفَرْضُ: السُّنةُ، فَرَضَ رسول اللّه، صلّى اللّ عليه وسلّم، أَي سَنَّ، وقيل: فَرَضَ رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَي أَوْجَبَ وُجُوباً لازماً، قال: وهذا هو الظاهر. والفَرْضُ: ما أَوْجَبه اللّه عزّ وجلّ، سمي بذلك لأَنَّ له مَعالِمَ وَحُدُوداً. وفرَض اللّه علينا كذا وكذا وافْتَرَضَ أَي أَوْجَب. وقوله عزّ وجلّ: فمَن فرَض فيهنّ الحج؛ أَي أَوْجَبه على نفسه بإِحرامه. وقال ابن عرفة: الفَرْضُ التوْقِيتُ. وكلُّ واجِبٍ مؤقَّتٍ، فهو مَفْرُوضٌ. وفي حديث ابن عمر: العِلْمُ ثلاثةٌ منها فرِيضةٌ عادلةٌ؛ يريد العَدْل في القِسْمة بحيث تكون على السِّهام والأَنْصِباء المذكورة في الكتاب والسنَّة، وقيل: أَراد أَنها تكون مُسْتَنْبَطَةً من الكتاب والسنة وإِن لم يَرِد بها نص فيهما فتكون مُعادِلةً للنص، وقيل: الفَرِيضةُ العادِلةُ ما اتفق عليه المسلمون. وقوله تعالى: وقال لأَتَّخِذنَّ من عِبادِكَ نصِيباً مَفْرُوضاً؛ قال الزجاج: معناه مؤقتاً. والفَرْضُ: القِراءة. يقال: فَرَضْتُ جُزْئي أَي قرأْته، والفَرِيضةُ من الإِبل والبقر: ما بلغ عَدَدُه الزكاةَ. وأَفْرَضَتِ الماشِيةُ: وجبت فيها الفَرِيضة، وذلك إِذا بلغت نِصاباً. والفَرِيضةُ: ما فُرِضَ في السائمةِ من الصدقة. أَبو الهيثم: فَرائضُ الإِبل التي تحتَ الثَّنيّ والرُّبُعِ. يقال للقَلُوصِ التي تكون بنت سنة وهي تؤخذ في خمس وعشرين: فَرِيضةٌ، والتي تؤخذ في ست وثلاثين وهي بنت لَبُونٍ وهي بنت سنتين: فريضةٌ، والتي تؤخذ في ست وأَربعين وهي حِقّة وهي ابنة ثلاثِ سنين: فريضة، والتي تؤخذ في إِحدى وستين جَذَعةٌ وهي فريضتها وهي ابنة أَربع سنين فهذه فرائضُ الإِبلِ، وقال غيره: سميت فريضة لأَنها فُرِضَتْ أَي أُوجِبَتْ في عَدَدٍ معلوم من الإِبل، فهي مَفْروضةٌ وفَريضة، فأُدخلت فيها الهاء لأَنها جعلت اسماً لا نعتاً. وفي الحديث: في الفريضة تجبُ عليه ولا توجَدُ عنده، يعني السِّنَّ المعين للإِخراج في الزكاة، وقيل: هو عامّ في كل فرْضٍ مَشْروعٍ من فرائضِ اللّه عزّ وجل. ابن السكيت: يقال ما لهم إِلا الفَرِيضتانِ، وهما الجَذَعةُ من الغنم والحِقّةُ من الإِبل. قال ابن بري: ويقال لهما الفرْضتانِ أَيضاً؛ عن ابن السكيت. وفي حديث الزكاة: هذه فَرِيضةُ الصدقةِ التي فَرَضَها رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، على المسلمين أَي أَوجَبها عليهم بأَمر اللّه. وأَصلُ الفرض القطْعُ. والفَرْضُ والواجِبُ سِيّانِ عند الشافعي، والفَرْضُ آكَدُ من الواجب عند أَبي حنيفة، وقيل: الفرْضُ ههنا بمعنى التقدير أَي قَدّرَ صدَقةَ كلِّ شيء وبَيَّنَها عن أَمر اللّه تعالى. وفي حديث حُنَيْنٍ: فإِن له علينا ستّ فَرائضَ؛ الفرائضُ: جمع فَرِيضةٍ، وهو البعير المأْخوذ في الزكاة، سمي فريضة لأَنه فَرْضٌ واجب على ربّ المال، ثم اتُّسِع فيه حتى سمي البعيرُ فريضة في غير الزكاة؛ ومنه الحديث: مَن مَنَعَ فَرِيضةً من فَرائضِ اللّه. ورجل فارِضٌ وفَرِيضٌ: عالِمٌ بالفَرائضِ كقولك عالِمٌ وعَلِيمٌ؛ عن ابن الأعْرابي. والفَرْضُ: الهِبةُ. يقال: ما أَعطاني فَرْضاً ولا قَرْضاً. والفرْضُ: العَطيّةُ المَرْسُومةُ، وقيل: ما أَعْطَيْتَه بغير قَرْضٍ. وأَفْرَضْتُ الرَّجل وفَرَضْتُ الرَّجل وافْتَرَضْتُه إِذا أَعطيته. وقد أَفْرَضْتُه إِفْراضاً. والفرْضُ: جُنْدٌ يَفْتَرِضُون، والجمع الفُروضُ. الأَصمعي: يقال فَرَضَ له في العَطاء وفرَض له في الدِّيوانِ يَفْرِضْ فَرْضاً، قال: وأَفْرَضَ له إِذا جعل فريضة. وفي حديث عَدِيّ: أَتيت عمر بن الخطاب، رضي اللّه عنهما، في أُناسٍ من قَوْمِي فجعل يَفْرِضُ للرجل من طَيِّء في أَلفين