حيص
ح - ي - ص
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 2 sîga
- 11 sözlük
Havş altı çalılık sık orman demektir. Havs (sad) dikiş yeri, şın’ın sad’a dönüşmesi ile kaçıp gizlenecek yer anlamındadır. Hayt, Çeper, çit demektir. Sonra içine almak anlamı kazanmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Havş altı çalılık sık orman demektir. Havs (sad) dikiş yeri, şın’ın sad’a dönüşmesi ile kaçıp gizlenecek yer anlamındadır. Hayt, Çeper, çit demektir. Sonra içine almak anlamı kazanmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.253 harfباب الحاء والصاد و واي معهما
ح ص ى، ص ح و، ح و ص، ح ي ص، ص و ح، ص ي ح مستعملات
حصى:
الحَصَى: صغارُ الحجارة، وثلاث حَصَياتٍ، والواحدة: حَصاةٌ.
والحَصَى: العددُ الكثير شُبِه بحَصَى الحَجارة لِكَثْرتها. قال الأعشى:
فلَسْتَ بالأكْثَرِ منهم حَصًى وإنِّا العِزّةُ لـلـكـاثِـرِ
وحصاة الرّجلِ: رزانُته، وحصاةُ اللسان: ذرابته. قال:
وإنّ لسانَ المرءِ ما لم يكنْ له حصاةٌ، على عَوْراتِه لَدلـيلُ
ويقال:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR461 harfالقراء: حاصَ عنه يَحيصُ حَيْصاً، وحُيوصاً، ومَحيصاً، ومَحاصاً، وحَيَصاناً، أي عدل وحاد. يقال: ما عنه مَحيصٌ، أي مَحيدٌ ومهربٌ. والانْحِياصُ مثله. يقال للأولياء: حاصُوا عن العدوّ، وللأعداء: انهزموا. ويقال: وقعوا في حَيْصَ بَيْصَ، أي في اختلاطٍ من أمرهم لا مَخرجَ لهم منه. ويقال: في ضيقٍ وشدّة. والحَيْصُ: الرَواغُ والتخلُّفُ. والبوْصُ: السبقُ والفِرارُ. ومعناه كلُّ أمرٍ يُتَخلَّفُ عنه ويُفَرُّ. وحكى
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.108 harf(باب الحاء والياء وما يثلثهما)
(حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة.
فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة.
والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR53 harfح ي ص
حاص عن القتال وهو حائص بائص ووقع في حيص بيص.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.156 harfالحَيْصُ: الحَيْدُ عن الشيء. حاصَ عنه يَحِيصُ حَيْصاً: رَجَعَ. ويقال: ما عنه مَحيصٌ أَي مَحيدٌ ومَهْرَبٌ، وكذلك المَحاصُ، والانحياصُ مثلُه. يقال لِلأَوْلِياء: حاصُوا عن العَدُوِّ، وللأَعْداء: انْهَزَمُوا. وحاصَ الفرسُ يَحِيصُ حَيْصاً وحُيُوصاً وحَيَصاناً وحَيْصُوصةً ومَحاصاً ومَحِيصاً وحايَصه وتَحايَصَ عنه، كلُّه: عدَلَ وحادَ. وحاصَ عن الشرِّ: حادَ عنه فسَلِمَ منه، وهو يُحايصُني. وفي حديث
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR174 harf* ح ي ص * * حَاصَ * عنه عدل وحاد وبابه باع و * حُيُوصاً * و * مَحِيصاً * و * مَحَاصاً * و * حَيَصاناً * بفتح الياء يقال ما عنه * مَحِيصٌ * أي محيد ومهرب و * الانحِياصُ * مثله
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.300 harfحاص عنه، يحيص حيصا وحيصة وحيوصا، بالضم، ومحيصا، ومحاصا، وحيصانا، محركة: عدل وحاد، ورجع وهرب، كانحاص. وفاته من المصادر حيصوصة، ويقال حاص عن الشر، أي حاد عنه فسلم منه. وفي كتاب ابن السكيت، في القلب والإبدال، في باب الصاد والضاد، حاص وحاض وجاض بمعنى واحد، قال: وكذلك ناص وناض، وفي حديث لما كان يوم أحد فحاص المسلمون حيصة، ويروى فجاض جيضة، والمعنى واحد، أي جالوا جولة يطلبون الفرار. أو يقال للأولياء:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.302 harfحَاصَ عَنْهُ
