فطر

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ف-ط-ر13 sîga, 97 mücavir kök, 19 ayet, 17 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.ذرأفَطَرَهددانْفَطَرَتْفطرفُطُورٍسموفَاطِرِيَتَفَطَّرْنَأرضملكفَاطِرُكودنغضفَاطِرَلحق

KökSîga 13Ayet 19Sure 17Mücavir 97

▶ Ağı aç (3B)

فطر

ف - ط - ر

KÖK
  • 20 geçiş
  • 19 ayet
  • 13 sîga
  • 13 sözlük

Fıtr ; “Futr” mantar demektir. “Fetire” mayalanmış ekmek demektir. “Fetr” ise yarık demektir. “Ftrat” yaratılmış anlamına gelir. Başlangıçta kainat bir tek madde olarak sıkı bir şekilde küçücük iken 10 milyar yıl evvel çatlamış ve oluşan parçacıklar birbirinden uzaklaşmaya başlamış, sonra da birbirlerini çekerek bugünkü düzen oluşmuştur. Halen canlılar yarılarak çoğalmaktadır. Kıyamet günü semanın infitar edeceği bildiriliyor. Bu kara delikte bütün kainat toplandıktan sonra yeniden ilk yaratılşa benzeyen bir şekilde yeniden patlaması olarak anlaşılabilir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Fıtr ; “Futr” mantar demektir. “Fetire” mayalanmış ekmek demektir. “Fetr” ise yarık demektir. “Ftrat” yaratılmış anlamına gelir. Başlangıçta kainat bir tek madde olarak sıkı bir şekilde küçücük iken 10 milyar yıl evvel çatlamış ve oluşan parçacıklar birbirinden uzaklaşmaya başlamış, sonra da birbirlerini çekerek bugünkü düzen oluşmuştur. Halen canlılar yarılarak çoğalmaktadır. Kıyamet günü semanın infitar edeceği bildiriliyor. Bu kara delikte bütün kainat toplandıktan sonra yeniden ilk yaratılşa benzeyen bir şekilde yeniden patlaması olarak anlaşılabilir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.262 harf
باب الطاء والراء ولفاء معهما ط ر ف، ط ف ر، ف ط ر، ف ر ط مستعملات طرف: الطَّرْفُ: تَحريكُ الجفون في النّظر. يقال: شَخَصَ بَصَرُهُ فما يَطرِف. والطَّرْفُ: اسم جامع للبصر، لا يُثَنَّى ولا يُجْمع. والطَّرْفُ: إصابتُك عيناً بثوبٍ او غيره، والأسم: الطُّرفة. تقول: طُرِفَتْ عَيْنُه، واصابتها طُرفة. وطَرَفَها الحزنُ بالبُكاء. قال: والعَيْنُ مطروفةٌ إنسانُها غرِقُ وقال: فلا يَغُرُّك من فتاةٍ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.035 harf
أفْطَرَ الصائمُ. والاسمُ الفِطْرُ. وفَطَّرتُهُ أنا تَفْطيراً. ورجلٌ مُفْطِرٌ وقومٌ مفاطيرُ. ورجل فِطْرٌ وقومٌ فِطْرٌ، أي مفطِرونَ، وهو مصدر في الأصل. والفَطورُ: ما يُفْطَرُ عليه، وكذلك الفَطورِيُّ كأنَّه منسوب إليه. وفَطَرَتِ المرأةُ العجينَ حتَّى استبان فيه الفُطْرُ. والفُطْرُ أيضاً: ضربٌ من الكمأة أبيضُ عِظامٌ، الواحدة فُطْرَةٌ. والفِطْرَةُ بالكسر: الخِلقةُ. وقد فَطَرَهُ يَفْطُرُهُ بالضم
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR yok20.264 harf
ط ر ف طرف ، طفر ، فرط ، فطر ، رفط : مستعملات . طرف : الحَرّانيُّ عن ابن السِّكيت قال : الطَّرْفُ : طَرْفُ العين ، والطَّرَف : الناحية من النواحي . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الطَّرْفَ : اللّطم . والطَّرْف : إطباقُ الجَفن على الجفنِ . وقال الليث : الطَّرْفُ : تحريك الجفون في النظر ، يقال : شَخَص بصرُه فما يَطْرِف . قال : والطَرْفُ : اسمٌ جامع للبصر ، لا يُثنَّى ولا يُجمع . والطَّرْفُ :
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR1.379 harf
(باب الفاء والطاء وما يثلثهما) (فطم) الفاء والطاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْع شيء عن شيء. يقال: فَطَمَت الأمُّ ولدَهَا، وفَطَمتُ الرّجُلَ عن عادته. قال أبو نصرٍ صاحبُ الأصمعيّ: يقال فَطَمْتُ الحَبْلَ، إذا قطعتَه. قال: ومنه فِطام الأمِّ ولَدَها.‏ (فطن) الفاء والطاء والنون كلمةٌ واحدةٌ تدل على ذكاء وعلم بشيء. يقال: رجلٌ فَطِنٌ وفَطُنٌ، وهي الفِطْنَة والفَطَانة(1) .‏ (فطأ) الفاء والطاء
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.005 harf