أََلفين ويُعْرِضُ عني أَي يَقْطَعُ ويُوجِبُ لكل رجل منهم في العَطاء أَلفين من المال. والفرْضُ: مصدر كل شيء تَفْرِضُه فتُوجِبه على إِنسان بقَدْر معلوم، والاسم الفَرِيضةُ. والفارِضُ: الضخْمُ من كل شيء، الذكر والأُنثى فيه سواء، ولا يقال فارِضةٌ. ولِحْيةٌ فارضٌ وفارِضةٌ: ضَخْمةٌ عظيمة، وشِقْشِقةٌ فارِضٌ وسِقاء فارضٌ كذلك، وبَقَرة فارضٌ: مُسِنّة. وفي التنزيل: إِنها بقَرة لا فارِضٌ ولا بِكْر؛ قال الفرّاء: الفارِضي الهَرِمةُ والبِكْرُ الشابّة. وقد فَرَضَتِ البقرةُ تَفْرِضُ فُروضاً أَي كَبِرَتْ وطَعَنَت في السِّنّ، وكذلك فَرُضَتِ البقرة، بالضم، فَراضةً؛ قال علقمة بن عوف وقد عَنى بقرة هرمة: لَعَمْرِي، لقد أَعْطَيْتَ ضَيْفَكَ فارِضاً تُجَرُّ إِليه، ما تَقُوم على رِجْلِ ولم تُعْطِه بِكْراً، فَيَرْضَى، سَمِينةً، فَكَيْفَ يُجازِي بالمَوَدَّةِ والفِعْلِ؟ وقال أُمية في الفارض أَيضاً: كُمَيْت بَهِيم اللَّوْنِ ليس بِفارِضٍ، ولا بخَصِيفٍ ذاتِ لَوْنٍ مُرَقَّمِ وقد يستعمل الفارِضُ في المُسِنّ من غير البقر فيكون للمذكر وللمؤنث؛ قال: شَوْلاء مسك فارض نهيّ، من الكِباشِ، زامِر خَصيّ وقومٌ فُرَّضٌ: ضِخامٌ، وقيل مَسانُّ؛ قال رجل من فُقَيْم: شَيَّبَ أَصْداغِي، فرَأْسِي أَبْيَضُ، مَحامِلٌ فيها رجالٌ فُرَّضُ مِثْلُ البَراذِينِ، إِذا تأَرَّضُوا، أَو كالمِراضِ غَيْرَ أَنْ لم يَمْرَضُوا لو يَهْجَعُونَ سَنةً لم يَعْرِضُوا، إِنْ قلْتَ يَوْماً: للغَداء، أَعْرَضُوا نَوْماً، وأَطْرافُ السِّبالِ تَنْبِضُ، وخُبِئَ المَلْتُوتُ والمُحَمَّضُ واحدهم فارِضٌ؛ وروى ابن الأَعرابي: مَحامِلٌ بِيضٌ وقَوْمٌ فُرَّضُ قال: يريد أَنهم ثِقالٌ كالمَحاملِ؛ قال ابن بري: ومثله قول العجاج: في شَعْشعانٍ عُنُق يَمْخُور، حابي الحُيُودِ فارِضِ الحُنْجُور قال: وقال الفقعسي يذكر غَرْباً واسِعاً: والغَرْبُ غَرْبٌ بَقَرِيٌّ فارِضُ التهذيب: ويقال من الفارض فَرَضَتْ وفُرضَت، قال: ولم نسمع بِفَرِضَ. وقال الكسائي: الفارِضُ الكبيرة العظيمة، وقد فَرَضَت تَفْرِضُ فُرُوضاً. ابن الأَعرابي: الفارض الكبيرة، وقال أَبو الهيثم: الفارِضُ المُسِنّةُ. أَبو زيد: بقرة فارِضٌ وهي العظيمةُ السمينة، والجمع فَوارِضُ. وبقرةٌ عَوانٌ: من بقر عُونٍ، وهي التي نُتجَت بعد بَطْنها البِكْر، قال قتادة: لا، فارِضٌ هي الهَرِمةُ. وفي حديث طَهْفةَ: لكم في الوَظِيفةِ الفَريضةُ؛ الفَريضةُ الهرمةُ المُسِنّةُ، وهي الفارِضُ أَيضاً، يعني هي لكم لا تُؤْخذُ منكم في الزكاة، ويروى: عليكم في الوَظِيفةِ الفَرِيضةُ أَي في كل نِصابٍ ما فُرِضَ فيه. ومنه الحديث: لكم الفارِضُ والفرِيضُ؛ الفَرِيضُ والفارِضُ: المُسِنّةُ من الإِبل، وقد فَرَضَت، فهي فارِضٌ وفارِضةٌ وفَرِيضةٌ، ومثله في التقدير طَلَقَتْ فهي طالق وطالِقةٌ وطَلِيقةٌ؛ قال العجاج:نَهْرُ سَعِيدٍ خالِصُ البياضِ، مُنْحَدِرُ الجِرْية في اعْتِراضِ هَوْلٌ يَدُقُّ بكم العِراضِ، يَجْرِي على ذِي ثَبَجٍ فِرْياضِ (* قوله: العراض بالكسر؛ هكذا في الأصل ولعلها العراضي بالياء المشدّدة.)كأَنَّ صَوْت مائِه الخَضْخاضِ أَجْلابُ جِنٍّ بنَقاً مِغْياضِ قال: ورأَيت بالسِّتارِ الأَغْبَرِ عَيْناً يقال لها فِرْياضٌ تَسْقي نخلاً كثيرة وكان ماؤها عذباً؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: يا رُبَّ مَوْلىً حاسِدٍ مُباغِضِ، عليَّ ذِي ضِغْنِ وضَبٍّ فارِضِ، له قُروء كقُروء الحائِضِ عنى بضب فارضٍ عَداوةً عظيمة كبيرة من الفارض التي هي المسنة؛ وقوله: له قروء كقروء الحائض يقول: لعداوته أَوقات تهيج فيها مثل وقت الحائض. ويقال: أَضمر عليّ ضِغْناً فارضاً وضِغْنةً فارضاً، بغير هاء، أَي عظيماً، كأَنه ذو فَرْض أَي ذو حَزٍّ؛ وقال: يا رُبّ ذي ضِغن عليّ فارِض والفَرِيضُ: جِرّةُ البعير؛ عن كراع، وهي عند غيره القَريضُ بالقاف، وسيأْتي ذكره. ابن الأَعرابي: الفَرْضُ الحَزُّ في القِدْحِ والزَّنْدِ وفي السَّير وغيره، وفُرْضةُ الزند الحز الذي فيه. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: اتخذ عام الجدب قِدْحاً فيه فَرْض؛ الفرض: الحَزُّ في الشيء والقطعُ، والقِدْحُ: السهْمُ قبل أَن يُعْمل فيه الرِّيشُ والنَّصْلُ. وفي صفة مريم، عليها السلام: لم يَفْتَرِضْها ولَد أَي لم يؤثِّر فيها ولم يَحُزّها يعني قبل المسيح. قال: ومنه قوله تعالى: لأَتخذنّ من عبادك نَصِيباً مَفْرُوضاً؛ أَي مؤقتاً، وفي الصحاح: أَي مُقْتَطَعاً مَحْدوداً. وفَرْضُ الزَّنْد: حيث يُقْدَحُ منه. وفَرَضْتُ العُودَ والزَّندَ والمِسْواكَ وفرَضْتُ فيهما أَفْرِضُ فَرْضاً: حَزَزْتُ فيهما حَزّاً. وقال الأَصمعي: فرَض مِسْواكَه فهو يَفْرِضُه فَرْضاً إِذا حَزَّه بأَسنانِه. والفَرْضُ: اسم الحز، والجمع فُروضٌ وفِراضٌ؛ قال: منَ الرَّصَفاتِ البِيضِ، غيَّرَ لَوْنَها بَناتُ فِراضِ المَرْخِ، واليابسِ الجَزْلِ التهذيب في ترجمة فرض: الليث التقْرِيضُ في كلّ شيء كتقْريضِ يَدَيِ الجُعَلِ؛ وأَنشد: إِذا طَرَحا شَأْواً بأَرْضٍ، هَوَى له مُقَرَّضُ أَطْرافِ الذِّراعَين أَفلَحُ قال الأَزهري: هذا تصحيف وإِنما هو التفريض، بالفاء، من الفرْض وهو الحز. وقولهم الجُعْلانةُ مُفَرَّضةٌ كَأَنَّ فيها حُزوزاً، قال: وهذا البيت رواه الثِّقاتُ أََيضاً بالفاء: مُفَرَّضُ أَطْرافِ الذراعين، وهو في شعر الشماخ، وأَراد بالشأْو ما يُلْقِيه العَيْرُ والأَتانُ من أَرْواثها، وقال الباهلي: أَراد الشماخ بالمُفَرَّضِ المُحَزَّزَ يعني الجُعَل. والمِفْرَضُ: الحديدة التي يُحَزّ بها. وقال أَبو حنيفة: فراض النحل (* قوله «فراض النحل» كذا بالنسخة التي بأَيدينا، والذي في شرح القاموس: الفراض ما تظهره إلخ.») ما تظهره الزَّنْدةُ من النار إِذا اقْتُدِحَت. قال: والفراض إِنما يكون في الأُنثى من الزندتين خاصة. وفَرَضَ فُوقَ السهْمِ، فهو مَفْروضٌ وفَريضٌ: حَزَّه. والفَريضُ: السهم المَفْروض فُوقُه. والتفْريضُ: التحزيز. والفَرْضُ: العَلامةُ؛ ومنه فرْضُ الصلاةِ وغيرها إِنما هو لازم للعبد كلُزومِ الحَزِّ للقِدْح. الفراء: يقال خرجت ثَناياه مُفَرَّضةً أَي مؤشَّرةً، قال: والغُروبُ ماء الأَسنان والظَّلْمُ بياضُها كأَنه يعلوه سَواد، وقيل: الأَشْرُ تحزيز في أَطراف الأَسنان وأَطرافُها غُروبها، واحدها غَرْبٌ. والفَرْضُ: الشّقُّ في وسَط القبر. وفَرَضْت للميت: ضَرَحْت. والفُرْضةُ: كالفَرْضِ. والفَرْضُ والفُرْضةُ: الحَزّ الذي في القوْس. وفُرْضة القوس: الحز يقع عليه الوتَر، وفَرْضُ القوسِ كذلك، والجمع فِراضٌ. وفُرْضةُ النهر: مَشْرَبُ الماء منه، والجمع فُرَضٌ وفِراضٌ. الأَصمعي: الفُرْضةُ المَشْرَعةُ، يقال: سقاها بالفِراضِ أَي من فُرْضةِ النهر. والفُرْضة: الثُّلْمة التي تكون في النهر. والفِراضُ: فُوَّهةُ النهر؛ قال لبيد: تجري خزائنه على مَن نابَه، جَرْيَ الفُراتِ على فِراضِ الجَدْوَلِ وفُرْضةُ النهر: ثُلْمَتُه التي منها يُسْتقى. وفي حديث موسى، عليه السلام: حتى أَرْفَأ به عند فرضة النهر أَي مَشْرَعَتِه، وجمع الفرضة فُرَضٌ. وفي حديث ابن الزبير: واجعلوا السيوف للمنايا فُرَضاً أَي اجعلوها مَشارِعَ للمنايا وتَعَرَّضُوا للشهادة. وفُرْضَةُ البحر: مَحَطُّ السفُن. وفُرْضةُ الدواةِ: موضع النِّفْس منها. وفُرْضة الباب: نَجْرانُه. والفَرْضُ: القِدْحُ؛ قال عبيدُ بن الأَبرص