حيص

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ح-ي-ص2 sîga, 29 mücavir kök, 5 ayet, 5 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.ظننمَحِيصًابلدجهمحيصضعفجزعنقبمَحِيصٍسويبرزقبلهلك

KökSîga 2Ayet 5Sure 5Mücavir 29

▶ Ağı aç (3B)

حيص

ح - ي - ص

KÖK
  • 5 geçiş
  • 5 ayet
  • 2 sîga
  • 11 sözlük

Havş altı çalılık sık orman demektir. Havs (sad) dikiş yeri, şın’ın sad’a dönüşmesi ile kaçıp gizlenecek yer anlamındadır. Hayt, Çeper, çit demektir. Sonra içine almak anlamı kazanmıştır.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(11)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Havş altı çalılık sık orman demektir. Havs (sad) dikiş yeri, şın’ın sad’a dönüşmesi ile kaçıp gizlenecek yer anlamındadır. Hayt, Çeper, çit demektir. Sonra içine almak anlamı kazanmıştır.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.253 harf
باب الحاء والصاد و واي معهما ح ص ى، ص ح و، ح و ص، ح ي ص، ص و ح، ص ي ح مستعملات حصى: الحَصَى: صغارُ الحجارة، وثلاث حَصَياتٍ، والواحدة: حَصاةٌ. والحَصَى: العددُ الكثير شُبِه بحَصَى الحَجارة لِكَثْرتها. قال الأعشى: فلَسْتَ بالأكْثَرِ منهم حَصًى وإنِّا العِزّةُ لـلـكـاثِـرِ وحصاة الرّجلِ: رزانُته، وحصاةُ اللسان: ذرابته. قال: وإنّ لسانَ المرءِ ما لم يكنْ له حصاةٌ، على عَوْراتِه لَدلـيلُ ويقال:
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR461 harf
القراء: حاصَ عنه يَحيصُ حَيْصاً، وحُيوصاً، ومَحيصاً، ومَحاصاً، وحَيَصاناً، أي عدل وحاد. يقال: ما عنه مَحيصٌ، أي مَحيدٌ ومهربٌ. والانْحِياصُ مثله. يقال للأولياء: حاصُوا عن العدوّ، وللأعداء: انهزموا. ويقال: وقعوا في حَيْصَ بَيْصَ، أي في اختلاطٍ من أمرهم لا مَخرجَ لهم منه. ويقال: في ضيقٍ وشدّة. والحَيْصُ: الرَواغُ والتخلُّفُ. والبوْصُ: السبقُ والفِرارُ. ومعناه كلُّ أمرٍ يُتَخلَّفُ عنه ويُفَرُّ. وحكى
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.108 harf
(باب الحاء والياء وما يثلثهما) (حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة. فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة. والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه
Maddenin bağlantısı