- أصل الفطر: الشق طولا، يقال: فطر فلان كذا فطرا، وأفطر هو فطورا، وانفطر انفطارا. قال تعالى: ﴿هل ترى من فطور﴾ [الملك/3]، أي: اختلال ووهي فيه، وذلك قد يكون على سبيل الفساد، وقد يكون على سبيل الصلاح قال: ﴿السماء منفطر به كان وعده مفعولا﴾ [المزمل/18]. وفطرت الشاة: حلبتها بأصبعين، وفطرت العجين: إذا عجنته فخبرته من وقته، ومنه: الفطرة. وفطر الله الخلق، وهو إيجاده الشيء وإبداعه على هيئة مترشحة لفعل من
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR835 harf
ف ط ر فطر الله الخلق وهو فاطر السموات‏:‏ مبتدعها‏.‏ وافتطر الأمر‏:‏ ابتدعه‏.‏ ‏"‏ وكل مولود يولد على الفطرة ‏"‏ أي على الجبلة القابلة لدين الحق‏.‏ وقد فطر هذه البئر‏.‏ وفطر الله الشجر بالورق فانفطر به وتفطّر‏.‏ وتفطّرت الأرض بالنبات‏.‏ وتفطرت اليد والثوب‏:‏ تشقّقت‏.‏ وفطر ناب البعير‏:‏ طلع‏.‏ وهذا كلام يفطر الصوم أي يفسده‏.‏ وفطرت المرأة العجين والأجير الطين وعجين وطين فطير وهو ما خبز
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR11.992 harf
فطَرَ الشيءَ يَفْطُرُه فَطْراً فانْفَطَر وفطَّرَه: شقه. وتَفَطَّرَ الشيءُ: تشقق. والفَطْر: الشق، وجمعه فُطُور. وفي التنزيل العزيز: هل ترى من فُطُور؛ وأَنشد ثعلب: شَقَقْتِ القلبَ ثم ذَرَرْتِ فيه هواكِ، فَلِيمَ، فالتَأَمَ الفُطُورُ وأَصل الفَطْر: الشق؛ ومنه قوله تعالى: إذا السماء انْفَطَرَتْ؛ أَي انشقت. وفي الحديث: قام رسول الله، صلى الله عليه وسلم، حتى تَفَطَّرَتْ قدماه أَي انشقتا. يقال:
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR770 harf
* ف ط ر * * أفْطرَ * الصائم والاسم * الفِطْرُ * و * فَطَّرَهُ * غيره * تَفْطِيرا * ورجل * مُفْطِرٌ * وقوم * مَفَاطِيرُ * مثل موسر ومياسير ورجل * فِطْرٌ * وقوم فِطر أي مفطرون وهو مصدر في الأصل و * الفَطُورُ * بالفتح ما يفطر عليه وكذا * الفَطُورِيّ * كأنه منسوب اليه و * فَطَّرَتِ * المرأة العجين حتى استبان فيه * الفُطْرُ * بالضم و * الفِطْرةُ * بالكسر الخلقة و * الفَطْرُ * الشق يقال * فَطَرَهُ
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR10.747 harf
الفطر، بالفتح: الشق، وقيده بعضهم بأنه الشق الأول، كما نقله شيخنا، ج فطور، وهي الشقوق، وفي التنزيل العزيز: هل ترى من فطور. وأنشد ثعلب: شققت القلب ثم ذررت فيه هواك فليم فالتأم الفطور والفطر، بالضم، وجاء في الشعر بضمتين: ضرب من الكمأة أبيض عظام، لأن الأرض تنفطر عنه وهو قتال، واحدته فطرة. والفطر، بالوجهين: القليل من اللبن حين يحلب. وفي التهذيب: شيء قليل من فضل
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR16.429 harf
فَطَرَهُ 1 فَطَرَهُ ذ , (S, M, K,) aor. فَطُرَ , (M, K, TA,) and, accord. to the K, فَطِرَ also, but this latter form requires consideration, for it is related by Sgh, from Fr, in another sense, that of milking a camel, and not unrestrictedly, (TA,) inf. n. فَطْرٌ; (S, M;) and ↓ فطّرهُ, (M, TA,) inf. n. تَفْطِيرٌ; (TA;) [but the latter is with teshdeed to denote muchness, or frequency, or
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.193 harf
فَطَرَ فَطَرَ U ( n. ac. فَطْر 1 ), a. Split, clave; cracked; slit, rent. b. Began, commenced; originated; produced; created. c. Made unleavened ( dough ); used untempered ( clay ). d. ( n. ac. فَطْر 1 , فِطْر 2 , فُطُوْر 27 ), Broke his fast; breakfasted. e. I , U ( n. ac. فَطْر 1 ), Milked. f. Pressed, squeezed. فَطَّرَ فَطَّرَ II , a. see I (a) . b. Made to break his fast;
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR35.546 harf
فطر فَطَرَ- يَفْطِرُ (فَطَرَ- يَفْطُرُ) - فَاطِر - فُطُوْر - فِطْرَة - انفَطَرَ - يَنْفَطِرُ - مُنْفَطِر - تَفَطَّرَ - يَتَفَطَّرُ فَطَرَ- يَفْطِرُ (فَطَرَ- يَفْطُرُ) + كائن + شيئاً: يبنيه ويصنعه بجعله أجزاء صغيرة متصلة: عمل على الشيء الواحد فجعله أجزاء متعددة، يفصل بينها مسافات مكانية، ولكن يجمع بينها تآلف بنائي محدد، يجعل لها وظيفة أو خصائص
Tamamını oku

