حيد

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ح-ي-د1 sîga, 5 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.كونحيدسكرتَحِيدُموتحقق

KökSîga 1Ayet 1Sure 1Mücavir 5

▶ Ağı aç (3B)

حيد

ح - ي - د

KÖK
  • 1 geçiş
  • 1 ayet
  • 1 sîga
  • 12 sözlük

Hadid demir demektir. Hudud sınır demektir. Ahad sınırsız demektir. Bir demektir. Vahede sayılardan bir anlamındadır. Vav’ın yer değiştirmesiyle Havede, hayede fiil olarak tekleşme, sıvışarak izole olma anlamındadır.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Hadid demir demektir. Hudud sınır demektir. Ahad sınırsız demektir. Bir demektir. Vahede sayılardan bir anlamındadır. Vav’ın yer değiştirmesiyle Havede, hayede fiil olarak tekleşme, sıvışarak izole olma anlamındadır.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.493 harf
باب الحاء والدال و واي معهما حدأ، حدو، حيد، دحو، دحي، دوح، وحد مستعملات حدأ: الحِدَأَة: طائر يَصيدُ الجِرْذَان، ويقال إنّها كانت تَصيدُ لسليمان بن داود وكانت أصيدَ الطير، فانقطع عنه الصيد لدعوة سليمان: "ربّ اغفِرْ لي وهَبْ لي ملكا لا ينبغي لأحدٍ من بعدي". قال العجاج: كأنَّهُنَّ الحِدأُ الأُوِيُّ والحَدَأُ، مهموز مقصور بفتح الحاء شِبْهُ فَأْسٍ تُنْفَرُ به الحِجارة مُحَدَّد الطَّرَف. قال
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR562 harf
حادَ عن الشيء يَحيدُ حُيوداً وحَيْدَة وحَيْدودَةً: مال عنه. وقولهم: حيدي حَيادِ، هو كقولهم: فيحي فَياحِ. وحايدَهُ مُحايدةً وحِياداً: جانَبَهُ. وحِمارٌ حَيَدي، أي يحيد عن ظِلِّه لنشاطه، ويقال كثير الحُيودِ عن الشيء. والحَيْدُ بالتسكين: حَرْفٌ شاخِصٌ يَخْرُجُ من الجبل. يال: جَبَلٌ ذو حُيودٍ وأَحْيادٍ، إذا كانت له حروفٌ ناتِئَةٌ في أَغْراضِهِ لا في أَعاليهِ. والحَيْدَةُ: العُقْدَةُ في قَرْنِ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.108 harf
(باب الحاء والياء وما يثلثهما) (حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة. فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة. والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR66 harf
- قال عز وجل: ﴿ذلك ما كنت منه تحيد﴾ [ق/19] أي: تعدل عنه وتنفر منه.
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR462 harf
ح ي د حاد عنه وحايده‏:‏ مال عنه حياداً‏.‏ قال رؤبة‏:‏ واخشى سهام القدر المصايدا والموت قرن يغلب المحايدا وتقـول‏:‏ مـا عليـه مزيـد ومـا عنـه محيد‏.‏ وحيدى حياد‏:‏ أمر بالحيدودة والروغان‏.‏ وما نظر إليّ إلا الحيدة وهي نظر سـوء فيـه حيـدودة‏.‏ وقعـد تحـت حيـد الجبـل وهـو نـادر كالجنـاح‏.‏ وفـي قـرن الظبـي حيـود وهـي عقـده‏.‏ وضربـه على حيدة رأسه اليمنى وعلى حيدتي رأسه وهما العجرتان في
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR3.742 harf
الحَيْد: ما شخص من نواحي الشيء، وجمعه أحياد وحُيود. وحَيْد الرأْس: ما شخص من نواحيه؛ وقال الليث: الحَيْد كل حرف من الرأْس. وكل نُتوء في القَرْن والجبل وغيرهما: حَيْد، والجمع حُيود؛ قال العجاج يصف جملاً: في شَعْشَعانٍ عُنُق يَمْخُور، حابي الحُيُود فارِضِ الحنْجُور وحِيَد أَيضاً: مثل بَدْرة وبِدَرٍ؛ قال مالك بن خالد الخُناعي الهذلي: تاللَّهِ يَبْقَى على الأَيام ذو حِيَد، بِمُشْمَخِرٍّ به
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR90 harf
* ح ي د * * حَادَ * عنه يحيد * حَيْدَةً * و * حُيُوداً * و * حَيْدُودَةً * أي مال عنه وعدل
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR4.567 harf
حاد عنه يحيد حيدا، بقتح فسكون، وحيدانا، محركة على الأصل في المصادر ومحيدا تقول مالي عليه مزيد، ولا عنه محيد، وحيودا، كقعود وحيدة، بفتح فسكون وحيدودة، كصيرورة، عن اللحياني، وهو من المصادر القليلة: مال وعدل، ونقل ابن القطاع عن الفراء في قول العرب. طار طيرورة، وحاد حيدودة، وصار صيرورة: هو خاص بذوات الياء من بين الكلام إلا في أربعة أحرف من ذوات الواو، وهي: كينونة، وديمومة، وهيعوعة وسيدودة، وإنما جعلت
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR4.955 harf
حَادَ عَنْهُ 1 حَادَ عَنْهُ حاد عنه حاد عنة , (S, A, Msb, K,) aor. يَحِيدُ, inf. n. حُيُودٌ and حَيْدَةٌ (S, Msb, K) and حَيْدٌ and حَيَدَانٌ and مَحِيدٌ (K) and حَيْدُودَةٌ, (S, K,) which last is originally حَيَدُودَةٌ, with the ى movent; this letter being afterwards made quiescent; for there is not in the language any word of the measure فَعْلُولٌ, except صَعْفُوقٌ; (S; [see the remarks on
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR546 harf
حَادَ حَادَ ( y ) I ( n. ac. حَيْد 1 , حَيْدَة 1t , مَحِيْد [ 18 ] , حُيُوْد حُيُوْد [ 27 ] , حَيَدان [ 36 ] ) a. [ 'An ], Turned away from. حَيَّدَ حَيَّدَ II , a. Knotted. b. Held aloof, kept neutral. c. Put aside. حَاْيَدَ حَاْيَدَ III , a. Shunned, avoided. b. see II (b) . أَحْيَدَ أَحْيَدَ IV a. [ acc. & 'An ], Turned from. تَحَاْيَدَ تَحَاْيَدَ VI , a. see III (a) .
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR13.136 harf
حيد حَادَ - يَحِيْدُ حاد َ - يَحِيْد ُ + كائن + من كائن أو شيء: يتنحى منه ليتفاداه: يغير موقعه فيبتعد من طريق ومسار الشيء لكي لا يصيبه: يغير موقعه ومكانه من موقع سابق يكون فيه عرضة لخطر أو أذى أو ضرر قريب إلى موقع جديد يكون فيه متجنباً وبعيداً عن ذلك الخطر واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حركة الزوغان وتفادي رمية أو عدو والنجاة منها"، وهي:
Maddenin bağlantısı

