بسق
ب - س - ق
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Boylu ağaç demektir. “Fıtk” derinin yırtılan kısmı, “fısk” meyvenin kabuğundan ayrılması, “bezk” tükürük, “besk” de hurma diğer meyve ağaçlarında çatlayıp açılan tomurcuklar veya yere dökülen meyveler demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Boylu ağaç demektir. “Fıtk” derinin yırtılan kısmı, “fısk” meyvenin kabuğundan ayrılması, “bezk” tükürük, “besk” de hurma diğer meyve ağaçlarında çatlayıp açılan tomurcuklar veya yere dökülen meyveler demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.480 harfالقاف والسين والباء معهما
ق س ب، س ق ب، ق ب س، س ب ق، ب س ق مستعملات قسب: القَسْبُ: تمر يابس يتفتت في الفم، والصاد خطأ.
والقَسْبُ: الصلب الشديد، يقال: إنه لقَسْبُ العلباء أي صلب العقب والعصب، وقَسُبَ قُسُوبةً.
والقَسيبُ: صوت الماء تحت الورق أو القماش، قال:
للماء من تحته قَسيبُ
وقال:
قَسبُ العلابي جراء الألغاد
سقب: السَّقْبُ لغة في الصقب.
والسَّقيبةُ: عمود الخباء، قال:
كسَقْفِ خباء خر فوق
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR242 harfالبُساقُ: البصاقُ. وقد بَسَقَ بَسْقاً. وبَسَقَ النخلَ بُسوقاً، أي طال. ومنه قوله تعالى: "والنَخْلَ باسِقاتٍ" ويقال: بَسَقَ فلانٌ على أصحابه، أي عَلاهُم. وأَبْسَقَتِ الناقةُ، إذا وقع في ضرعها اللِبَأُ قبل النِتاج، فهي مُبْسِقٌ، ونوقٌ مَباسيقُ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.183 harfق س ب
قسب ، قبس ، سبق ، سقب ، بسق : مستعملة .
قسب : قال الليث : القَسْبُ : تَمْرٌ يابِسٌ يَتَفتَّتُ في الفم ، ومَن قاله بالصاد فقد أَخْطأَ .
قال : والقَسْبُ : الصُّلْبُ الشديد ، يقال : إنّه لَقَسْبُ العِلْبَاءِ صُلْبُ العَقَبِ والعَصَب ، وقال رؤبةُ :
قَسْبُ العَلاَبيِّ جُرازُ الألْغَادْ
والفعلُ قَسُبَ قُسوبةً .
وقال ابنُ السكيت : سَمِعْتُ قَسِيبَ الماءِ وخَرِيرَه أي : صوْتَهُ .
وقال الليثُ :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.784 harf(باب الباء والسين وما يثلثهما)
(بسط) الباء والسين والطاء أصلٌ واحدٌ، وهو امتِدادُ الشَّيء، في عِرَض أو غير عِرَض. فالبِساط ما يُبْسط. والبَسَاط الأرض، وهي البسيطة. يقال مكان بَسِيطٌ وبَساط. قال:
ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني *** بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ([1])ويَدُ فلانٍ بِسْطٌ، إذا كان مِنْفَاقا، والبَسْطة في كلّ شيء السَّعَة وهو بسيط الجسْم والباعِ والعِلْم. قال الله تعالى:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR165 harfب س ق
بسقت النخلة ونخلة باسقة ولفلان البواسق.
ومـن المجاز: بسق على أصحابه: طالهم وفضلهم.
ويقولون: لا تبسق علينا أي لا تطول.
وفلان سوابق وعلي بواسق.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.754 harfبسَقَ الشيء يَبْسُق بُسوقاً: تمّ طوله. وفي التنزيل: والنخلَ باسِقاتٍ لها طَلْع نَضِيد؛ الفرّاء: باسقاتٍ طولاً؛ يقال: بَسَق طولاً فهنّ طِوال النخلِ. وبَسق النخلُ بُسوقاً أي طال. وفي حديث قُطْبةَ ابن مالك: صلّى بنا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، حتى قرأَ والنخلَ باسِقاتٍ؛ الباسِقُ: المرتفع في عُلُوّه. وفي الحديث في صفة السحابة: كيف تَرَوْن بواسِقَها؟ أي ما استطال من فُروعها؛ ومنه حديث قُسٍّ: من
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR115 harf* ب س ق * * البُسَاقُ * البصاق وقد * بَسَقَ * من باب نصر وبسق النخل طال وبابه دخل ومنه قوله تعالى ﴿والنخل باسقات﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.009 harfالبساق، كغراب: البصاق وقد بسق بسقا. والبساق: جبل بعرفات وربما قالوه بالصاد، كما سيأتي وقيل: د، بالحجاز مما يلي الغور، وفي العباب: عقبة بين التيه وأيلة. وبسق: مثل بصق والصاد أفصح، والزاي والسين لغتان ضعيفتان أو قليلتان. و بسق النخل بسوقا: طال نقله الجوهري، ومنه قوله تعالى: والنخل باسقات لها طلع نضيد أي: مرتفعة في علوها، والجمع البواسق، وقال الفراء: أي باسقات طولا. ومن المجاز: بسق عليهم بسوقا:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.228 harfبَسَقَ النَّخْلُ
1 بَسَقَ النَّخْلُ بسق النخل , (aor. بَسُقَ , Msb,) inf. n. بُسُوقٌ, The palm-trees were, or became, tall, (JK, S, Msb, K,) and full-grown: (JK:) or exceedingly tall. (Msb.) ― -b2- بَسَقَ عَلَيْهِمْ, (inf. n. as above, TA,) (tropical:) He overcame them, excelled them, or was superior to them; (JK, S, K;) namely, his companions: (S:) he surpassed them in excellence. (TA.) And
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR237 harfبَسَقَ
بَسَقَ U ( n. ac. بَسْق 1 ),
a. Spat, expectorated.