يصف بَرْقاً: فَهْوَ كَنِبْراسِ النَّبِيطِ، أَو الـ ـفَرْضِ بكَفِّ اللاَّعِبِ المُسْمِرِ والمُسْمِرُ: الذي دخل في السَّمَرِ. والفَرْضُ: التُّرْسُ؛ قال صخر الغي الهذلي: أَرِقْتُ له مِثْلَ لَمْعِ البَشِيـ ـرِ، قَلَّبَ بالكفِّ فَرْصاً خَفِيفَا قال أََبو عبيد: ولا تقل قُرْصاً خفيفا. والفَرْضُ: ضرب من التمر، وقيل: ضرب من التمر صغار لأَهل عُمان؛ قال شاعرهم: إِذا أَكلتُ سمَكاً وفَرْضا، ذهَبْتُ طُولاً وذهَبْتُ عَرْضا قال أَبو حنيفة: وهو من أَجود تمر عُمانَ هو والبَلْعَقُ، قال: وأَخبرني بعض أَعرابها قال: إِذا أَرْطَبَتْ نخلَتُه فتُؤُخِّرَ عن اخْتِرافِها تَساقَطَ عن نواه فبقيت الكِباسةُ ليس فيها إِلا نَوىً معلَّق بالتَّفارِيق. ابن الأَعرابي: يقال لذكر الخنافس المُفَرَّضُ وأَبو سَلْمانَ والحَوَّاز والكَبَرْتَلُ. والفِراضُ: موضع؛ قال ابن أَحمر: جزَى اللّه قَوْمي بالأُبُلَّةِ نُصْرةً ومَبْدىً لهم، حَولَ الفِراضِ، ومَحضَرا وأَما قوله أَنشده ابن الأَعرابي: كأَنْ لم يكُنْ مِنّا الفِراضُ مَظِنَّةً، ولم يُمْسِ يَوْماً مِلْكُها بيَمِيني فقد يجوز أَن يَعْنِيَ الموضع نفْسَه، وقد يجوز أَن يعني الثغور يشبهها بمشارِعِ المياهِ، وفي حديث ابن عمر: أَن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، استقبل فُرْضَتَيِ الجبلِ؛ فُرْضةُ الجبل ما انْحَدَرَ من وسطه وجانبه. ويقال للرجل إِذا لم يكن عليه ثوب: ما عليه فِراضٌ أَي ثوب، وقال أَبو الهيثم: ما عليه سِتْرٌ. وفي الصحاح: يقال ما عليه فِراضٌ أَي شيءٌ من لِباسٍ. وفِرْياضٌ: موضع.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR711 harf* ف ر ض * * الفَرْضُ * الحز في الشيء والفرض أيضا ما أوجبه الله تعالى سمي بذلك لأن له معالم وحدودا وقله تعالى ﴿لاتخذن من عبادك نصيبا مفروضا﴾ أي مقتطعا محدودا و * التَّفْرِيض * التحزيز وقريئ ﴿سورة أنزلناها وفرضناها﴾ بالتشديد أي فصلناها و * فُرْضَةُ * النهر بضم الفاء ثلمته التي يستقى منها وفرضة البحر أيضا محط السفن و * فَرَضَ * له في العطاء وفرض له في الديوان من باب ضرب و * فَرضَت * البقرة أي
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.400 harfالفرض، كالضرب: التوقيت ، قاله ابن عرفة، ومنه قوله تعالى: فمن فرض فيهن الحج فكل واجب مؤقت فهو مفروض، وكذا قوله تعالى: ما كان على النبي من حرج فيما فرض الله له أي وقت الله له، وكذلك قوله تعالى: نصيبا مفروضا ، أي مؤقتا، كل ذلك من تفسير ابن عرفة، وكذلك قول الزجاج في معنى قوله مفروضا . وقال غيره: فمن فرض فيهن الحج أي أوجبه على نفسه بإحرامه. الفرض: الحز في الشيء . يقال: فرضت الزند
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok21.139 harfفَرَضَهُ
1 فَرَضَهُ ذ , (S, A, O, Msb, &c.,) aor. فَرِضَ , (Msb, TA, &c.,) inf. n. فَرْضٌ, (S, O, Msb, K, &c.,) He made a mark in it, or upon it, by notching, or otherwise: (O:) he notched it: made a notch, or an incision, in it; (S, O, Msb, K;) namely, a piece of wood, (Msb,) a زَنْد, [or rather فَرَضَهَا said of a زَنْدَة, from which fire is produced,] and a سِوَاك [or toothstick], (S, O,) and
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.130 harfفَرَضَ
فَرَضَ I ( n. ac. فَرْض 1 ),
a. Notched; made an incision in.
b. [ La ], Timed; appointed for.
c. [ La ], Assigned, gave a portion to; pensioned.
d. [ acc. & 'Ala ], Imposed, made binding upon; decreed for.
e. Formed an hypothesis
f. Recited.
g. ( n. ac. فُرُوْض 27 ), Dilated.