حيد حَادَ - يَحِيْدُ

حاد َ - يَحِيْد ُ + كائن + من كائن أو شيء: يتنحى منه ليتفاداه: يغير موقعه فيبتعد من طريق ومسار الشيء لكي لا يصيبه: يغير موقعه ومكانه من موقع سابق يكون فيه عرضة لخطر أو أذى أو ضرر قريب إلى موقع جديد يكون فيه متجنباً وبعيداً عن ذلك الخطر واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حركة الزوغان وتفادي رمية أو عدو والنجاة منها"، وهي: نَجَا - يَنْجُوْ (اللازم)، نَقِذَ - يَنْقَذُ، حَاد َ - يَحِيْدُ، حَاصَ - يَحِيْصُ، تَقَى - يَتْقِي، نَاصَ - يَنُوْصُ تحيد ﴿وجاءت سكرة الموت بالحق ذلك ما كنت منه تحيد(19)﴾ ق مختار الصحاح ● [حيد] ح ي د: حَادَ عنه يحيد حَيْدَةً و حُيُوداً و حَيْدُودَةً أي مال عنه وعدل معجم الفرائد القرآنية ح ي د "تَحِيدُ" في قوله تعالى:" وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ " (19) ق. الحَيدُ : العدول عن الشيء والنفرة منه . الراغب حيد قال عز وجل: }ذلك ما كنت منه تحيد{ [ق/19] أي: تعدل عنه وتنفر منه. ملخص اللسان 1. حاد عن الشيءِ يَحِيد حَيْداً وحَيَداناً ومَحِيداً وحَيْدُودة: مال عنه وعدل؛ 2. الحَيْد: ما شخص من نواحي الشيء، 3. وحَيْد الرأْس: ما شخص من نواحيه؛ 4. الحَيْد كل حرف من الرأْس. 5. وحُيود القرن: ما تلوى منه. 6. والحَيْد: حرف شاخص يخرج من الجبل. 7. حَيْدُ الجبل شاخصٌ يخرج منه فيتقدم كأَنه جَناح؛ 8. الحَيْد ما شخَص من الجبل واعوجَّ. 9. جبل ذو حُيود وأَحياد إِذا كانت له حروف ناتئة في أَعراضه لا في أَعاليه. 10. وحُيود القرن: ما تلوى منه. 11. وقرن ذو حِيَد أَي ذو أَنابيب ملتوية. 12. هذا نِدُّه ونَدِيدُه وبِدُّه وبَدِيدُه وحَيْدُه وحِيدُه أَي مثله. 13. وحايدَه مُحايدة: جانبه. 14. والحِيَد والحُيُود: حروف قرن الوعل، 15. حاد عن الطريق والشيء يَحِيدُ إِذا عدل؛ 16. والرجل يحيد عن الشيء إِذا صدَّ عنه خوفاً وأَنفة، 17. وحُيود البعير: مثل الوركين والساقين؛ 18. اشتكت الشاة حَيَداً إِذا نَشِبَ ولدها فلم يسهل مخرجه. 19. في هذا العود حُيود وحُرود أَي عُجَرٌ. 20. والحَيْدَة: العقدة في قَرْن الوعِيل، 21. والحَيْدان: ما حاد من الحصى عن قوائم الدابة في السير، 22. وحمار حَيَدى أَي يحيد عن ظله لنشاطه. 23. والحَياد: الطعام 24. وحيدة: أَرض؛ 25. وبنو حَيْدانَ: بطن؛ لسان العرب ● - حيد: الحَيْد: ما شخص من نواحي الشيء، وجمعه أحياد وحُيود. وحَيْد الرأْس: ما شخص من نواحيه؛ وقال الليث: الحَيْد كل حرف من الرأْس. وكل نُتوء في القَرْن والجبل وغيرهما: حَيْد، والجمع حُيود؛ قال العجاج يصف جملاً: في شَعْشَعانٍ عُنُق يَمْخُور، حابي الحُيُود فارِضِ الحنْجُور وحِيَد أَيضاً: مثل بَدْرة وبِدَرٍ؛ قال مالك بن خالد الخُناعي الهذلي: تاللَّهِ يَبْقَى على الأَيام ذو حِيَد، بِمُشْمَخِرٍّ به الظَّيَّانُ والآسُ أَي لا يبقى. وحُيود القرن: ما تلوى منه. والحَيْد، بالتسكين: حرف شاخص يخرج من الجبل. ابن سيده: حَيْدُ الجبل شاخصٌ يخرج منه فيتقدم كأَنه جَناح؛ وفي التهذيب: الحَيْد ما شخَص من الجبل واعوجَّ. يقال: جبل ذو حُيود وأَحياد إِذا كانت له حروف ناتئة في أَعراضه لا في أَعاليه. وحُيود القرن: ما تلوى منه. وقرن ذو حِيَد أَي ذو أَنابيب ملتوية. ويقال: هذا نِدُّه ونَدِيدُه وبِدُّه وبَدِيدُه وحَيْدُه وحِيدُه أَي مثله. وحايدَه مُحايدة: جانبه. وكل ضلع شديدة الاعوجاج: حَيْد، وكذلك من العظم، وجمعه حُيود. والحِيَد والحُيُود: حروف قرن الوعل، وأَنشد بيت مالك بن خالد الخُناعي. وحاد عن الشيءِ يَحِيد حَيْداً وحَيَداناً ومَحِيداً وحَيْدُودة: مال عنه وعدل؛ الأَخيرة عن اللحياني؛ قال: يَحِيدُ حذارَ الموت من كل رَوْعة، ولا بُدَّ من موت إِذا كان أَو قَتْلِ وفي الحديث: أَنه ركب فرساً فمرَّ بشجرة فطار منها طائر فحادت فَنَدَرَ عنها؛ حاد عن الطريق والشيء يَحِيدُ إِذا عدل؛ أَراد أَنها نفرت وتركت الجادَّة. وفي كلام علي، كرّم الله وجهه، يذم الدنيا: هي الجَحُود الكَنود الحَيود المَيُود، وهذا البناء من أَبنية المبالغة. الأَزهري: والرجل يحيد عن الشيء إِذا صدَّ عنه خوفاً وأَنفة، ومصدره حُيودة وحَيَدانٌ وحَيْدٌ؛ وما لَك مَحِيد عن ذلك. وحُيود البعير: مثل الوركين والساقين؛ قال أَبو النجم يصف فحلاً: يَقودُها صافي الحُيودِ هَجْرَعُ، مُعْتدِلٌ في ضَبْرِه هَجَنَّعُ أَي يقود الإِبل فحل هذه صفته. ويقال: اشتكت الشاة حَيَداً إِذا نَشِبَ ولدها فلم يسهل مخرجه. ويقال: في هذا العود حُيود وحُرود أَي عُجَرٌ. ويقال: قدّ فلان السير فحرَّده وحَيَّده إِذا جعل فيه حُيوداً. الجوهري في قوله حاد عن الشيءِ حَيْدُودة، قال: أَصل حَيْدُودة حَيَدودة، بتحريك الياء، فسكنت لأَنه ليس في الكلام فَعْلُول غيرُ صَعْفوق.وقولهم: حِيدِي حَيادِ هو كقولهم: فِيحِي فَيَاحِ؛ وفي خطبة عليّ، كرَّم الله وجهه: فإِذا جاء القتال قلتم: حِيدِي حَيادِ؛ حِيدي أَي ميلي وحَياد بوزن قَطَامِ، هو من ذلك، مثل فيحِي فَياح أَي اتسعي، وفياح: اسم للغارة. والحَيْدَة: العقدة في قَرْن الوعِيل، والجمع حُيود. والحَيْدان: ما حاد من الحصى عن قوائم الدابة في السير، وأَورده الأَزهري في حدر وقال الحيدار، واستشهد عليه ببيت لابن مقبل وسنذكره. والحَيَدى: الذي يَحيد. وحمار حَيَدى أَي يحيد عن ظله لنشاطه. ويقال: كثير الحيود عن الشيء، ولم يجئ في نعوت المذكر شيء على فَعَلى غيره؛ قال أُمية بن أَبي عائذ الهذلي: أَو آصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَه، حَزابِيَةٍ حَيَدى بالدِّحال المعنى: أَنه يحمي نفسه من الرماة؛ قال ابن جني: جاء بِحَيَدى للمذكر، قال: وقد حكى غيره رجل دَلَظَى للشديد الدفع إِلا أَنه قد روى موضع حيدى حَيِّد، فيجوز أَن يكون هكذا رواه الأَصمعي لا حَيَدى؛ وكذلك أَتان حَيَدى؛ عن ابن الأَعرابي. سيبويه: حادانُ فَعلانُ منه ذهب به إِلى الصفة، اعتلت ياؤه لأَنهم جعلوا الزيادة في آخره بمنزلة ما في آخره الهاء وجعلوه معتلاً كاعتلاله ولا زيادة فيه، وإِلا فقد كان حكمه أَن يصح كما صح الجَوَلان؛ قال الأَصمعي: لا أَسمع فَعَلى إِلا في المؤنث إِلا في قول الهذلي؛ وأَنشد: كأَنِّي ورَحْلِي، إِذا رُعْتُها، على جَمَزى جازئ بالرمال وقال: أَنشدَناه أَبو شعيب عن يعقوب زُعْتُها؛ وسمي جدّ جرير الخَطَفَى ببيت قاله: وعَنَقاً بعد الكَلالِ خَطَفَى ويروى خَيْطَفَى. والحَياد: الطعام (* قوله «والحياد الطعام» كذا بالأصل بوزن سحاب وفي القاموس الحيد، محركة، الطعام فهما مترادفان.) ؛ قال الشاعر: وإِذا الركابُ تَرَوَّحَتْ ثم اغْتَدَتْ بَعْدَ الرَّواح، فلم تَعُجْ لحَيَاد وحَيْدَةُ: اسم: قال: حَيْدَةُ خالي، ولَقيطٌ وعَلي، وحاتِمُ الطَّائِيُّ وهَّابُ المِئِي أَراد: حاتمٌ الطائيّ فحذف التنوين. وحيدة: أَرض؛ قال كثير: ومرَّ فَأَرْوى يَنْبُعاً فَجُنُوبَه، وقد حِيدَ مِنه حَيْدَةٌ فعَباثِرُ وبنو حَيْدانَ: بطن؛ قال ابن الكلبي: هو ابو مَهْرة بن حَيْدان. مقاييس اللغة: (حيد) الحاء والياء والدال أصلٌ واحد، وهو المَيْل والعُدول عن طريق الاستواء. يقال حادَ عن الشيء يَحِيدُ حَيْدَةً وحُيوداً. والحَيُودُ: الذي يَحِيد كثيراً، ومثله الحَيَدى على فَعَلى. قال الهذلي([2]): أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ الحَيْد: النادر من الجَبَل، والجمع حُيُودٌ وأحياد. والحُيُود: حيود قَرْن الظَّبي، وهي العُقَد فيه، وكلُّ ذلك راجعٌ إلى أصل واحد. القاموس المحيط: حادَ يَحودُ، كيَحيدُ. وحاوِدٌ أبو قبيلةٍ من حُدَّانَ. وتُحاوِدُهُ الحُمَّى تَتَعَهَّدُهُ. وكهُودٍ ع. حادَ عنه يَحِيدُ حَيْداً وحَيَداناً ومَحيداً وحُيوداً وحَيْدَةً وحَيْدودَةً مالَ. والحَيْدُ ما شَخَص من نَواحِي الشيءِ، ومن الجَبَلِ شاخِصٌ كأنه جَناحٌ، وكُلُّ ضِلَعٍ شديدةِ الاعْوجاجِ، والعُقْدَةُ في قَرْنِ الوَعِلِ، وكُلُّ نُتُوءٍ في قَرْنٍ أو جَبَلٍ، ج حُيودٌ ، حِيودٌ وأحْيادٌ وحِيَدٌ، كعِنبٍ، والمِثْلُ، والنَّظيرُ، ويكسرُ. والحَيْدانُ، كسَحْبانَ ما حَادَ من الحَصَى عن قَوائِمِ الدابَّةِ في السَّيْرِ. والحَيَدُ، محركةً الطعامُ، وأن يَنْشَبَ ولَدُ الشاةِ، ولم يَسْهُلْ مَخْرَجُهُ. والحَيَدى، كجَمزى مِشْيَةُ المُخْتالِ. وحِمارٌ حَيَدَى وحَيِّدٌ، ككَيِّسٍ: يَحيدُ عن ظِلِّهِ نَشاطاً، ولم يُوصَفْ مُذَكَّرٌ على فَعَلَى غيرُهُ. وسَمَّوْا: حَيْدَةَ وحِيداً، بالكسر، وأحْيَدَ وحَيادَةَ وحَيْدَانَ. وحَيْدُ عُوَّرٍ، أو قُوَّرٍ، أو حُوَّرٍ: جَبَلٌ باليَمن فيه كَهْفٌ يُتَعَلَّمُ فيه السِّحْرُ. وحايَدَهُ مُحايَدَةً وحِياداً: جانَبَه. وما تَرَك حَياداً، كسَحابٍ: شيئاً، أو شَخْباً من اللَّبَنِ. والحَيْدَةُ: نَظَرُ سَوْءٍ، وأرضٌ. وحيدي حَيادِ، كَفيحِي فَياحِ. وقَدَّ السَّيْرَ فَحيَّدهُ: جَعَلَ فيه حُيوداً. تاج العروس: ح - ي - د حاد عنه يَحِيد حَيْداً بقتح فسكون وَحَيَدَاناً محركةً على الأَصل في المصادر ومَحِيداً تقول مالي عليه مَزِيد ولا عنه مَحِيد وحُيُوداً كقُعُود وحَيْدةً بفتح فسكون وحَيْدُودةً كصَيْرُورة عن اللِّحْياني وهو من المصادر القليلةِ : مال وعَدل ونقل ابن القطاع عن الفّراءِ في قول العرب . طار طيْرُورةً وحاد حيْدُودَة وصار صَيْرُورَة : هو خاصٌّ بذوات الياءِ من بين الكلام إِلا في أربعة أَحرف من ذوات الواو وهي : كيْنُونة ودَيْمُومة وهَيْعُوعة وسَيْدودة وإِنما جُعلت بالياءِ وهي من الواو لأَنها جاءَت على بناءِ لذوات الياءِ ليس للواو فيه حظٌّ فقليت بالياءِ . والحَيْدُ : ما شَِخَص من نَواحي الشَّيءِ ومن الرأسِ : ما شَخصَ من نواحِيه يقال : ضَرَبَهُ على حَيْدَة رأْسه وحَيْدَى رأسه وهما العُجْرتانِ في جانبيه . ويقال : قَعَدَ تحت حَيْدِ الجَبلِ الحَيْدُ من الجَبَلِ : حَرْفٌ شاخِصٌ يَخرج منه فيتقدَّم كأَنّه جَناحٌ قاله ابن سيده وفي التهذيب : الحَيْد : ما شخَصَ من الجَبل واعوَجَّ يقال جَبَلٌ ذو حُيُودٍ وأَحْيَادٍ إذا كانت له حُرُوفٌ ناتئة في أَعراضِه لا في أَعاليه . وكلُّ ضِلعٍ شديدةِ الاعْوِجاجِ حَيْدٌ . وكذلك من العَظْم والحَيْد : العُقْدَة في قَرْنِ الوَعِلِ ويقال : قَرْنٌ ذو حِيَد أَي ذو أَنابِيبَ مُلْتَوِية وحُيودُ القَرْن : ما تَلَوَّى منه . وقال اللَّيْث : الحَيْدُ : كلُّ حرف من الرَّأْس وكُلُّ نُتُوءٍ في قَرْن أو جَبَل وغيرهما ج حُيُود بضمّ وروي بالكسر أَيضاً قال العجّاج يصف جَمَلاً : في شَعْشَعانٍ عُنُقٍ يمْخُورِ ... حابِي الحُيُودِ فارِضِ الحُنْجُورِ وأَحْيَادٌ وحِيَدٌ كعِنَبٍ وبَدْرة وبِدرٍ قال مالكُ بن خالدٍ الخُناعيّ الهُذليّ : تاللهِ يَبقَى على الأَيّامِ ذو حِيَدٍ ... بمُشْمَخِرٍّ به الظَّيَّانُ والآسُ أي لا يَبقَى والحَيْد : المثْلُ والنَّظِير ويُكْسَر ويقال : هذا نِدُّه ونَدِيدُه وبِدُّه وبَدِيدُه وحَيْدُه وحِيدُه أي مثله . والحَيْدانُ كسحْبَانَ : ما حادَ من الحَصَى عن قوائِمِ الدَّابَّةِ في السَّيْرِ وأَورده الأزهري في حدر وقال : الحَيْدارُ من الحَصَى : ما صَلُبَ واكتَنَزَ واستشهد عليه ببيتٍ لابن مُقبِل : تَرْمِي النِّجادَ بحَيْدَارِ الحَصَى قُمَزاً ... في مِشْيَةٍ سُرُحٍ خَلْطاً أَفأْنِينَا ورواه الأَصمعي بالجيم وسيذكر إن شاء الله تعالى والحَيَدُ مُحَرَّكَةً والذي في اللسان وغيره : الحَيَاد : الطَّعَامُ وأنشد : وإِذا الرِّكَابُ تَرَوَّحَتْ ثُمَّ اغْتَدَتْ ... بعدَ الرَّواح فلم تَعُجْ لِحَيَادِ ويقال : اشتَكَت الشاةُ حَيَداً وذلك أَن يَنْشَبَ وَلدُ الشَّاةِ ولم يَسْهُلْ مَخْرَجُهُ نقله الصاغانّي . والحَيَدَى كجَمَزَى : مشْيَةُ المُخْتَالِ وحِمارٌ حَيَدَى وحَيِّدٌ ككَيِّس وبهما رُوِيَ بيت الهُذليّ الآتي ذِكْره أَي يَحِيدُ عن ظِلِّه نَشَاطاً ويقال كثير الحُيُودِ عن الشيء والرَّجلُ يَحِيد عن الشيء إذا صَدَّ عنه خَوْفاً وأَنَفةً ولم يوصَفْ مُذَكَّرٌ على فَعَلَى غَيْرُهُ . وعبارةُ الصّحاح : ولم يجئْ في نُعوتِ المذكَّر شيءٌ على فَعَلَى غيره قال أمية بن أبي عائِذٍ الهذليُّ : أَوَ اصحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ ... حَزَابِيَةٍ حَيَدَى بالدِّحَالِ قال ابن جِنِّي : جاء بِحَيَدَى للمذَكّرِ وقد حَكَى غيره : رَجُلٌ دَلَظَى للشديدِ الدَّفْع إِلاّ أنه قد رُوِيَ موضع حَيَدَى : حَيِّدٌ فيجوز أَن يكون هكذا رواه الأَصمعيُّ لا حَيَدَى . وكذلك أَتانٌ حَيَدَى عن ابن الأَعرابيِّ . وقال الأَصمعيُّ : الأَسمع فَعَلَى إِلا في المؤنث إلا في قول الهُذلي وأنشد : كأَنِّي ورَحْلِي إِذا رُعْتُها ... على جَمَزَى جازِئٍ بالرِّمَالِ وسُمِّي جَدُّ جَرِيرٍ الخَطَفي بِبَيت قاله : " وعَنَقاً بعد الكَلالِ خطَفَى واستدرك شيخنا : وقَرَى لراعى الوَقِيرِ وهو القَطِيع من الغَنم . ورجل قَفَطَى أي كثيرُ النّكاح قاله عبد الباسط البلقيني . وسَمَّوْا حَيْدَةَ بفتح فسكون وحِيداً بالكسر وأَحْيَدَ كأَحْمَد وحَيَادَةَ بالفتح وَحَيْدَانَ كسَحْبان . قال سيويه : حَادَانُ فَعْلانُ منه ذَهَب به إلى الصِّفة اعتَلَّت ياؤُه لأَنهم جَعلوا الزيادةَ في آخرِه بمنزلة ما في آخرِه الهاءُ وجَعَلُوه معتلاًّ كاعتلاله ولا زيادةَ فيه وإلا فقد كان حُكْمه أَن يَصِحّ كما صحَّ الجَوَلاَنُ . وحَيْدُ عُوَّرٍ بفتح فسكون وضمّ العَين المهملة وتشديد الواو أو هو حَيْدُ قُوَّرٍ بالقاف أو حَيْدُ حُوَّرٍ بالحاءِ المهلمة : جَبَلٌ باليَمَنِ بين حَضْرَمَوتَ وعُمَانَ فيه كَهْفٌ يُتَعَلَّمُ فيه السِّحْرُ فيما يقال ونقله الصاغانيّ . وحايَدَهُ مُحَايَدَةً وحِياداً بالكسر جانَبَهُ وفي الأساس : مالَ عنه . وزاد في مصادره : حُيُوداً بالضم . وقولهم : ما ترك له حَيَاداً ولا لَيَاداً كسَحَابٍ فيهما أَي شَيْئاً أَو شَخْباً من اللبن وهذا قد ضبطه الصاغاني بالضم فقال : ويُقالُ ما رأيتُ بإبلكم حُيَاداً أَي شُخْباً من اللبن ففي سياقِ المُصنّف قُصورٌ لا يَخفى . وما نَظَر إليَّ إلا نَظَرَ الحَيْدَة بفتح فسكون أَي نَظَر سَوْءٍ فيه حَيْدُودةٌ . وحِيدِي حَيَادِ أمر بالحَيْدُودة والرَّوغانِ وفي شرح نَهْج البلاغة لابن أبي الحديد : وهي كلمة يقولها الهاربُ كفيحِي فَيَاحِ أَي اتسعى وصَمِّي صَمَامِ أي اتَّسِعى يا داهيةُ وأَصلُ حِيدي من حَاد إذا انحرف وحيادِ مبنيةٌ على الكسر كبَدَادِ . ويقال قَدَّ فُلانٌ السَّيْرَ فحَيَّدَهُ وحَرَّدَه إذا جعلَ فيه حُيُوداً ويقال : في هذا العُودِ حُيودٌ وحُرُودٌ أَي عُجَرٌ ومما يستدرك عليه : الحَيُود وهو من أَبنية المبالغة وقد جاءَ في كلام عليٍّ رضي الله عنه يذمّ الدنْيَا هي الجَحُود الكَنُود الحَيُود المَيُود . وحُيُودُ البعيرِ بالضّمّ مثل الوَرِكَين والساقين قال أبو النجم يصف فحْلاً : " يقودُهَا ضَافِي الحُيُودِ هَجْرَعُ " مُعْتَدِلٌ في ضَبْرِهِ هَجَنَّعُ أَي يَقودُ الإِبل فحْلٌ بهذه الصِّفِة . وييقال : اعلوا بنا ذلَّ الطريق ولا تَعْلًوا بنا حَيْدتَه أَي غِلَظَه . وَحَيْدَة : أَرضٌ قال كُثَيِّر : ومرَّ فأَرْوَى يَنبُعاً فجُنُوبَهُ ... وقد حِيدَ منه حَيْدةٌ فعَبَاثرُ وبنو حَيْدان : بَطْنٌ قال ابن الكلبِيّ : هو أَبو مَهرَة بن حَيْدَان وحَيْد بن عليٍّ البَلْخيّ كان في حدود الثلاثمائة ومحمد بن علي بن حَيْدٍ له جُزْءٌ معروف عن الأَصمّ . وابنه أبو منصور بن حيد حدث وحيادة بن يعرب بن قحطان ذكره الأمير . وحائِدُ بن شَالُوم الذي نُسِبَ إِليه حديثُ النِّيل لم يَثْبُتْ