b. ( n. ac. بُسُوْق 27 ), Was high, lofty.
c. [ 'Ala ], Excelled, surpassed.
بَاْسِق
بَاْسِق 21 ,
a. High, lofty, tall ( tree ).
بُسَاْق
بُسَاْق 24 ,
a. Spittle, saliva.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR8.036 harfبسق
بَسَقَ - يَبْسُقُ - بَاسِق - بَاسِقَة - بَاسِقات
بَسَق - يَبْسُقُ + الكائن: ينمو طولاً وارتفاعاً إلى أقصى قدر نسبة لأشباهه
باسِق: اسم فاعل صفة مشبهة من " بَسَق - يَبْسُقُ ": الطويل المرتفع في نموه إلى أقصى طول وارتفاع ممكن عند أشباهه
بَاسِقة: مؤنث " بَاسِق"
بَاسِقات: جمع " بَاسِقة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التشييد والبناء نحو
Mücavir kökler3 mücavir (4 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ
Meyvesini fırlatanlarVe birbiri üstüne dizilmiş tomurcuk yüklü yüksek hurma ağaçları.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بسق |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سمق, طول, علو |
| Zıt Kök | قصر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin dikine yükselmesi, boy atması, kemale ve dolgunluğa erişerek tepe noktasına ulaşması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yaratılışın ve rızkın azametini gösteren, göğe doğru boy vermiş ve meyveyle donanmış verimli dikey yükseliş |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemin veya varlığın yalnızca hacimce değil, dikey eksende potansiyelini tamamlayarak zirveye çıkması ve meyve verme kapasitesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir fiziksel uzunluk veya boy farkı sayıp, bünyesindeki kemale erme, dolgunlaşma ve verimlilik boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بس | Dağılma, yayılma, ayrışma, ufalanma veya belirgin bir dışa vurum hali (بسر erken ortaya çıkma, بسس ufalanıp un ufak olma, بسط enine yayılma ve genişleme, بسل sertleşip ayrışma, بسم dudakların açılarak gülümsemesi) | ق | Yayılma ve açılma hareketini dikey eksene, nihai sınıra, toplanma ve kemale ererek yükselme yönüne sevk etmiş; dikey boylanma ve doruğa ulaşma anlamı kazandırmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir iç dinamizmin, varlığın özünde saklı olan büyüme potansiyelinin merkezini temsil eder. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Varlığın düşmeden, eğilip bükülmeden dik durmasını, sağlam bir omurga üzerinde yükselişini simgeler. |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Ulaşılan nihai yüksekliği, sınır noktasını, zirveyi ve kemal noktasındaki belirginleşmeyi ifade eder. |
| بسق | İçteki gücün sağlam bir eksende zirveye ve sınıra doğru dikine yükselmesi | Özden gelen canlılık ve besinin, dik bir destek üzerinde göğe doğru yükselerek kemal sınırına ve doruk noktasına ulaşması hareketini tasvir eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hurma ağacının göğe doğru alabildiğine boy atması, dalları ve meyveleriyle birlikte kemale ermesi; bulutların gökte dikey olarak yükselip beyazlaşması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | İbn Berri’nin aktardığına göre Emevî dönemi şairlerinden Ebû Nevfel bir beytinde kökü kabilenin şeref ve fazilette diğerlerine üstün gelmesi anlamında şöyle kullanmıştır: يا ابن الذين بفضلهم / بسقت على قيس فزاره |
Kaynak Lisânü’l-ʿArab, Maqāyīsü’l-Luğa, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça بسق kökü, klasik leksikografide temel olarak yükseklik ve kemal dikeyinde tanımlanmakla birlikte, Sami dillerinin genelinde bu dizilim doğrudan bir kök olarak yaygın bir dağılım göstermez. Kökün Arapça içindeki fonetik varyantları olan بصق ve بزق (tükürmek, dışarı fırlatmak/akıtmak) formları, kökün iç dinamizminde bir fışkırma, dışa vurma ve fırlama çağrışımı barındırdığını düşündürmektedir. Erken Arapçada koyunun doğumdan önce süt indirmesine de bu kökten hareketle türetmeler yapılmıştır. Fenike ve İbrani hatlarında dikey boylanma genellikle farklı köklerle karşılanırken, Arapçada بسق formu hurma ziraatının ve çöl ikliminde göğe uzanan ağaç ve bulut formlarının tasviriyle özelleşmiş ve kök içi ses benzeşmeleriyle müstakil bir semantik alan kazanmıştır.