Sîgalar(13)

Mücavir kökler97 mücavir (124 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. سمو

    13 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır

  2. أرض

    10 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

  3. حنف

    2 ortak ayet · Hanif eğildiği zaman kırılmayan yaş çalıdır

  4. نغض

    1 ortak ayet · Sallayacaklar

  5. هدد

    1 ortak ayet · Devirmek

  6. أول

    4 ortak ayet · Alet kaldıraç demektir

  7. كود

    2 ortak ayet · Neredeyse o

  8. خلق

    4 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir

  9. طبق

    1 ortak ayet · Üst üste giyilen elbisenin her birdir

  10. فوت

    1 ortak ayet · Fevt İki parmak arasındaki açıklık demektir

  11. ذرأ

    1 ortak ayet · Zere’ (zal, hemze) : “Zerre”(zal) toz demektir

  12. لحق

    1 ortak ayet · Meyve devşirdikten sonra olgunlaşan meyveler demektir

Geçtiği ayetler(19)

  1. قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

    YaratanDe ki: Ben Allah’tan başka bir dost mu edinirim? Gökleri ve yeri yoktan var eden O’dur. Ve O yedirir, ama yedirilmez. De ki: Doğrusu ben, müslüman olanların ilki olmakla emrolundum. Sakın müşriklerden olma.