Sîgalar(1)

Mücavir kökler5 mücavir (8 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. سكر

    1 ortak ayet · Sükker seyrek taneli üzüm salkımı demektir

  2. موت

    1 ortak ayet · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…

  3. جيأ

    1 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir

  4. حقق

    1 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır

  5. كون

    1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir

Geçtiği ayetler(1)

  1. وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ

    SıvışırsınÖlüm sarhoşluğu gerçekten geldi. İşte bu; senin öteden beri kaçıp durduğun şeydir.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökحيد
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef (orta harfi yâ)
Bağlamsal Yakın Köklerميل, عدل, روغ, حيص
Zıt Kökاستقم
Çekirdek Özet 1Düz doğrultudan veya yüzeyden dışarı doğru sapma, yana eğilme, çıkıntı yapma
Çekirdek Özet 2İnsanın kaçınılmaz bir hakikatten (ölüm ve hesap) yana kıvrılarak kaçma veya sıvışma çabası
Çekirdek Özet 3Kaçınılmaz ontolojik sınırdan sapmanın imkânsızlığı; varoluşsal determinizm karşısında kaçışın beyhudeliği
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca sıradan bir korku ya da basit bir uzaklaşma sanarak fiziksel doğrultudan yana doğru sapma (çıkıntı/sapma) boyutunu ve kaçınılmaz gerçek karşısındaki yan çizme nüansını gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
حيCanlılık, devinim, hareketlilik ve mekânsal değişkenlik barındıran eylemler (حيص, حيف, حير, حيض)دDevinim ve yönelme hareketine kapı, sınır ve ani yön değişimi niteliği eklenerek hareketin doğrusal hattan yana doğru sapması, bir engelden kıvrılarak sıvışması veya çıkıntı oluşturması sağlanmıştır