1 حَاصَ عَنْهُ حاص عنه حاص عنة , aor. يَحِيصُ, inf. n. حَيْصٌ and حُيُوصٌ and مَحِيصٌ and مَحَاصٌ (S, Msb, K) and حَيَصَانٌ (S, K) and حَيْصُوصَةٌ (TA) and ↓ حَيْصَةٌ, (K,) [or the last is an inf. n. of un.,] He turned away from him, or it: (S, A, Msb, K:) and he returned, or went back, and fled, from him, or it: (TA:) and عنه ↓ انحاص signifies the same; (S, K, TA;) and so does عنه ↓
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR252 harfحَاصَ
حَاصَ ( y ) I ( n. ac. حَيْص 1 , مَحْيِص 18 , حُيُوْص 27 ),
a. Turned aside; fled.
حَاْيَصَ
حَاْيَصَ III ,
a. Disputed the victory with.
اِنْحَيَصَ
اِنْحَيَصَ VII ,
a. see I .
مَحِيْص
مَحِيْص [ 18 ],
a. Refuge, place of shelter, safety.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR8.543 harfحيص
حَاصَ - يَحِيصُ - مَحِيْص
حَاصَ - يَحِيْصُ + الكائن + عن شيء أو أمر، أو من شيء أو أمر: يتحرك بشكل عشوائي يسعى للحيد والهرب والتفلت والنجاة وتفادي مكروه
مَحِيْص: على وزن " مـَفعـَل " (أصلها " مـَحـْيـَص"): اسم مكان من فعل " حَاصَ - يَحيْصُ ": مخرج نجاة: المكان الذي يحيص المرء منه عن أمر أو كائن
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حركة الزوغان
Mücavir kökler29 mücavir (49 toplam)
- جزع
1 ortak ayet · Katlanamayan
- نقب
1 ortak ayet · Geçit, yarık, delik demektir
- بطش
1 ortak ayet · Betee elle kavrayarak vurup yakalamak, çarpmak anlamlarına…
- برز
1 ortak ayet · Bariz çıkıntı demektir
- بلد
1 ortak ayet · Beled mezarlık demektir
- جدل
1 ortak ayet · Cedle havan tokmağı demektir
- قبل
2 ortak ayet · Önce
- قرن
1 ortak ayet · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
- أوي
1 ortak ayet · Eveye kuş yuvası demektir
- ضعف
1 ortak ayet · Katlanmış deri demektir
- ظنن
1 ortak ayet · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
- هلك
1 ortak ayet · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
Geçtiği ayetler(5)
… سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ
Kaçış yeriOnların hepsi; Allah’ın huzuruna toplanıp çıkarlar. Zayıflar büyüklük taslayanlara: Doğrusu biz; size uymuştuk. Allah’ın azabından bizi koruyabilecek misiniz? derler. Onlar da: Allah, bizi doğru yola eriştirseydi; biz de sizi eriştirirdik. Şu halde artık sızlansak da katlansak da birdir. Bizim için kaçıp sığınacak bir yer yoktur, derler.
وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ
Kaçış yeriÖnceden taptıkları şeyler onlardan uzaklaşıp gitmiştir. Ve kendilerinin kaçacak yerleri olmadığını anlamışlardır.
وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِنَا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ
Kaçış yeriAyetlerimiz üzerinde tartışanlar bilsinler ki; kendileri için kaçacak bir yer yoktur.
وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشًا فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ
Kaçış yeriBiz; onlardan önce, kendilerinden daha kuvvetli olan ve diyar diyar dolaşan nice nesilleri yok etmişizdir. Kurtuluş var mı?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حيص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli/yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حيد, فرر, هرب, لجأ |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyden yana eğilmek, yoldan sapmak, dar bir aralıktan kıvrılarak sıyrılmak veya kaçmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adaletten, kuşatıcı azaptan ve hakikatten kaçıp sığınılabilecek hiçbir menfez veya kurtuluş yerinin bulunmayışı |
| Çekirdek Özet 3 | Mutlak kuşatılmışlık karşısında sahte kaçış arayışlarının imkânsızlığı ve varoluşsal çaresizlik ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü sıradan bir mekânsal firar olarak daraltıp ontolojik ve ahlaki sorumluluktan kaçışın imkânsızlığı boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حي | Canlılık, devingenlik, bir yöne doğru kıvrılma veya yönelme devinimi taşıyan köklerin çekirdeğidir; nitekim حيد (doğru çizgiden sapma), حيف (bir tarafa meyledip haksızlık etme) ve حيق (kuşatıp inme) köklerinde de bu yönelme ve sınır çizgisi etrafında devinme manası görülür. | ص | Çekirdeğin taşıdığı genel sapma ve yönelme hareketine, ص harfinin getirdiği sıkışma, daralma, kıstırılma ve sınır boyundan zorlanarak sıyrılma nüansı eklenmiştir; böylece anlam dar bir yarıktan veya köşeden kıvrılarak kaçma çabasına özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, engelleme | Hareketi sınırlayan, geçit vermeyen bir engel veya kuşatmayı temsil eder. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, dinamik yönelim | Kuşatılmış durumdan kurtulmak için gösterilen etkin gayreti, uzanmayı ve yönelmeyi imler. |
| ص | Olta, bitki; yakalama, daralma, sıkıştırma | Kıstırılma, dar bir hatta yakalanma ve oradan sıyrılma çabasındaki keskin odaklanmayı gösterir. |
| حيص | Kuşatıcı bir sınır önünde engeli aşmak için uzanıp dar bir aralıktan kıvrılarak sıyrılma hareketi | Kuşatıcı bir engel ve zorlayıcı bir sınır karşısında kalarak çıkış veya kurtuluş aramak üzere yönelip dar bir menfezden kaçma eylemini betimler. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir engelden veya tehlikeden yana kıvrılarak sapmak; terazinin kefesinin bir yana kayması veya atın ürkerek yoldan yana meyledip kaçması; dar ve çıkmaz bir yerde sıkışıp kalmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şahitlerinde kök, ölümden ve savaştan yana eğilerek kaçma çabasını anlatır. Nitekim klasik dilcilerin naklettiği şahitte Âmir kabilesinin ölümden kaçışı ve terazinin hile ile bir tarafa kaymaması şu beyitlerde kökle ifade edilmiştir: وَإِنْ حَاصَتْ عَنِ الْمَوْتِ عَامِرُ / بِمِيزَانِ صِدْقٍ مَا يَحِيصُ شَعِيرَةً |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Esîr ve Ebû Ubeyd'in naklettiği rivayette Mutarrif b. Abdillâh'ın veba salgınından çıkışı bağlamında geçen kullanımda ölümden kaçıp kurtulma çabası için şu ifade yer alır: هُوَ الْمَوْتُ نُحَايِصُهُ وَلَا بُدَّ مِنْهُ |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde حيص kökü, zayıf orta harfli yapısıyla özellikle Batı Sami dillerinde görülen ve bir