Güven Muhtemel
Kaynak Maqāyīsü’l-Luğa, Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-Arab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dikey yükseliş ve kemal hali; ses değişimleriyle dışa fışkırma | Hurmanın boy atıp kemale ermesi anlamı esastır; بصق ile sesdeşlik üzerinden fışkırma ve dışa vurma çağrışımları taşır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami / Arap Yarımadası odaklı morfolojik özelleşme | Kuzeybatı Sami dillerinde birebir üçlü kök paralelliği sınırlıdır; Arapçada bitki örtüsü ve dikey yükseliş bağlamında kökleşmiştir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda kökün üçlü formuna dair doğrulanmış doğrudan soydaş veri tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīsü’l-Luğa, David Cohen, Lisânü’l-Arab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بسق | Anlamlı | Boylanmak, kemale ermek | Ağacın dikey yükselmesi, insanın erdemde öne çıkması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بقس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir |
| سبق | Anlamlı | Öne geçmek, geride bırakmak | Zaman, mekân veya fazilet yarışında başkalarından önce hedefe varmak | Kur'an'da geçer; yatay eksende öne çıkma |
| سقب | Anlamlı | Yakın olmak, boyun uzaması | Bir şeye bitişik derecede yaklaşmak; devenin yavrusu | Kur'an'da geçmez; yakınlık ve dikey uzama |
| قبس | Anlamlı | Ateş koru almak, ışık devşirmek | Büyük bir ateşten aydınlanmak veya ısınmak için pay almak | Kur'an'da geçer; fayda ve enerji aktarımı |
| قسب | Anlamlı | Sertleşmek, kurumak | Hurmanın ağaçta kuruyup sertleşmesi | Kur'an'da geçmez; katılık ve kuruluk hali |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بسق | Merkez | Dikey boylanma ve kemal | Yalnızca yükselmeyi değil, göğe doğru dik bir eksende boy atıp ürün verme olgunluğunu içerir. | Kemale ermiş, ürün yüklü ve azametli dikey boylanma. |
| سمق | Komşu | Yükseklik ve boy | Ağacın veya yapının salt uzun ve ince olmasını ifade eder; dolgunluk ve meyve kemali şart değildir. | Dikey incelik ve salt boy uzunluğu. |
| طول | Komşu | Uzunluk | Her yönde (en, boy, zaman) genel bir mesafeyi anlatır; dikey veya kemal şartı taşımaz. | Genel kapsamlı boyutsal ve zamansal uzantı. |
| علو | Komşu | Yücelik, üstünlük | Dikey mesafeden ziyade konum, rütbe ve hâkimiyet bakımından yukarıda olmayı vurgular. | Hiyerarşik ve mekânsal yukarıda oluş. |
| قصر | Zıt | Kısalık, yetersiz kalma | Boyun, sürenin veya niteliğin dikey ve yatay sınırların altında kalması, uzanamaması. | İstenen veya hedeflenen boyuta ulaşamama, kısa kalma. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بسق | Dikey yükseliş ve kemal | Bir gövdenin sağlam biçimde yükselip tepesinde ürünle tamamlanması. | Kesin |
| Latince | procerus, eminens | Uzun boylu, göğe uzanan, seçkin | Fiziksel dikliği ve göze çarpan yüksekliği karşılar; meyve ve bereket katmanını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | towering, lofty, soaring | Göğe doğru yükselen, azametli | Dikey eksendeki büyüklüğü ve azameti iyi ifade eder; bitkisel olgunlaşma nüansı eksik kalır. | Güçlü |
| Almanca | hoch aufragend, hochgewachsen | Yükseklere uzanan, boylu | Ağaç ve yapay unsurların dikine duruşunu karşılar; içsel kemal boyutunu doğrudan taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | élancé, altier | İnce uzun yükselen, ulu | Dikey estetik zarafeti ve yüksekliği verir; canlılık ve meyve verme ağırlığı zayıftır. | Güçlü |
Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَاسِقَاتٍ | Göğe doğru boy vermiş, yüklü ve kemale ermiş hurma ağaçları | Yaratılış delilleri, dirilişin imkânı ve kullara rızık bağlamında tabiatın azameti: Kâf 50:10 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İsbât-ı vâcib ve ba's delilleri | Yeryüzünün kupkuru iken göğe uzanan meyveli ağaçlarla donatılmasının dirilişe delil kılınması. | İlahi kudretin ölü toprağa dikey bir azamet ve hayat vermesi. |