  2. قَالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرَكُمْ …

    YaratanPeygamberleri onlara: Gökleri ve yeri yaratan, günahlarınızı bağışlamak için çağıran ve sizi belirli bir süreye kadar tehir eden Allah’tan mı şüphe ediyorsunuz? demişlerdi. Onlar da: Siz de bizim gibi sadece birer insansınız. Siz; bizi, atalarımızın tapındığı şeylerden döndürmek istiyorsunuz. Öyleyse, bize açık bir delil getirin, demişlerdi.

  3. الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنَى …

    YaratanHamd; göklerin ve yerin yaratanı, melekleri ikişer, üçer, dörder kanatlı elçiler kılan Allah’a mahsustue. Yaratmada dilediği kadar fazlalaştırır. Muhakkak ki Allah; her şeye kadirdir.

Sîga sayfası: يَتَفَطَّرْنَ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökفطر
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerخلق, بدع, برأ, شق
Zıt Kökرتق
Çekirdek Özet 1Bir şeyi boylamasına yararak, çatlatıp açarak içindekini dışarı çıkarmak ve ilk defa varlık sahasına salmak
Çekirdek Özet 2Varlığın yokluk veya potansiyel örtüsünü yararak ilk defa yaratılması ve bozulmamış saf donanımıyla varlık sahnesine çıkarılması
Çekirdek Özet 3Varlığın özüne yerleştirilen başlangıç ayarı, hilkatin saf fıtratı ve kozmik yarılma/dönüşüm dinamiği
Kritik Hata RiskiKökün yararak/çatlatıp açarak ilk defa başlatma hareketini göz ardı edip salt sıradan yaratma veya sadece oruç bozma anlamına indirgemek; fıtratın bozulmamış başlangıç ayarını kavramamak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
فطDışa doğru basınç uygulama, yüzeyi açma, patlatma veya yayarak dışarı çıkarma nüvesi; nitekim فطس kökünde baskı ile yayılma ve kırılma anlamı mevcutturرHarekete süreklilik, akış ve boydan boya uzanan bir hat kazandırarak eylemi bir yarıktan fışkırtma, boylamasına yarma ve ilk yaratılışı başlatma fiiline dönüştürmüştür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
فağız; söz, açıklık, kenarAçılmanın başladığı yarık, dışarıya açılan boşluk veya çıkış noktası
طsepet, çark; sarma, kuşatma, içine almaKendi içine kapalı, sarılı veya potansiyel olarak saklı duran kütle
رinsan başı; baş, ilk, üstBaşlangıç, ilk ortaya çıkış, öne atılma ve yönelme hareketi
فطرKendi içine kapalı veya örtülü duran bir varlığın bir yarıktan veya açıklıktan fırlayarak ilk defa, baştan itibaren dışarı çıkması ve boylamasına yarılarak görünürlük kazanması

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir nesneyi boylamasına yarmak; devenin memesini iki parmak ucuyla sıkarak sütü fışkırtmak; devenin azı dişinin eti yararak dışarı çıkması ve hamurun mayalanma süresi beklenmeksizin doğrudan pişirilmesi
Cahiliye şiiri kullanımıAntere b. Şeddâd kılıcının çatlak ve yarıklardan uzak, sağlam yapısını tasvir ederken فُطار kelimesini yarık anlamında kullanır: وسيفي كالعَقِيقَةِ ، وهو كِمْعِي، / سلاحي لا أَفَلَّ ولا فُطارا
Erken Arapça kullanımEl-Farazdak şiirinde devenin memesini iki parmakla sağma hareketini kökün mübalağa sîgasıyla zikreder: شَغّارةٍ تَقِدُ الفَصِيلَ برِجْلها / فَطّارةٍ لقَوادِمِ الأَبـكـارِ