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
حÇit, duvarÇevirme, sınır koyma, geçişi engelleyen veya yön değiştirmeye zorlayan bir set oluşturma
يEl ve kolİrade, hamle yapma, uzanma, bir tarafa yönelme veya manevra kabiliyeti
دKapıGeçiş aralığı, sınır eşiği, bir düzlemden diğerine açılan hareket noktası
حيدÇitle/engelle karşılaşan elin bir kapı veya açıklık arayarak yana doğru manevra yapmasıKarşılaşılan sert bir sınır veya engelden doğrudan geçemeyip doğrultuyu yana kırarak aradan sıvışma ve sapma hareketi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamDağın ana gövdesinden öne veya yana doğru kanat gibi fırlamış sarp çıkıntı (حَيْد الجبل), ceylanın boynuzundaki düğümlü kıvrımlar ve düz çizgiden yana doğru sapıp eğrilme
Cahiliye şiiri kullanımıMâlik b. Hâlid el-Hünâî el-Hüzelî bir beytinde dağdaki sarp çıkıntıları ve sığınakları anlatırken bu kökü kullanır: تاللَّهِ يَبْقَى على الأَيام ذو حِيَد / بِمُشْمَخِرٍّ به الظَّيَّانُ والآسُ
Erken Arapça kullanımRu'be b. el-Accâc ölümden ve kader oklarından kaçmanın imkânsızlığını tasvir ederken kökü yana kaçma manasında kullanır: واخشى سهام القدر المصايدا / والموت قرن يغلب المحايدا

Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Arapça حيد kökü, Sami dil ailesinde doğrusal bir eksenden sapma, yana eğilme, çıkıntı ve açı yapma semantiği üzerine kuruludur. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan ses denkliği gösteren biçimler sınırlı olmakla birlikte, kökün çekirdek anlamı olan yana bükülme ve kaçınma motifi, Batı Sami dillerindeki kök varyasyonlarında ve özellikle çıkıntı/eğrilik bildiren morfolojik yapılarda karşılık bulur. Kökün asli fiziksel düzlemi, bir yüzeyin veya hattın düzgünlüğünü bozan çıkıntı (dağ burnu, boynuz boğumu) ve bu engele bağlı olarak yolcunun istikametini yana kırmasıdır. Erken Sami tasavvurunda doğrusal gidişatı kesintiye uğratan her sert engel, bir sapmaya (حيود) yol açar; Arapçada bu kök hem jeomorfolojik bir çıkıntıyı hem de canlı bir varlığın tehdit karşısında yana savrularak sıvışmasını ifade eden dinamik bir kavrama dönüşmüştür.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönح-ي-د ekseniDüz çizgiden sapma, dağ çıkıntısı, boynuz kıvrımı ve korkudan ötürü yan çizip sıvışmaKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiBatı Sami bükülme/sapma kökleriÇizgiden ayrılma, açı yapma ve çıkıntı oluşturma tabanıyla semantik akrabalıkGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik bükülme matrisiEngelle karşılaşınca kırılma ve yön değiştirme gösteren kök morfemleriyle paralellikMuhtemel

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, David Cohen, Lane's Lexicon.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
حيدAnlamlıDoğrudan sapma, çıkıntı yapma, sıvışmaDüz hattan yana kıvrılarak kaçma ve engelin oluşturduğu çıkıntıHedef kök; Kur'an'da geçer
حديAnlamlıSevketme, tahrik etme, yönlendirmeDeveleri şarkı ve sesle belirli bir istikamete sürmeKur'an'da geçmez; yön verme ilişkisi
يحدKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArapçada kullanılmayan diziliş
يدحKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArapçada kullanılmayan diziliş
دحيAnlamlıYayma, döşeme, yuvarlayarak açmaZemini düzleyip genişletme, yuvasını hazırlamaKur'an'da geçer (دحو); genişletme yönü
ديحKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü'l-ʿAyn kaydında mühmel

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
حيدMerkezSapma ve sıvışmaKarşılaşılan kesin bir engele çarpmamak için yana kıvrılarak kaçmaKaçınılmaz bir hakikat karşısında yan çizme
ميلKomşuEğilmeBir tarafa fiziksel veya kalbî olarak meyledip ağırlık vermeÇıkıntı veya kaçış şartı olmaksızın yönelme
عدلKomşuYoldan çıkmaDoğru yoldan başka bir tarafa yönelme veya iki şeyi denk kılmaDoğruluk zıddı olarak istikameti terk etme
روغKomşuKurnazca sıvışmaAvcısını veya muhatabını yanıltmak için hileyle çark etmeTilki gibi aldatıcı manevralarla yön değiştirme
حيصKomşuKaçıp kurtulmaKuşatılmış bir alandan dar bir delik bularak firar etmeSıkışma anında sığınak veya kaçış yolu arama
استقمZıtDosdoğru olmaHiçbir tarafa sapmadan dosdoğru hat üzerinde sebat etmeEğrilik ve sapma tanımayan kararlı süreklilik

