بسس
ب - س - س
KÖK- 2 geçiş
- 1 ayet
- 2 sîga
- 10 sözlük
Besese besse gibi daha küçük parçaların oluşmasıdır. Lapa, pelte demektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بسّ
Notlarım
Sözlükler(10)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Besese besse gibi daha küçük parçaların oluşmasıdır. Lapa, pelte demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.543 harfباب السين والباء
س ب، ب س يستعملان
سب:
سَبَّه فلانٌ سَبّأ.
والسَّبْسَبُ: المَفازة.
والسَّبَبُ: الحَبْل.
والسَّبَبُ: كُلُّ ما تَسَبَّبْتَ به من رَحِمٍ أو يَدٍ أو دَيْنٍ.
وكلُّ سَبَبٍ ونَسَبٍ منقطعٌ يومَ القِيامة الاّ سَبَبَ النبي- صلّى اللهُ عليه وعلى آلِه وسَلَّم- ونَسَبَه، وهذا في الحديث.
والإِسلامُ أقوى سَبَبٍ ونَسَبٍ لأنَّ المُسلمَ اذا تَقَرَّبَ الى أخيه المُسْلِم ليس بينهما نَسَبٌ.
ويقال
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR880 harfأبو زيد: البسُّ: السَوْقُ الليّن. وقد بَسَسْتُ الإِبلَ أَبُسُّها بالضم بَسَّاً. والبَسُّ أيضاً: اتِّخاذ البَسيسَةِ، وهو أن يُلَتَّ السويقُ أو الدقيقُ أو الأقِطُ المطحونُ، بالسمن أو بالزيت، ثم يؤكل ولا يطبخ. والإِبْساسُ عند الحلب: أن يقال للناقة: بَِسْ بَسْ. وهو صوَيْتٌ للراعي يسكِّن به الناقة عند الحلب. وناقةٌ بَسوسٌ، إذا كانت لا تدرُّ إلا على الإِبْساسِ. وقال أبو عبيد: بَسَسْتُ الإِبِلَ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR yok32.026 harfMadde başı: بسّ(باب الباء وما بعدها في الذي يقال له المضاعف)
(بتّ) الباء والتاء لـه وجهان وأصلان: أحدهما القطع، والآخر ضربٌ من اللباس. فأما الأوّل فقالوا: البتّ القطع المستأصِل، يقال بَتَتُّ الحبلَ وأَبْتَتُّ. ويقال أعطيتُه هذه القَطيعةَ بَتّاً بَتْلاً. "والبتَّةَ" اشتقاقُه من القَطْع، غير أنّه مستعملٌ في كل أمرٍ يُمضَى ولا يُرجَع فيه. ويقال انقطع فلانٌ عن فلان فانبتَّ وانقبض. قال:
فَحَلَّ في جُشَمٍ وانبتَّ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR332 harfب س س
بست الجبال: فتتت كالدقيق والسويق ومنه قيل للسويق الملتوت: البسيسـة.
وأبـس الحالـب بالناقة: مسحها وسكنها بلسانه.
ولا أفعل ذلك ما أبس عبد بناقة.
وجيء به من حسك وبسك.
وتقول أكلت ابني وائل البسوس كما يأكل الحب السوس.
ومن المجاز: بس عليه عقاربه إذا أرسل عليه نمائمه.