çizgiden, sınırdan yana sapma, eğilme ve sıyrılma semantik matrisine dayanır. İbranice ve Aramice gibi komşu Sami dillerinde doğrudan aynı ses dizilişiyle birebir örtüşen yaygın bir üçlü kök yerine, anlamsal açıdan yana çekilme ve sapmayı ifade eden köklerle (örneğin İbranice h-w-t͡s / h-w-ṣ kökündeki dışarı çıkma, ayrılma fikri veya n-w-s kökündeki kaçma, firar etme çizgisi) kavramsal paralellikler taşır. Klasik Arapçada kök, hem terazi kefesinin haksız bir yana kayması hem de devenin/atın yoldan sapması gibi somut göçebe ve ticaret gözlemlerinden süzülerek dar bir çıkış arayışına dönüşmüştür; bu doğrultuda Arapçadaki kullanımı birincil olarak kuşatıcı bir baskıdan kıvrılarak kurtulma girişimini ifade eden özgün bir gelişim sergiler.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حاص - يحيص - حيصا | Hak yoldan veya tehlikeden yana sapmak, meyletmek, dar bir çıkış aramak; kökten türeyen mîmî mastar ve ism-i mekân formu sığınılacak kaçış yolunu imler. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami sapma ve dışarı yönelme alanı | Doğrudan ses denkliği sınırlı olmakla birlikte, kuşatmadan dışarıya sıyrılma ve yerinden ayrılma semantik alanı Sami kök matrisleriyle örtüşür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrudan ses-anlam bağı kurulan müstakil bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حيص | Anlamlı | Sapmak, meyletmek, kaçış yolu aramak | Kuşatılmış veya tehlikeli bir durumdan kıvrılarak sıyrılmaya çalışmak; sığınak aramak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| حصي | Anlamlı | Saymak, sınırlandırmak, küçük taş | Bir şeyin sınırlarını ve adedini tek tek belirlemek; çakıl taşıyla hesaplamak. | Kur'an'da geçer; kuşatma ve sınır fikrinde buluşur. |
| يحص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يصح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| صحي | Anlamlı | Açılmak, aydınlanmak, ayılmak | Bulutların dağılması, havanın açılması ve zihnin sarhoşluktan kurtulup berraklaşması. | Kur'an'da geçmez; kapalılıktan kurtulma bağı. |
| صيح | Anlamlı | Çatlamak, yarılmak, sesle haykırmak | Nesnenin yarılarak ses çıkarması, şiddetli çığlık ve gürültü ile helak edici sayha. | Kur'an'da geçer; yarılma ve patlama fikri taşır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حيص | Merkez | Kaçış ve sapma | Dar bir menfezden veya köşeden kıvrılarak sıyrılma ve sığınak arama; kuşatmayı yarma çabası. | Kuşatıcı azap veya baskı karşısında hiçbir kurtuluş deliğinin kalmadığını vurgulayan odak. |
| حيد | Komşu | Sapma ve yön değiştirme | Karşılaşılan şeyin korkusuyla yüz geri edip yoldan çıkmak ve başka bir hatta sapmak. | حيص kökündeki gibi dar menfez arayışından ziyade doğrudan doğru çizgiden yan çizme hareketidir. |
| فرر | Komşu | Firar ve hızla uzaklaşma | Tehlike karşısında hızla arkasını dönüp koşarak uzaklaşmak. | Kaçışın bedensel hızına ve açıklıkta cereyan eden genel firar hareketine odaklanır. |
| هرب | Komşu | Korkuyla kaçış | İçsel bir dehşet ve ürküntü nedeniyle güvenli bir alana doğru kontrolsüzce çekilmek. | Psikolojik baskının doğurduğu uzaklaşmayı gösterir, menfezin darlığına işaret etmez. |
| لجأ | Komşu | Sığınma ve iltica | Bir korunağın, kalenin veya hamilin arkasına geçip kendini emniyete almak. | Firarın kendisinden ziyade sığınılan koruyucu mahalle ve korunağa yöneliktir. |