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaحيدYana sapmak, sıvışmakDoğrultudan açı yaparak kaçınmak veya çıkıntı oluşturmakKesin
Latincedeviare, declinareYoldan sapmak, yana eğilmekDüz bir yoldan veya amaçtan yana sapmayı karşılar; korkuyla kaçınma nüansı zayıftırGüçlü
İngilizceto swerve, to dodge, to deviateAni manevrayla sapmak, savuşturmakBir tehlike veya nesne karşısında yönü aniden kırma eylemini tam karşılarGüçlü
Almancaausweichen, abweichenKenara çekilmek, sapmakBir engelden veya yüzleşmeden yana doğru çekilerek kaçınmayı ifade ederGüçlü
Fransızcadévier, esquiverYön değiştirmek, savuşturmakKarşıdan gelen bir hamleden yana kıvrılarak kurtulma hareketini içerirGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
تَحِيدُ (Müzari fiil)Ölüm hakikatinden yana kaçıp sıvışma çabasıİnsanın hayatı boyunca yüzleşmekten çekindiği, yan çizerek savuşturmaya çalıştığı ölüm sarhoşluğunun kesin gelişi bağlamı (Kâf 50:19)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamEcel ve kader meselesiİnsanın ecelden ve ölüm vaktinden manevra yaparak kaçmasının (hıyâd) ontolojik imkânsızlığıİlahî takdirin ve ecel-i müsemmânın mutlak bağlayıcılığı karşısında beşerî iradenin sınırları
FıkıhHaktan sapma ve borçtan kaçınmaYükümlülükten, şahitlikten veya hak sahibinden yan çizerek kaçınma haliAhdi ihlal etmeksizin hile-i şer'iyye ile sorumluluktan sıvışma eğiliminin değerlendirilmesi
TefsirKâf suresi tefsiriKâf 50:19 ayetindeki ifadenin inkârcıya mı yoksa genel olarak insana mı yönelik olduğu tartışmasıİnsanın fıtraten ölüm acısından ve hakikatle yüzleşmekten yana doğru kaçma refleksi
HadisÖlüm ve fitne rivayetleriFitne anlarında tarafsız kalıp kenara çekilme veya ölüm hengamesinden kaçınma ifadeleriBir hadiseden uzak durmak, taraflardan birine bulaşmayıp kenara sıvışmak

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniOntolojik yüzleşmeKaçınılmaz ecel bilinciİnsanın dünyevi meşgalelerle ölümden sıvışma çabasını kırarak hakikate yöneltmeEcel gerçeği, insanın hiçbir yan manevrayla kurtulamayacağı nihai sınırdırKesin
İlmiYörünge ve istikametSapma (deflection)Bir vektörün dış etkiyle doğrusal hattından ayrılıp açı yapmasıKarşılaşılan engellerin yönü kırma parametrelerinin tespitiGüçlü
SiyasiKriz yönetimi ve diplomasiYansızlaşma veya yan çizmeİttifak veya çatışma ortamında taraf olmaktan kaçınarak kenara çekilmeSiyasi sorumluluktan kaçınma veya manevra alanı kazanma hamlesiGüçlü
İktisadiVergi ve borç yükümlülüğüMali yükümlülükten kaçınmaBireyin yasal açık veya hilelerle mali mükellefiyetten sıvışmasıVergiden kaçınma veya borç ödemekten yan çizme davranışıGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerSapma açısı ve yörünge kırılması (Deflection)Doğrusal ilerleyen bir parçacığın, güçlü bir çekim veya sert bir bariyerle karşılaştığında istikametini yana doğru kırmasıGüçlü
Beşeri bilimlerİnkar ve savunma mekanizması (Avoidance/Denial)Bireyin başa çıkamadığı ağır bir varoluşsal gerçeği bilinç düzeyinde tevil ederek veya görmezden gelerek savuşturmasıGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKelimeyi sadece sıradan bir korku, nefret etme ya da basit bir kaçış olarak yorumlayıp kökün somut uzamsal sapma ve eğrilik dinamizmini göz ardı etmek
Kur'an içi daha geniş anlamKök, insanın bütün zihinsel, fiilî ve ahlaki varoluşunu kuşatan nihai bir determinizm sınırına işaret eder; ölüm sadece biyolojik bir son değil, insanın hayat boyu yan çizerek ertelediği çıplak hakikattir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKâf 50:19 ayetini sadece can çekişme sırasındaki fiziksel bir çırpınışa indirgemek; insanın tüm ömrü boyunca hakikatten kaçmak için kurduğu illüzyonların çöküşünü fark edememek

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'da tek bir yerde kullanılmasına rağmen, insanın nihai varoluşsal krizi (ölüm) karşısındaki refleksini en keskin uzamsal tasvirle (yan çizme, sıvışma) donduran anahtar bir fiil olması bakımından hayatidir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Ölüm sarhoşluğu, ecel, insanın dünyevi sarhoşluğu, hakikatten kaçış psikolojisi ve kıyamet sahnelerini ele alan Kâf suresi bağlamında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Ölümden kaçışın sadece fiziksel bir mesafe alma olduğu zannını düzeltir; insanın zihnen, ahlaken ve fiilen hakikatin üzerinden yana kıvrılarak yaşama sahteliğini deşifre eder.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamDağın veya boynuzun yüzeyinden yana doğru çıkan sivri uzantı; doğrusal hattan yana doğru kırılarak sapma ve sıvışma hareketi.
  • Soyut anlamİnsanın kaçınılmaz bir varoluşsal sınır veya ontolojik hesaplaşma karşısında kurnazca veya korkuyla yön değiştirip yüzleşmeyi erteleme çabası.
  • Sistematik karşılıkKaçınılmaz bir akıbet vektörü karşısında alternatif yörünge arayışının sıfırlanması; mutlak sınıra çarpan iradenin manevra alanının tükenmesi.
  • LaTeX modelilim⁡t→te(v⃗(t)⋅n⃗⊥)=0ikenv⃗(t)→v⃗e
  • LaTeX açıklamasıModelde v⃗(t) insanın zaman içindeki hareket ve yönelim vektörünü, n⃗⊥ doğrusal istikamete dik olan yana kaçış ve sapma yönünü, te ise kaçınılmaz ecel anını temsil eder. İnsan hayatı boyunca dik eksende sapma göstererek hakikatten yana çizmeye çalışsa da, ecel anına yaklaşıldığında yana doğru manevra bileşeni sıfıra yaklaşır ve hareket zorunlu olarak kaçınılmaz ecel vektörüne (v⃗e) kilitlenir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ح