وجاء بالترهات البسابس أي بالأباطيل.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.942 harfبَسَّ السَّويقَ والدقيقَ وغيرهما يَبُسُّه بَسّاً: خلطه بسمن أَو زيت، وهي البَسِيسَةُ. قال اللحياني: هي التي تُلتُّ بسمن أَو زيت ولا تُبَلُّ. والبَسُّ: اتخاذ البَسيسَة، وهو أَن يُلتَّ السَّويقُ أَو الدقيق أَو الأَقِطُ المطحون بالسمن أَو بالزيت ثم يؤكل ولا يطبخ. وقال يعقوب: هو أَشد من اللَّتِّ بللاً؛ قال الراجز:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبَسَّا،
ولا تُطِيلا بمُناخٍ حَبْسَا
وذكر أَبو عبيدة أَنه لص من
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR593 harf* ب س س * * البَسُّ * اتخاذ * البَسيسةِ * وهو أن يلت السويت أو الدقيق أو الأقط المطحون بالسمن أو بالزيت ثم يؤكل ولا يطبخ وهو أشد من اللت بللا وبابه ردَّ و * بَسَّ * الإبل و * أبَسَها * زجرها وقال لها * ِبَسْ ِبَسْ * وفي الحديث ﴿يخرج قوم من المدينة إلى اليمن والشام والعراق * يبِسُّون * والمدينة خير لهم لو كانوا يعلمون﴾ قلت هكذا هو مضبوط في الصحاح والتهذيب وشرح الغريبين * يبِسُّون * بكسر الباء
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.035 harfالبس: السوق اللين الرفيق اللطيف، كما أن الخبز هو السوق الشديد العنيف، وقد بس الإبل بسا: ساقها، قال الراجز:
لا تخبزا خبزا وبسا بسا ولا تطيلا بمناخ حبسا وفسره أبو عبيدة على غير ما ذكرنا، وقد تقدم في خ-ب-ز البس: اتخاذ البسيسة بأن يلت السويق، أو الدقيق، أو الأقط المطحون، بالسمن أو الزيت، ثم يؤكل ولا يطبخ، وقال يعقوب: هو أشد من اللت بللا، وأنشد قول الراجز السابق.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR314 harfبَسَّ
بَسَّ U ( n. ac. بَسّ 1 ),
a. Drove slowly ( camel ).
b. Crushed, bruised.
c. Strove, endeavoured.
أَبْسَسَ
أَبْسَسَ IV ,
a. see I (a) .
بَسّ
بَسّ 1 , بَسَّة 1t , بِسّ 2 , ( pl. بِسَس 7 ),
a. Cat.
بَسِيْسَة
بَسِيْسَة 25t ,
a. Bruised wheat mixed with butter and olive oil.
بَسْ
بَسْ
a. Enough!
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok29.825 harfبسس
بَسَّ - يَبُسُّ - بَسّ
بَسَّ - يَبُسُّ + كائن + شيئاً: يفتته وينعمه حتي يصير هباء منبثاً متطايراً: يعامله بالدق والدك والرج المؤدي إلى التكسر والاستمرار بالتكسر حتى الوصول إلى حجم ذرات تعادل الهباء ( الغبار )
بُسَّ - يُبَسُّ :مبني للمجهول من " بَسَّ - يَبُسُّ "
بَسّ - بَسّاَ: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " بَسَّ - يَبُسُّ "
واللفظ ينتمي
Mücavir kökler1 mücavir (1 toplam)
- جبل
1 ortak ayet · Dağ anlamındadır
Geçtiği ayetler(1)
وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسًّا
UfalanmakDağlar, ufalandıkça ufalandığı;
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بسس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muza‘af) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فتت, دكك, نسف |
| Zıt Kök | كتل |
| Çekirdek Özet 1 | Katı bir cismin ufalanıp un, toz veya macun kıvamına getirilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Dağların kütlesel sertliğini yitirerek toz haline gelip ufalanması |
| Çekirdek Özet 3 | Mukavemetin kırılarak sert yapıların zerreciklerine ayrışması |
| Kritik Hata Riski | Anlamın yalnızca bir anda yok olma sanılması; tedrici ufalanma ve kütle çözülüşü boyutunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بس | Sıkılığı gevşetme, açma, yüzeye yayma ve kütleyi serbest bırakma; nitekim بسط kökünde enine yayma, بسر kökünde vaktinden önce açığa çıkarma, بسم kökünde dudakları hafifçe aralama, بسق kökünde yukarı doğru uzayıp açılma görülür | س | Sürtünme ve yayılma hareketinin katlanarak tekrarlanması sonucu katı kütlenin taneciklerine kadar ayrışması ve ufalanması sağlanmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kütlenin kendi iç yapısını, bağlayıcı çekirdeğini ve kapalı bütünlüğünü temsil eder |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | İç dokuyu bir arada tutan sert bağları, temas noktalarını ve sürtünme direncini simgeler |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Sürtünme ve kazıma hareketinin tekrarlanarak tutunma noktalarının birbiri ardınca kırılmasını ifade eder |