| ثبت | Zıt | Sebat ve yerinde durma | Sarsıcı baskı ve tehlike anında yerinden kıpırdamamak, kaçmamak, direnmek. | Sapma, sıyrılma ve menfez arama eyleminin doğrudan zıddı olan yerleşik mukavemet durumudur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حيص | Sapma, sıyrılma, sığınak arama | Tehlikeden kıvrılarak sıyrılma ve kaçılacak menfez arayışı. | Kesin |
| Latince | refugium, effugium | Kaçış yeri, sığınak | Sıkışılan durumdan dışarı çıkaran geçit ve sığınağı karşılar; kıvrılma nüansı eksiktir. | Güçlü |
| İngilizce | escape, haven, refuge, way out | Kaçış, çıkış yolu, sığınak | Kaçış eylemini ve kaçılacak güvenli yeri verir; kökteki ontolojik çıkmaz boyutunu kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Zuflucht, Ausweg, Entrinnen | Kaçış yolu, kurtuluş, sığınak | Bir krizden veya kuşatmadan sıyrılıp çıkılacak imkânı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | échappatoire, refuge, issue | Çıkış yolu, kurtulma imkânı, sığınak | Özellikle dar ve kıvrımlı bir yoldan sıyrılma anlamındaki échappatoire ile yakın örtüşür. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَحِيصٍ (nekire, olumsuz bağlamda) | Kaçıp kurtulacak hiçbir sığınak, geçit veya menfezin bulunmayışı | Müşriklerin ve inkârcıların kıyamet günü azap karşısındaki mutlak çaresizliği; İbrâhîm 14:21, Fussilet 41:48, Şûrâ 42:35. |
| مَحِيصٍ (tarihsel kaçış çabası bağlamında) | Yeryüzünde helakten kaçacak hiçbir sığınak bulamama | Önceki inkârcı kavimlerin yeryüzünü delik deşik ederek kaçış yeri aramaları fakat bulamamaları; Kâf 50:36. |
| مَحِيصًا (mansub, mekan ismi) | Cehennemden firar edip kurtulunacak yerin yokluğu | Şeytanın adımlarına uyup cehennemi boylayanların oradan hiçbir kaçış ve sığınak bulamayacakları bağlam; Nisâ 4:121. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret, ceza ve ilahi kuşatıcılık | İlahi kudret ve adaletin mutlaklığı karşısında hiçbir varlığın O'nun hükümranlığından dışarı kaçamayacağı konusu. | İnsanın ontolojik sınırları; ilahi hükümden kaçışın ve azaptan sıyrılmanın imkânsızlığı. |
| Fıkıh | Savaş hukuku ve firar hükümleri | Savaştan yüz çevirip kaçmanın (inhiraf/tehayyüz müstesna) haramlığı bağlamındaki kaçış kavramları. | Hukuki bir terim olmaktan ziyade firar yasağının ahlaki-ontolojik sınırını çizen dilsel zemin. |
| Tefsir | Ahiret sahnelerinin tasviri | İnkârcıların «mâ lenâ min mahîs» feryatlarının psikolojik tahlili ve cehennem kuşatmasının niteliği. | Bütün çıkış kapılarının, yarıkların ve sahte dayanakların kapandığı mutlak kilitlenme hali. |
| Hadis | Veba, salgın ve kader tartışmaları | Salgın hastalıktan kaçmanın kaderden kaçmak sayılıp sayılmayacağı ve veba yurdundan çıkış meselesi. | Kişinin ölümden kaçış arzusundaki hırsını ve fıtri çaresizliğini ifade eden dilsel mecaz. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi adalet ve ahiret hesabı | Mutlak kuşatılmışlık ve kaçışsızlık | Sahte kurtuluş vehimlerini yıkma | İnsanın ilahi egemenliğin dışına çıkamayacağını ve amellerinin sonucundan kaçamayacağını tescil eder. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve mantıksal sınırlar | Kapalı sistemde çıkış noktasının yokluğu | Sınır koşullarının tespiti | Bir sistemin bütün sınırları kapatıldığında madde veya enerjinin tahliye edilemeyeceği durumu modellemeye imkân tanır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki egemenlik ve otorite alanı | Yargı yetkisinden ve hukuktan kaçamama | Hukukun üstünlüğünü ve yaptırım gücünü sağlama | Otoritenin ve hukuki yaptırımın meşru sınırları dahilinde hiçbir suçlunun kaçacak delik bulamaması durumudur. | Güçlü |