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu Antara.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde فطر kökü p-ṭ-r veya f-ṭ-r ses denkliğiyle kadim bir semantik hatta dayanır. İbranicede פָּטַר (paṭar) fiili "çözmek, serbest bırakmak, ayırmak, rahmi ilk defa açmak" anlamlarına gelir; nitekim Tevrat metinlerinde rahmi ilk açan ilk doğan için doğrudan peṭer (פֶּטֶר) sözcüğü kullanılır. Bu kullanım Arapçadaki "yarıp ilk defa ortaya çıkarma ve fıtrat" manasıyla birebir örtüşür. Süryanicede pṭar (ܦܛܪ) "çözmek, açığa çıkarmak, serbest bırakmak, ayrılmak" fiilini karşılar. Akkadcada paṭāru(m) "bir düğümü çözmek, bağları serbest bırakmak, ayırmak, yarmak" eylemini ifade eder. Kökün ortak Sami çekirdeğindeki temel hareket, kapalı veya bağlı bir yapıyı yararak/çözerek serbest bırakmaktır. Arapça bu kökü hem fiziksel düzlemde boylamasına yarılma (infitâr) ve fışkırma hem de ontolojik düzlemde yokluk karanlığının yarılarak ilk yaratılışın saf doğayla (fıtrat) başlatılması yönünde en derin semantik olgunluğuna ulaştırmıştır.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of Chicago (CAD).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönBoylamasına yarmak, açığa çıkarmak ve bir süreci ilk defa başlatmakÇatlama, yarılma ve içte olanı dışarı fışkırtma somut çekirdeğinden türeyerek ilk hilkat ve bozulmamış tabiat manalarına evrilmiştirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice paṭar / peṭer, Süryanice pṭar, Akkadca paṭāruRahmi ilk açan, çözülen, serbest bırakılan ve yarılan anlam örgüsü ortak Sami mirasıdırKesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik p-t/ṭ genişlemesiBağları açma, yarma ve dışarı salma yönündeki en erken morfemik katmanlarMuhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
فطرAnlamlıBoylamasına yarmak, ilk defa yaratmakHedef köktür; varlığı yokluktan yarıp çıkarma ve asli donanımKur'an'da geçer
فرطAnlamlıİleri geçmek, haddi aşmak, ihmal etmekBir sınırı yararcasına öne fırlamak veya geride bırakmakKur'an'da geçer
طفرAnlamlıSıçramak, yukarı doğru fırlamakDışa ve yukarı doğru ani hareketKur'an'da geçmez
طرفAnlamlıUç, kenar, göz ucuyla bakmakBir yapının nihayete erdiği yarık hattı veya uç noktasıKur'an'da geçer
رفطAnlamlıKırmak, ezmek, parçalamakMaddenin bütünlüğünü bozma hareketiKur'an'da geçmez
رطفAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştirKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
فطرMerkezYarıp açarak ilk defa var etmekBir örtüyü, kabuğu veya yokluğu yararak bozulmamış bir hilkatle ilk defa açığa çıkarmaMaddi yarılma ile ontolojik başlangıcı aynı anda taşır
خلقKomşuTakdir ederek var etmekMaddeli veya maddesiz bir şeyi ölçüp biçerek şekillendirmeYararak ilk defa başlatma vurgusu taşımaz
بدعKomşuÖrneksiz var etmekÖnceden geçmiş bir modeli bulunmaksızın ilk defa inşa etmeYarma ve fıtri tabiat mekanizmasından ziyade emsalsizlik esastır
برأKomşuKusursuz ve ayrıksı var etmekVarlığı ayıptan, kirden veya karmaşadan arındırıp ayrıştırarak var etmeSaf kılma ve kusursuz ayırma ön plandadır
شقKomşuYarmak, parçalamakSalt fiziksel veya mekânsal olarak boydan boya yarmaHilkat, ilk varoluş ve dini doğa anlamlarını içermez
رتقZıtBitiştirmek, tıkamak, kapalı tutmakParçaların birbirine yapışık, aralıksız ve kapalı olması durumuفطر eyleminin öncesindeki kapalı tekillik halidir