فَرُضَ
فَرُضَ U ( n. ac. فَرَاْضَة 22t , فُرُوْض 27 ),
a. Was skilled in the law of inheritance.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR36.428 harfفرض
فَرَضَ - يَفْرِضُ - فَرِيْضَة - مَفْرُوْض
فَرَضَ - يَفْرِضُ + كائن + شيئاً: يحدد مقدار الشيء أو طريقة عمله: قَدَّر وحدد من شيء أو من برنامج عمل، جزءاً بمقدار أو وزن أو مواصفات معينة
فَرَضَ - يفرِضُ + كائن + شيئاً + لـ كائن: قـَدَّر وحدد من شيء أو من برنامج عمل، جزءاً بمقدار أو وزن أو مواصفات معينة، وخصصه لصالح الكائن
فَرَضَ - يفرِضُ +
Sîgalar(9)
- فَرِيضَةًFarz kılınan(فَعِيلَةً)×5
- فَرَضَFarz kıldı(فَعَلَ)×4
- فَرَضْتُمْFarz kıldınız(فَعَلْتُمْ)×2
- مَفْرُوضًاFarz olunan(مَفْعُولًا)×2
- الْفَرِيضَةِFarz kılınan(الْفَعِيلَةِ)×1
- تَفْرِضُواFarz kılarsınız(تَفْعِلُوا)×1
- فَارِضٌYaşlı (sığır)(فَاعِلٌ)×1
- فَرَضْنَاFarz kıldık(فَعَلْنَا)×1
- وَفَرَضْنَاهَاVe onu farz kıldık(وَفَعَلْنَاهَا)×1
Mücavir kökler121 mücavir (145 toplam)
- نسو
4 ortak ayet · Kadınlar
- نصف
2 ortak ayet · Yarısı
- حلل
3 ortak ayet · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
- حرج
2 ortak ayet · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
- يمن
3 ortak ayet · Sağ yandır
- علم
7 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- زود
1 ortak ayet · Azık
- نكح
2 ortak ayet · Nikah
- حكم
4 ortak ayet · Gem demektir
- طلق
2 ortak ayet · “Dalk” sansar demektir
- قرب
3 ortak ayet · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
- نصب
2 ortak ayet · Dikili taş demektir
Geçtiği ayetler(14)
… طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا …
Farz kılınanTemas etmediğiniz veya bir mehir kesmediğniz kadınları boşamışsanız, size vebal yoktur. Şu kadar ki, zengin olan kudretince, darda bulunan da halince ma’ruf bir fayda ile onları faydalandırmalıdır. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur.
… طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ …
Farz kılınanBir mehir kestiğniz takdirde temas etmeden önce onları boşarsanız; kestiğiniz mehrin yarısı onlarındır. Meğer, kendilerini bağışlamış veya nikah düğümü elinde bulunan kimse bağışlamış ola. Bağışlamanız, takvaya daha yakındır. Aranızdaki fazileti unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptığınız şeyleri görendir.
… آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا
Farz kılınanÇocuklarınızın mirastaki durumu hakkında Allah, size şöyle emir buyuruyor: Erkeğe iki dişinin hissesi kadardır. Eğer kadınlar ikinin üstünde ise; bırakılan malların üçte ikisi onlarındır. Şayet kız tek ise, yarısı onundur. Ölenin çocuğu varsa; ana ve babadan herbirine bırakılan malın altıda biri; çocuğu olmayıp da ona ana ve babası mirasçı olduysa; üçte biri, anasınındır. Kardeşleri varsa; o vakit, altıda bir anasınındır. Bu hükümler ölenin borcu ödenip yaptığı vassiyetler yerine getirildikten sonradır. Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilmezsiniz. Allah’tan bir fariza olarak. Doğrusu Allah; Alim, Hakim olandır.
… غَيْرَ مُسَافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ …
Farz kılınanEvli kadınlarla evlenmeniz de. Sağ ellerinizin sahib oldukları müstesna. Bunlar; Allah’ın size farz kıldığı hükümlerdir. Geriye kalanları ise; zinadan kaçınıp iffetli yaşamanız şartı ile mallarınızla istemeniz size helal kılındı. Onlardan yararlandığınızın karşılığı olarak kararlaştırılmış olan mehirlerini verin. Kararlaştırdıktan sonra, aranızda anlaştığınız hususta size bir sorumluluk yoktur. Şüphesiz ki Allah, Alim, Hakim olandır.
… وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
Farz kılınanSadakalar, Allah’tan bir farz olarak; ancak fakirler, miskinler, sadaka üzerinde memur olanlar, kalbleri ısındırılanlar, köleler, borçlular, Allah yolunda olanların ve yolda kalanların uğruna sarfedilir. Ve Allah; Alim’ dir, Hakim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فرض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | وجب, كتب, حتم, قدر |
| Zıt Kök | نفل |
| Çekirdek Özet 1 | Sert bir nesneye çentik açmak, kertik koymak, sınırını ve payını belirgin biçimde kazıyıp ayırmak |
| Çekirdek Özet 2 | Hükmü, payı ve sorumluluğu kesin çizgilerle belirleyip bağlayıcı ve net bir sınır haline getirmek |
| Çekirdek Özet 3 | Belirsizliği gideren, sınırları çizilmiş kesin pay, ödev ve yapısal kuralları ifade eden kurumsal ölçü |
| Kritik Hata Riski | Farz kavramını salt körü körüne bir zorunluluk sayıp kökteki ölçülü tayin, pay belirleme ve sınır çizme boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فر | Bir bütünü yarmak, açmak, aralamak, ayrıştırmak veya yüzeyi kesip ortaya çıkarmak (örneğin فرق, فرغ, فرد, فرش, فرط) | ض | Yarılma ve açılma hareketini sert bir cisim üzerinde kalıcı, belirgin ve ölçülü bir kertik, çentik veya sınır çizgisi oluşturacak şekilde sabitleştirmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Açılma, dışa vurum, sınırdan dışarıya pay çıkarma veya sesli/belirgin bir sınır beyanı. |
| ر | İnsan başı | Başlangıç, bilinçli yöneliş, öncelik ve ölçünün belirlendiği tepe nokta. |
| ض | Olta, bitki (yoğunlaşmış yan kıvrım; ص imgesinden türetme) | Sert bir zemine takılma, tutunma, sınırlandırma ve yan tarafa doğru belirgin bir iz bırakarak sabitleşme. |
| فرض | Ağız-baş-sabitleme hareketi | Belirli bir bilinç ve iradeyle (ر), yüzeyde bir aralık veya açıklık oluşturarak (ف), oraya kalıcı, tutucu ve sınırlandırıcı bir çentik veya kertik bırakma (ض) hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sert bir ağaca veya yaya kirişin oturacağı kertiği (çentiği) açmak; ateş yakılan çakmak odununa (zend) oyuk delmek; nehir kenarında su alma veya gemi yanaşma yerini (iskele, kıyı çentiği) belirlemek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kalkanın veya yayın kertilmiş kenarlarını anlatmak üzere kullanımı mevcuttur. Nitekim Maqāyīs al-Lugha'da kalkan anlamında şahit getirilen beyitte şöyle denir: أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير / يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken İslâmî dönemde ordu kütüğüne askerin adını ve tahsisatını (maaş/pay) belirleyip kaydetmek (divanda maaş belirleme); ayrıca karşı taraf üzerinde kesinleşen ve hak edilen payı bağlamak anlamında kullanılmıştır. Kitābü’l-ʿAyn'da geçen şu beyit bunu örneklendirir: ألا ليسَ فتَى الفِتْيانِ بالرَّحْضِ ولا البَضِّ / ولكن مُبْتَنَى العُرْفِ بفَرْضٍ كانَ أو قَرْضِ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha; Kitābü’l-ʿAyn; Lisān al-ʿArab; Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça فرض kökü, Sami dillerinde sert bir yüzeye iz bırakma, kesme, çentme ve pay ayırma anlam alanı ile semantik temas taşır. İbrânîce ve Ârâmîce/Süryânîce katmanlarda doğrudan aynı ses denkliğiyle birebir örtüşen yaygın bir kökten ziyade, sert maddeyi kertme ve payları belirleme işlevi bakımından פרט (tekil parçalara ayırma, bölme) ve פרש (açıklama, ayırma, netleştirme) kökleriyle anlamsal bir matris oluşturur. Kökün Arapçada kazandığı özgün semantik yönelim; yayın kiriş yerini kertmek, nehir kıyısında girinti açmak ve buradan hareketle hukuki/şer'î bir sınır ve hisse belirlemek şeklinde son derece somut bir zanaat ve coğrafya algısından kavramsal yasaya geçişi temsil eder. Arapçada "vücûb" (düşme/zorunluluk) kavramından farklı olarak, önceden takdir edilmiş kesin bir pay ve kertik manası öne çıkar.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs; Brockelmann; Lisān al-ʿArab; Lane's Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sert cisimde iz bırakma, çentik ve kertik açma | Ağaçta veya yayda kiriş tutsun diye açılan kertikten hareketle, üzerinde şüphe kalmayan kesin hüküm, tayin edilen pay ve belirlenen sınıra aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kesme, parçalama ve sınır belirleme çekirdekleri | Kuzeybatı Sami dillerindeki pay ayırma, bölme ve işaret koyma semantik alanıyla akrabadır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha; Lane's Lexicon; David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فرض | Anlamlı | Çentik açmak, sınır ve pay belirlemek | Hedef kök; sert nesneye kertik vurmak, pay tayin etmek ve farz kılmak. | Kur'an'da geçer. |