| İktisadi | Borç, iflas ve piyasa yükümlülükleri | Yükümlülükten kaçınacak alanın kalmaması | Sözleşme ve sorumluluğun bağlayıcılığı | Finansal ve iktisadi taahhütler karşısında borçlunun sorumluluktan sıyrılabileceği bir açığın bulunmayışını simgeler. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Topolojide tıkız (kompakt) ve sınırlı uzay; akışkanlar mekaniğinde sıfır çıkışlı kapalı kap | Bir parçacığın hareket edebileceği tüm yönlerin sınırlandırılması ve dışarıya hiçbir akış menfezinin (çıkış vektörünün) kalmaması hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta mutlak sorumluluk ve yargısal kıskançlık; sosyolojide tam kurumlar (total institutions) | Bireyin içindeki tüm kaçış mekanizmalarının ve bahanelerinin ortadan kalktığı, sistemin kişiyi bütünüyle yükümlü tuttuğu durum. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | حيص kelimesini (özellikle «mahîs» biçimini) sadece fiziksel bir sığınak veya coğrafi bir kaçış deliği olarak anlamak; psikolojik ve ahlaki buudu ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kavram, varlığın ilahi hakikat ve hesap karşısındaki ontolojik çaresizliğini, insanın hiçbir hile, torpil, sapma veya menfezle hesaptan kurtulamayacağını anlatan varoluşsal bir kuşatmadır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki dehşetli uyarıyı sadece ahiretteki bir coğrafi mekân arayışına indirgeyip, dünyada da hakikatten ve sorumluluktan kaçışın imkânsız olduğu ahlaki bilincini yitirmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hesap ve ceza tasavvurundaki «kusursuz kuşatıcılık» ilkesini tek bir kelimeyle zihne kazır; insanın hiçbir manevrayla ilahi adaletten sıyrılamayacağını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların kıyamet günündeki psikolojik çöküşünü tasvir eden ayetlerde, cehennem azabının ebediyet ve kaçınılmazlığını bildiren uyarılarda ve geçmiş helaklerin anlatıldığı sahnelerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi aklıyla, gücüyle veya sahte şefaatçilerle ilahi adaletin aralığından sıyrılabileceği yanılgısını kökünden tasfiye eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir engelden yana kıvrılarak sapmak, dar bir yarıktan veya menfezden sıyrılarak kaçmaya çalışmak.
- Soyut anlamİlahi hüküm, adalet veya kuşatıcı bir gerçeklik karşısında hiçbir kaçış, sığınak ve kurtuluş imkânının bulunmayışı hali.
- Sistematik karşılıkKapalı bir sisteme tabi olan varlığın, sistemin kurucusu ve yöneticisi karşısında sıfır kaçış serbestisine sahip olması durumu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde kümesi ilahi adaletin ve varlığın kuşatıcı alanını, bu alanın sınırını, ise olası kaçış menfezlerini (mahîs) temsil eder. Sınır üzerinde hiçbir kaçış menfezinin bulunmaması (), sistem içindeki herhangi bir noktasında bulunan fail için, onu bu kuşatılmışlığın dışına çıkaracak hiçbir geçerli kaçış vektörünün mevcut olmadığını () kesin bir dille ifade eder. Bu durum, Kur'an'daki «mâ lehüm min mahîs» ifadesinin kaçış imkânsızlığı matematiğidir.