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaفطرYarıp açmak, ilk fıtratla var etmekMaddi çatlama ile ontolojik ilk doğayı tek kavramda birleştiren kökKesin
Latincefindere, creare, natura primigeniaYarmak, yaratmak, asli doğafindere yarma eylemini, natura yaratılış doğasını karşılar; ikisi ayrı kelimelerdirGüçlü
İngilizceto cleave, to originate, primordial natureYarmak, başlatmak, asli fıtratcleave fiziki yarılmayı, originate ilk yaratmayı, primordial nature fıtratı karşılarGüçlü
Almancaspalten, erschaffen, UrnaturYarmak, yaratmak, kök doğaspalten yarılmayı, Urnatur bozulmamış başlangıç tabiatını ifade ederGüçlü
Fransızcafendre, originer, nature primordialeYarmak, ilk kez var etmek, saf doğafendre yarılmayı verir, tek başına yaratılış programını kapsamazGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Duden.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
فَاطِرِGökleri ve yeri ilk defa yokluktan yararak var edenYaratıcı sıfatı bağlamında tevhid delili (En'âm 6:14, İbrâhîm 14:10, Fâtır 35:1, Şûrâ 42:11)
فَطَرَ / فَطَرَنِيİnsanı veya varlığı saf bir yaratılışla var etmekYaratılışın doğrudan ilahi fiil olarak beyanı (En'âm 6:79, Hûd 11:51, Yâsîn 36:22, Zuhruf 43:27)
فِطْرَةَİnsanın özüne yerleştirilen saf tevhid kabiliyeti ve ilahi donanımİnsanın ontolojik ve dini fabrika ayarı (Rûm 30:30)
انْفَطَرَتْ / يَتَفَطَّرْنَ / مُنْفَطِرٌKozmik boyutta yarılma, çatlama ve parçalanmaKıyamet sahneleri ve ilahi celal karşısında göklerin yarılması (Meryem 19:90, Şûrâ 42:5, Muzzemmil 73:18, İnfitâr 82:1)
فُطُورٍYarık, çatlak, gedik, bozuklukEvrenin kusursuz intizamı ve ilahi nizamda gedik bulunmadığı bağlamı (Mülk 67:3)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamFıtrat ve adem-vücut geçişiİnsanın doğuştan Allah'ı bilme ve tevhidi kavrama donanımıyla mı yoksa nötr mü doğduğu meselesiİnsanın doğasındaki ilahi marifet çekirdeği
FıkıhZekâtü'l-fıtr ve iftarRamazan orucunun sona erdirilmesi (iftar) ve beden nimetinin zekâtı olarak verilen sadakanın vücubiyetiOruç kapalılığını açma ve bedenin yaratılış şükranı
TefsirKozmik yaratılış ve kıyametFâtır isminin evrenin başlangıç tekilliğini yarması ve kıyametteki infitâr hadisesiEvrenin bir çatlama ile başlayıp yarılmayla son bulması
HadisFıtrat hadisiHer doğanın fıtrat üzere doğması ve çevresel etkenlerle bozulması rivayetiHakikati kabule hazır, bozulmamış saf yaratılış hali