| فضر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| رفض | Anlamlı | Bırakmak, terk etmek, dağılmak | Bir şeyi terk edip bırakmak, bir aradayken dağılıp yayılmak. | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki toplayıp sınır koymanın aksine dağıtma ve salma anlamı taşır. |
| رضف | Anlamlı | Kızgın taş, taşları dizmek | Güneşte veya ateşte kızdırılmış taş (radfe); taşları birbirine bitiştirmek. | Kur'an'da geçmez; sert zemin ve temas ilgisi mevcuttur. |
| ضفر | Anlamlı | Örmek, saç örgüsü yapmak | Saç veya ipi büküp birbirine geçirmek, örmek; kum tepesi oluşturmak. | Kur'an'da geçmez; sınırlandırma ve birleştirme ile ilgilidir. |
| ضرف | Anlamlı | Sakız ağacı cinsi veya bir yere yanaşma | Sözlüklerde dağda yetişen bir ağaç türü veya yönelme/yanaşma olarak kaydedilir. | Kur'an'da geçmez; kullanım alanı sınırlıdır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فرض | Merkez | Kertik açarak pay ve sınır belirleme | Hükmü ve payı kesilip belirlenmiş, sınırları net ölçülmüş bağlayıcılık. | Takdir edilmiş, kertilmiş ve kesin pay haline getirilmiş kural. |
| وجب | Komşu | Düşme, sabit ve gerekli olma | وجب düşüş ve yerleşiklik üzerinden zorunluluğu anlatırken, فرض ölçü, kertik ve pay tayini nüansına odaklanır. | Varlık ve sorumluluğun boyna düşmesi, kaçınılmaz olması. |
| كتب | Komşu | Bir araya getirme, kaydetme, yasalaştırma | كتب hükmü kayıt altına alarak kurumsallaştırır; فرض ise ona kesin bir ölçü, çentik ve pay tahsis eder. | Hükmün yazı ve tescil yoluyla bağlayıcı kılınması. |
| قدر | Komşu | Ölçme, miktarını belirleme | قدر her türlü miktar ve kapasite belirlemesidir; فرض ise bu miktarı hukuken veya fiilen kesin bir sınıra/çentiğe bağlamaktır. | Varlığın veya hükmün miktar ve vaktinin tayini. |
| حتم | Komşu | Geri dönülmez kesin karar verme | حتم kararın infazının ve sonucunun kesinliğini vurgular; فرض ise sınırın çizilmişliğini ve payı belirtir. | Hükmün bozulamaz biçimde nihayete erdirilmesi. |
| نفل | Zıt | Fazlalık, pay dışı bağış, ek eylem | فرض kesin çizgilerle belirlenmiş asıl pay iken, نفل belirlenen sınırın ötesinde yapılan fazlalıktır. | Asıl ödevin ve tahsisatın dışında kalan serbest katkı. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فرض | Kertik açmak, pay tayin etmek, bağlayıcı kılmak | Sert cisimde iz bırakmaktan kesinleştirilmiş pay ve göreve uzanan anlam alanı. | Kesin |
| Latince | Praescribere, determinare, praeceptum | Önceden çizmek, sınır koymak, buyurmak | Praescribere sınır çizmeyi, determinare ise hudut ve pay belirlemeyi tam karşılar; ancak somut "kertik" imgesi eksiktir. | Güçlü |
| İngilizce | Prescribe, allocate, enjoin, statutory quota | Şart koşmak, pay tahsis etmek, farz kılmak | Allocate pay tayinini, prescribe ise yasal sınır koymayı karşılar; İslâmî terim olarak "obligatory act" kullanılır. | Güçlü |
| Almanca | Festsetzen, vorschreiben, Pflichtteil | Kararlaştırmak, zorunlu kılmak, tayin edilmiş pay | Festsetzen sınırın ve payın kesinleştirilmesini çok iyi yansıtır; Pflichtteil miras payı nüansına denk gelir. | Güçlü |
| Fransızca | Prescrire, assigner, quota obligatoire | Sınırını çizip emretmek, pay ayırmak | Assigner bir payı kesin olarak tahsis etme yönünü, prescrire ise kural koymayı karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَرِيضَةً / فَرَضْتُمْ | Mehir veya miras olarak belirlenmiş kesin pay | Nikâh akdinde belirlenen mehir miktarı ve terekenin paylaştırılması bağlamı (Bakara 2:236, 2:237; Nisâ 4:24). |
| فَرَضَ / فَرَضْنَاهَا | Şer'î hükmü kesin ve bağlayıcı olarak yasalaştırmak | Toplumsal kuralların, ailevi ve ahlaki sınırların kesin hüküm olarak indirilmesi (Nûr 24:1; Tahrîm 66:2). |
| مَفْرُوضًا | Takdir edilmiş, sınırları çizilmiş ve kesinleştirilmiş nasip | Mirastan hak sahiplerine düşen maktu pay veya şeytanın hedeflediği belirli zümre (Nisâ 4:7; Nisâ 4:118). |
| فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ | Bir ibadeti niyetiyle üzerine kesin olarak vacip kılmak | Hac aylarında ihrama girerek hac vazifesini kendi nefsine bağlayıcı hale getirme bağlamı (Bakara 2:197). |
| فَارِضٌ | Yaşını almış, doğum yapmış, olgun ve irileşmiş sığır | İsrailoğullarının kurban etmesi istenen sığırın ne çok yaşlı ne de çok genç olduğunu niteleyen bağlam (Bakara 2:68). |
| فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ | Kur'an'ın tebliğini, ahkâmını ve taşınmasını görev kılmak | Hz. Peygamber'e risalet vazifesinin ve vahyin sorumluluğunun yüklenmesi bağlamı (Kasas 28:85). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlâhî mükellefiyet ve hüsün-kubuh | Allah'ın kullarına fiilleri farz kılmasının mâhiyeti; teklif-i mâ lâ yutâk tartışmaları ve farzın bağlayıcılığının kaynağı. | İlâhî irade ve hikmetle belirlenmiş, inkârı küfrü gerektiren kesin ve bağlayıcı buyruk. |