| بسس | Kütlenin içsel tutunma bağlarının yinelenen sürtünmeyle çözülmesi | Katı bir kütlenin içeriden ve yüzeyden aşındırılarak direncinin kırılması, parçacıkların birbirinden ayrılarak toz ve lapa haline gelmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Unun veya kavrulmuş unun yağ ve su katılarak elle ezilip ufalanması, lapa ve macun kıvamına (besîse) dönüştürülmesi; katı kütlelerin un ufak edilip toz haline getirilmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi recezinde aceleyle unun yoğrulup ufalanarak tüketilmesini anlatırken şöyle denmiştir: لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبَسَّا، / ولا تُطِيلا بمُناخٍ حَبْسَا |
| Erken Arapça kullanım | Devenin sağılırken veya sevk edilirken ürkütülmeden yumuşak bir fısıltıyla pışpışlanarak yönlendirilmesi ve yürütülmesi (بَسَّ الإبل) |
Kaynak Lisānü’l-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asāsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Arapça kök بسس, Sami dillerinde özellikle ezme, ufalanma, taneciklere ayırma ve yumuşak sesle gevşetme alanlarıyla bağlantılı bir çekirdeğe dayanır. İbranicede doğrudan üçlü biçimi yaygın olmamakla birlikte, ezme ve çiğneme yoluyla parçalama bildiren בוס (bws) ve ayak altında ezme anlamındaki köklerle kavramsal paralellik gösterir. Süryanicede yumuşatma ve sindirme süreçleriyle örtüşen kimi türevlerde benzer ses-anlam ilişkileri görülmektedir. Akatçada kütlenin dağılması ve ufalanması süreçlerini karşılayan kimi fonetik varyantlar mevcuttur. Çöl hayatında tahıl tanelerinin, kavutun ve katı ekmek parçalarının yağ ile ezilerek ufak parçacıklar haline getirilmesi somut tabanı oluşturmuş; Arapçada bu durum sert kayalık kütlelerin aşınarak toz kıvamına gelmesini tarif eden özelleşmiş bir anlam kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Katı tahıl veya ekmeği ufalayarak macun yapma | Kütlenin sert yapısının kırılarak zerreciklerine ayrılması ve yumuşatılması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ezme, çiğneme ve kütleyi parçalama çekirdeği | İbranice ve Süryanicedeki ezilme ve yumuşama bildiren köklerle ortak semantik alan paylaşılır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda doğrulanmış doğrudan soydaş kök tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisānü’l-ʿArab, Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بسس | Anlamlı | Ufalamak, toz haline getirmek | Katı bir nesneyi ezerek un kıvamına getirmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| سبس | Anlamlı | Düzlük ve kurak çöl | Geniş, engelsiz ve üzerinde tutunacak nesne bulunmayan düz arazi | Kur'an'da geçmez; ortak açılma nüansı |
| سسب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بسس | Merkez | Kütleyi ufalayıp toz haline getirme | Sert bir kütlenin taneciklerine ayrılarak un veya macun gibi çözülmesi | Katılığın içten ve dıştan ufalanması |
| فتت | Komşu | Parçalara ayırma | Bir bütünü küçük lokmalara ve kırıntılara bölme | Parçaların tanecik boyutu daha belirgindir |
| دكك | Komşu | Ezerek dümdüz etme | Yukarıdan gelen bir darbeyle kütleyi yere serip düzleştirme | Dikey baskı ve zeminle bir kılma esastır |
| نسف | Komşu | Savurup dağıtma | Ufalanmış kütleyi rüzgârla havaya savurup yok etme | Dağıtma ve savurma aşamasını bildirir |
| كتل | Zıt | Bir araya toplayıp kütleleştirme | Dağınık parçaları birleştirip sert ve yekpare kütle yapma | Parçalanmanın ve dağılmanın tam zıddıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بسس | Ufalanıp toz veya macun haline gelmek | Kütlenin kırılarak un kıvamında dağılması | Kesin |
| Latince | comminuere, conterere | Parçalamak, ufalamak | Maddenin daha küçük taneciklere ayrıştırılmasını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to crumble, to pulverize | Ufalanmak, toz haline getirmek | Katı kütlenin parçalanıp tozlaşması boyutunu verir | Güçlü |
| Almanca | zerbröckeln, zermahlen | Ufalanmak, öğütülmek | Yapısal bütünlüğün kırılıp tanelere ayrılmasını karşılar | Güçlü |