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİtikadi zeminAsli fıtratTevhid bilincini muhafaza etmekİnsanın özüne konulan bozulmamış tabiat, dinin üzerine bina edildiği ontolojik zemindirKesin
İlmiKozmoloji ve biyolojiÇatlama/yarılma ile çoğalmaVarlığın genişlemesini ve üremesini sağlamakBaşlangıç tekilliğinin yarılarak genişlemesi ve hücrenin yarılarak çoğalması ilmidirGüçlü
SiyasiDoğal hukuk ve adaletFıtri haklarToplumsal düzeni tabii adaletle tahkim etmekYönetimin insanın yaratılıştan gelen özgürlük ve can emniyetini koruma zorunluluğudurGüçlü
İktisadiMülkiyet ve arınmaSadaka-i fıtrAsgari refah eşiğini güvenceye almakDoğrudan beden varlığının şükranı olarak her ferdin asgari bölüşüm ağına dahil edilmesidirGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerKozmik tekilliğin yarılması (Big Bang) ve hücre bölünmesi (fisyon / mitoz)Sıkışmış, yoğun tek bir durumun bir yarılma hattı üzerinden dışa doğru açılarak yeni varlık alanları türetmesiKesin
Beşeri bilimlerOtantik benlik ve tabii hukukToplumsal ve kültürel şartlanmaların altında saklı kalan, insanın bozulmamış ilk çekirdek bilinci ve devredilemez haklarıGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiFıtratı sadece biyolojik dürtü veya genetik kod seviyesine indirgemek; kökü salt ramazan iftarı ritüeline hapsederek ontolojik yarılma boyutunu unutmak
Kur'an içi daha geniş anlamKök; evrenin yokluktan yarılarak var edilmesinden kıyametteki kozmik yarılmaya, insanın tevhide açık saf zihinsel donanımından evrendeki kusursuz nizam arayışına kadar uzanan külli bir varoluş dinamiğidir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİnsanın hakikate olan eğilimini dışsal ve yapay bir eğitim kurgusu zannetmek; yaratılışın dinamik, yarılarak açılan ve genişleyen yapısını mekanik bir imalata indirgemek

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın varlık ve insan tasavvurunu "fıtrat" ekseninde temellendirir; yaratılış kör bir tesadüf veya dışsal montaj değil, çekirdeğin yarılarak saf bir programla açılmasıdır
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Göklerin ve yerin ilk yaratılışını bildiren Fâtır ayetlerinde, insanın yaratılış programını veren Rûm 30:30'da ve kıyamet kozmolojisini anlatan İnfitâr ve Mülk surelerinde
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İnsanın doğuştan günahkâr veya bütünüyle boş bir levha olduğu iddiasını çürütür; yaratılışın durağan değil yarılarak açığa çıkan bir süreç olduğunu gösterir

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir nesneyi boylamasına yarmak, kabuğu veya deriyi çatlatıp içindeki varlığı dışarı fışkırtmak; dişin eti yararak belirmesi, sütün memeden fışkırması.
  • Soyut anlamVarlığın potansiyel veya yokluk örtüsünü yararak saf, bozulmamış bir hilkat ve tevhid kabiliyetiyle varlık alanına çıkması ve kozmik nizamın bu yarılma dinamiğiyle işleyip nihayetinde yeniden yarılması.
  • Sistematik karşılıkAsli yaratılış programı, ilahi fabrika ayarı, kapalı tekilliğin yarılarak görünürlük kazanması ve fıtri adaletin korunması ilkesi.
  • LaTeX modeliS0→δSt={x∈Ω∣ϕ(x)=ϕ0}
  • LaTeX açıklamasıModelde S0 başlangıçtaki sıkışık, kapalı veya potansiyel tekillik durumunu; δ bu kapalılığı boydan boya yaran, çatlatıp açığa çıkaran ilahi yarılma operatörünü (fıtr/infitâr hareketini); St açığa çıkmış, yaratılmış varlık alanını; Ω bütün varoluş kümesini; ϕ yaratılan her bir varlığın durum fonksiyonunu; ϕ0 ise her varlığın özüne yerleştirilen bozulmamış, saf başlangıç donanımını (fıtratı) temsil eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ف