| Fıkıh | Ahkâm-ı hamse ve miras taksimi (ferâiz) | Farz ile vâcip ayrımı (Hanefî usulünde sübûtu ve delâleti kat'î olan emir); miras hukukunda hisseleri belirlenmiş pay sahipleri (ashâb-ı ferâiz). | Sübûtu kat'î delille sabit, terk edilmesi günah, inkârı küfür sayılan kesin ödev ve takdir edilmiş net miras payı. |
| Tefsir | Ahkâm ayetlerinin teşrii ve takdiri | Ayetlerdeki "farada" ifadesinin sadece emir mi yoksa "hükmü açıklamak, sınırını ve payını netleştirmek" mi olduğu tartışması. | Hükmün sınırlarının açıkça çizilmesi, muğlaklığın giderilip uygulamanın kesinleştirilmesi. |
| Hadis | Sünnet-i müekkede ve ordu tahsisatı | "Resûlullah farz kıldı" ifadelerinin mutlak vücûb mu yoksa sünnet yoluyla takdir mi bildirdiği; sahabeye maaş tayin edilmesi (iftrâz). | İcrası bağlayıcı kural veya düzenli gelir/pay tahsisi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve ahlak sınırları | Asgarî bağlayıcı eksen | Bireyin ve toplumun varlığını korumak için vazgeçilmez olan temel sorumluluk sınırını çizer. | Farz, dinin iskeletidir; sınırları netleştirilmiş bu kertiklerin altına düşüldüğünde nizam bozulur. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Aksiyomatik ve kesin öncül | Şüpheye yer bırakmayacak açıklıkta tanımlanmış kural ve kesinleşmiş bilgi alanı. | Tanımı ve çerçevesi kesinleştirilmiş, üzerinde spekülasyon yapılamayacak açık aksiyomları temsil eder. | Güçlü |
| Siyasi | Anayasal düzen ve kamu hukuku | Pozitif amir yasa | Devlet otoritesinin yurttaşlara ve kurumlara yüklediği kesin, tartışmasız yasal ödevler. | Toplumsal barışı korumak adına sınırları yasama tarafından kertilmiş kamu yükümlülükleridir. | Güçlü |
| İktisadi | Maliye ve servet dağılımı | Maktu pay, taban gelir ve zekât | Servetin tek elde birikmesini önleyen zorunlu vergiler ve belirlenmiş miras hisseleri. | Gelir ve servet üzerinden kesilen kesin paylar (hisse-i mefrûza), iktisadî adaletin alt sınırını güvenceye alır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık fonksiyonlarda eşik değeri veya çentik (notch filter / threshold) | Kesintisiz bir akış içinde belirli bir sınırın altına veya üstüne geçişi engelleyen, kesilip netleştirilmiş sabit sınır değeri. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kanunî asgarî standartlar ve maktu haklar (statutory entitlement) | Sözleşme serbestisinin dahi çiğneyemeyeceği, tarafların iradesinden bağımsız olarak yasayla çizilmiş kesin hak ve ödev sınırı. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Farz kelimesini sadece "yapılması zorunlu kılınan dinî ritüel" (namaz, oruç vb.) ile sınırlandırmak; kökün özündeki "kertik açmak, pay belirlemek, takdir etmek ve sınır çizmek" anlamını bütünüyle unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök sadece ibadet mecburiyetini değil; mehrin miktarını takdir etmeyi (Bakara 2:236), mirastaki kesin hisseyi (Nisâ 4:7), helal sınırların çizilmesini (Ahzâb 33:38) ve toplumsal ahkâmın detaylandırılmasını (Nûr 24:1) içine alan geniş bir ölçü sistemidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Farzı salt ceza korkusuyla yerine getirilen şekilsel bir dayatma gibi görmek; ibadetteki, aile hukukundaki ve iktisattaki "ölçülü denge ve hak koruma" hikmetini kavrayamamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın vazettiği dinin rasgele tavsiyeler yığını değil; sınırları, payları ve eşikleri milimetrik olarak kertilmiş, kesinleştirilmiş bir nizam (şeriat) olduğunu kavramak için anahtar köktür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile ve evlilik hukuku (mehir ve boşanma), miras taksimi (ferâiz), hac ahkâmı ve vahyin Hz. Peygamber'e yüklediği sorumlulukları beyan eden ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindeki bağlayıcılığın keyfî bir baskı olduğu zannını yıkar; aksine farzın, karmaşayı önlemek üzere bir nesneye açılan çentik gibi hakları ve sınırları belirginleştiren bir güvence olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSert bir nesneye veya ağaca aletle çentik/kertik açmak, sınırını ve taksim edilecek payını görünür bir çizgiyle belirginleştirmek.
- Soyut anlamBelirsizliği ve keyfiyeti ortadan kaldırmak üzere bir hükmü, payı, görevi veya kuralı kesin, bağlayıcı ve dokunulmaz bir sınır olarak yasalaştırmak.
- Sistematik karşılıkDeğişken ve serbest ilişkiler alanında adaleti, düzeni ve hakkı koruyan asgarî, maktu ve amir hukukî eşik.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde evrensel eylem veya mülkiyet kümesini, yapılması kaçınılmaz olan asgarî şer'î eşiği (farz kılınan sınırı), bu eşiği aşarak meşru dairede kalan zorunlu yükümlülük alanını temsil eder. İkinci formülde ise taksim edilecek toplam varlığı veya terekeyi, ise her hak sahibine kesin olarak kertilmiş, sınırlandırılmış maktu payı (farîza) simgeler; bu payların toplamı bütünü eksiksiz ve adil biçimde inşa eder.