| Fıkıh | Ziraat ve zekât hukuku | Ağacın boylanıp meyvesinin olgunlaşma sınırına varması esnasında ürünün durumu ve hasat hükümleri. | Ağacın büluğ ve meyve verme kemaline erişmesi. |
| Tefsir | Tabiattaki nizam ve estetik tasvir | Hurmaların dikey azameti ile meyvelerinin düzenli kümelenmesi arasındaki kudret işaretleri. | Göğe doğru dikey boylanma ve düzenli dizilim birlikteliği. |
| Hadis | Tilavet ve tasvir rivayetleri | Hz. Peygamber’in namazda bu ayeti okuyuşu ve bulutların gökteki dikey yükselişini niteleme. | Gök katmanında dikey olarak yükselip belirginleşen oluşumlar. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve tefekkür | Dikey nizam ve ayet | İnsanın bakışını göğe ve aşkın kudrete yönlendirmek | Canlı yapının yerçekimine direnip göğe doğru dik yükselerek yaratıcının kudretini göstermesi. | Kesin |
| İlmi | Botanik ve büyüme mekaniği | Apikal büyüme ve tepe sürgünü | Enerjiyi ve suyu dikey eksende en tepeye taşıyıp biyokütle üretmek | Ağacın yerin derinliklerinden aldığı suyu onlarca metre yukarıya fışkırtırcasına taşıma gücü. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal hiyerarşi ve liderlik | Fazilette temayüz etme | Toplum içinde liyakat ve ahlak ile dikey yükselme | Bireyin başkalarını ezerek değil, kendi potansiyelini kemale erdirerek öne çıkması. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve sermaye verimliliği | Doruk verimlilik ve getiri | Sabit bir kökten maksimum dikey ürün elde etmek | Hurma ağacı gibi az yer kaplayan ancak dikeyde yüksek katma değer üreten sürdürülebilir zenginlik. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dikey vektörel büyüme ve asimptotik doyum | Bir sistemin tabandan başlayarak tek bir eksen boyunca sürekli ivmelenmesi ve tepe noktasında optimum verim limitine ulaşması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kendini gerçekleştirme ve dikey ahlaki gelişim | Bireyin temel ihtiyaçlarını aşıp zihinsel, ruhsal ve ahlaki erdemler ekseninde doruk noktaya, kemale doğru boy atması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin sadece hurma ağacının metre cinsinden fiziksel boyuna indirgenerek estetik ve üretimsel kemalin dışlanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yalnızca mekanik bir uzunluk değil; kökleri yerde sabit, gövdesi dimdik ve tepesi meyve yüklü bir rızık ve diriliş mucizesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki diriliş (ba's) delilini kaçırmak; ağacın cansız topraktan fışkırıp göğe uzanmasındaki ilahi sanatı sıradan bir botanik boy ölçümüne indirgemek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Ölü toprağın canlanması ile insanın yeniden dirilişi arasındaki analojiyi en görkemli dikey doğa tablosu üzerinden kurduğu için vazgeçilmezdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın mükemmelliği, tabiat ayetleri, gökten inen suyun yerde meydana getirdiği mucizeler ve haşir sahnelerinin geçtiği ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın statik ve rastlantısal olduğu yanılgısını düzeltir; dikey büyümenin arkasındaki planlı rızık ve nizam iradesini zihinlere yerleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamHurma ağacının sağlam bir gövde üzerinde göğe doğru dikine boy atması, dalları ve tomurcuklarıyla tam bir yetkinliğe ulaşıp meyve vermesi.
- Soyut anlamBir varlığın, zeminle olan bağını koruyarak dikey eksende azami potansiyeline, kemale ve fazilet zirvesine erişmesi.
- Sistematik karşılıkSistemin içsel potansiyelini dikey doğrultuda en üst sınırına kadar taşıyıp, bu doruk noktayı nihai ürün ve verimle taçlandırma mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde ulaşılan azami dikey yüksekliği ve kemal sınırını, dikey büyüme eksenini, gövdenin dikey eksen boyunca taşıdığı yapısal sağlamlığı ve direnci, toplam dikey kemal hacmini, ise bu doruk noktada açığa çıkan ürün, meyve ve bereket potansiyelini simgeler. Formül, salt boy uzamasının değil, dikey yükselişin zirvede verimlilikle bütünleştiği dinamik durumu gösterir.