| Fransızca | s'émietter, pulvériser | Ufalanmak, un ufak olmak | Kütlesel direncin kırılarak tozlaşmasını ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فِعْلٌ مَاضٍ مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ وَمَصْدَرٌ (بُسَّتِ / بَسًّا) | Dağların kütlesel katılığını yitirip un ufak olması ve toz haline gelmesi | Kıyamet sahnesinde yerin sarsılması ve dağların parçalanması bağlamı (Vâkıa 56:5) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kıyamet ve kozmolojik yok oluş | Maddenin cevher olarak tamamen yok mu olacağı yoksa arazlarının değişip toz mu kılınacağı meselesi | Varlık formunun parçalanarak zerreciklere ayrışması |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Doğrudan bir fıkhi hükme terim olmamıştır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Kıyamet sahnelerinin tasviri | Dağların ufalanma safhasının seyrini (önce sarsılma, sonra ufalanma, ardından savrulma) açıklama | Kütlenin un ve toz kıvamına gelerek dağılması |
| Hadis | Ahiret ahvali ve kıyamet tasvirleri | Yerin ve dağların kıyametteki dönüşümünü bildiren rivayetlerin dilsel şerhi | Sert yapıların direncinin kırılarak un gibi dağılması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmolojik son ve haşir | Maddi güvencelerin çözülüşü | Yeryüzünün en sağlam unsurlarının zaafını gösterme | İnsanın sığındığı fiziki heybetin zevalini bildirir | Kesin |
| İlmi | Jeolojik ve fiziksel bozunma | Parçalanma ve granülasyon | Kütle çekim ve iç bağ kuvvetlerinin sıfırlanması | Katı cisimlerin mikron düzeyinde ayrışmasını modeller | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç merkezleri | Hegemonik yapıların ufalanması | Merkezi ve sarsılmaz sanılan otoritelerin çözülmesi | Sert iktidar bloklarının dağılıp etkisizleşmesi | Muhtemel |
| İktisadi | Sermaye ve mülkiyet tekelleri | Tekelleşmiş varlıkların dağılması | Konsolide kütlelerin likit ve serbest parçalara ayrılması | Katılaşmış servet bloklarının piyasada çözülmesi | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Granülasyon ve mekanik parçalanma (pulverization) | Katı fazdaki bir yapının iç kohezyon kuvvetlerini yitirerek serbest toz parçacıklarına dönüşmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal atomizasyon | Katı ve monolitik toplumsal yapıların iç bağlarını yitirerek bireysel veya mikro unsurlara ayrışması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin yalnızca görünmez olma veya anlık buharlaşma gibi algılanıp mekanik parçalanma sürecinin ihmal edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Dağların katılığını yitirerek un kıvamına gelmesi, ardından savrulan toz zerrelerine (هباء) dönüşmesi aşamalı bir çözülüştür |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kıyamet tasvirlerinin fiziksel ve tedrici kütle dönüşümünü göz ardı edip olayı sırf mecazi bir yok oluşa indirgeme tehlikesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Yeryüzünün en sabit ve sağlam yapıları olan dağların kütlesel çözülüşünü un ve toz benzetmesiyle en somut biçimde zihne aktarır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyametin başlangıcındaki kozmolojik altüst oluşu ve yer şekillerinin tasfiyesini anlatan ayetlerde (özellikle Vâkıa Suresi) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dağların aniden sıfırlandığı fikri yerine, maddesel bütünlüğün önce ufalanıp sonra savrulduğu safhalı bir çözülüş olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSert ve katı bir maddenin ezilip un ufak edilerek toz veya lapa haline getirilmesi.
- Soyut anlamSağlam ve sarsılmaz görünen yapısal direncin kırılarak parçacıklar düzeyinde çözülmesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemin içsel kohezyonunun ortadan kalkması sonucu bütünlüğünü kaybedip atomize olması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde yüksek kohezyona sahip sert ve monolitik kütleyi, sisteme uygulanan dışsal çözücü enerjiyi, ise bu parçalanma neticesinde ortaya çıkan ve kütleye kıyasla son derece küçük olan ayrışmış toz taneciklerini temsil eder. Bu model, dağın kütlesel katılığını yitirerek un ufak olma hareketini simgeler.