(باب الحاء والياء وما يثلثهما) (حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة. فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة. والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه استِحياءً. وقال أبو زيد: حَيِيتُ مِنه أَحيا، إذا استحيَيْتَ. فأمَّا حَياء النّاقة، وهو فَرْجُها، فيمكن أن يكون من هذا، كأنَّه محمولٌ على أنَّه لو كان ممن يستحيي([1]) لكان يستحيي من ظهوره وتكشُّفه. (حيث) الحاء والياء والثاء ليست أصلاً؛ لأنَّها كلمةٌ موضوعة لكلِّ مكانٍ، وهي مبهمة، تقول اقعد حيثُ شئت، وتكون مضمومة. وحكى الكسائي فيها الفتحَ أيضاً. (حيد) الحاء والياء والدال أصلٌ واحد، وهو المَيْل والعُدول عن طريق الاستواء. يقال حادَ عن الشيء يَحِيدُ حَيْدَةً وحُيوداً. والحَيُودُ: الذي يَحِيد كثيراً، ومثله الحَيَدى على فَعَلى. قال الهذلي([2]): أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ الحَيْد: النادر من الجَبَل، والجمع حُيُودٌ وأحياد. والحُيُود: حيود قَرْن الظَّبي، وهي العُقَد فيه، وكلُّ ذلك راجعٌ إلى أصل واحد. (حير) الحاء والياء والراء أصلٌ واحد، وهو التردُّد في الشيء. من ذلك الحَيْرة، وقد حار في الأمر يَحِير، وتحيَّر يتحير. والحَيْرُ والحائِر: الموضع يتحيّر فيه الماء. قال قيس([3]): تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ ويقال لكلِّ ممتلئٍ مستَحِيرٌ، وهو قياسٌ صحيح، لأنه إذا امتلأ تردّد بعضُه على بعض، كالحائر الذي يتردّد فيه [الماء] إذا امتلأ. قال أبو ذؤيب: * واستحارَ شَبابُها([4]) * (حيز) الحاء والياء والزاء ليس أصلا؛ لأن ياءه في الحقيقة واوٌ. من ذلك الحيِّز الناحية. وانحاز القوم، وقد ذكر في بابه. (حيس) الحاء والياء والسين أصلٌ واحد، وهو الخليط. قال أبو بكر: حِسْتُ الحبْلَ إذا فتَلْتَه، أحِيسُه حَيْسا. وهذا أصلٌ لما ذكرناه، لأنه إذا فتلَه تداخلَت قواه وتخالَطت. والحَيْس معروفٌ، وهو من الباب، لأنه أشياء تُخْلَط. قال أبو عُبيدٍ فيما رواه، للذي أحدَقَتْ به الإماء من كل وجهٍ، محيوس. قال: شُبِّه بالحَيْس. (حيص) الحاء والياء والصاد أصلٌ واحد، وهو المَيْل في جَوْرٍ وتلدُّد. يقال حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص حَيْصاً، إذا جارَ. قال: * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ([5]) * ويَرْوُون: * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً([6]) * ومن الباب قولهم: وقَعُوا في حَيْص بَيْص، أي شدّة. قال الهُذلي: قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([7]) (حيض) الحاء والياء والضاد كلمة واحدة. يقال حاضَتْ السَّمُرَةُ إذا خرج منها ماءٌ أحمر. ولذلك سمِّيت النُّفَساء حائضاً، تشبيهاً لدمها بذلك الماء. (حيط) الحاء والياء والطاء ليس أصلاً، وذلك أن أصله في الحِياطة والحِيطة والحائطِ كلَّه الواوُ. وقد ذُكر في بابه. (حيف) الحاء والياء والفاء أصلٌ *واحد، وهو المَيْل. يقال [حاف] عليه يَحِيفُ، إذا مالَ. ومنه تحيفْتُ الشيءَ، إذا أَخذْتَه من جوانبه، وهو قياسُ الباب لأنه مال عَنْ عُرْضِه إلى جوانبه. (حيق) الحاء والياء والقاف كلمةٌ واحدة، وهو نُزولُ الشيء بالشيء، يقال حاق به السُّوءُ يَحِيق. قال الله تعالى: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43]. (حيك) الحاء والياء والكاف أصلٌ واحد، وهو جِنسٌ من المَشْي، يقال حاك هو يَحِيك في مَشْيه حَيَكاناً، إذا حرّك مَنْكِبَيه وجسدَه. ومنه الحَيْك، وهو أخذُ القول في القَلْب. يقال ما يَحِيك كلامُك في فلانٍ. وإنما قلت إنه منه، لأنَّ المشْيَ أخْذٌ في الطريق الذي يُمشَى فيه. ومن هذا الباب: ضرَبَه فما أحاك فيه السَّيف، إذا لم يأخُذْ فيه. (حين) الحاء والياء والنون أصلٌ واحد، ثم يحمل عليه، والأصل الزمان. فالحِينُ الزَّمان قليلُه وكثيرُه. ويقال عامَلْتُ فلاناً [مُحَايَنَةً([8])]، من الحِين. وأحيَنْتُ بالمكان([9]): أقمتُ به حيناً. وحاز حِينُ كذا، أي قرُب. قال: وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها([10]) ويقال حَيَّنْتُ الشاة، إذا حَلَبْتَها مرة بعد مرة. ويقال حَيَّنْتُها جعلت لها حيناً. والتأفين: أن لا تجعل لها وقتاً تحلبُها فيه. قال المُخَبّل: إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها([11]) وقال الفراء: الحِين حِينانِ، حينٌ لا يُوقَف على حَدِّه، وهو الأكثر، وحينٌ ذكره الله تعالى: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [إبراهيم 25]. وهذا محدودٌ لأنه ستّة أشهر. وأما المحمول على هذا فقولهم للهلاك حَيْنٍ، وهو من القياس، لأنه إذا أَتَى. فلا بد له من حين، فكأنه مسمَّى باسم المصدر. --------------------------------------------------------ـ ([1]) في الأصل: "يستحق". ([2]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي، كما في اللسان ( صحم، جرمز، حزب، حيد). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79. ([3]) يعني قيس بن الخطيم. والبيت في ديوانه 6. وعجزه في اللسان والتاج (عبب). ([4]) قطعة من بيت له في ديوانه 71 واللسان (حير). وتمامه: ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها([5]) الشطر في المجمل (حيص). ([6]) صدر بيت لأبي طالب بن عبد المطلب. وقد أنشد هذا الصدر في اللسان (حصص): "ما يحص شعيرة". وفي السيرة 175: "لا يخيس". وفي الروض الأنف (1: 177): "لا يخس". وتمامه في الأخيرين: * له شاهد من نفسه غير عائل * ([7]) سبق إنشاد عجزه في (بيص). والبيت لأمية بن أبي عائد الهذلي. انظر ما مضى في حواشي (بيص). وسيأتي في (لحص). ([8]) التكملة من المجمل. ([9]) في الأصل: "وأحنت المكان"، صوابه من المجمل واللسان. ([10]) البيت لبثينة صاحبة جميل. اللسان (حين). قال ابن بري: "لم يحفظ لبثينة غير هذا البيت". ([11]) البيت في اللسان (16: 158، 292)، وقد سبق بدون نسبة في (أفن). ـ

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR53 harf
ح ي ص حاص عن القتال وهو حائص بائص ووقع في حيص بيص‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR3.156 harf
الحَيْصُ: الحَيْدُ عن الشيء. حاصَ عنه يَحِيصُ حَيْصاً: رَجَعَ. ويقال: ما عنه مَحيصٌ أَي مَحيدٌ ومَهْرَبٌ، وكذلك المَحاصُ، والانحياصُ مثلُه. يقال لِلأَوْلِياء: حاصُوا عن العَدُوِّ، وللأَعْداء: انْهَزَمُوا. وحاصَ الفرسُ يَحِيصُ حَيْصاً وحُيُوصاً وحَيَصاناً وحَيْصُوصةً ومَحاصاً ومَحِيصاً وحايَصه وتَحايَصَ عنه، كلُّه: عدَلَ وحادَ. وحاصَ عن الشرِّ: حادَ عنه فسَلِمَ منه، وهو يُحايصُني. وفي حديث
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR174 harf
* ح ي ص * * حَاصَ * عنه عدل وحاد وبابه باع و * حُيُوصاً * و * مَحِيصاً * و * مَحَاصاً * و * حَيَصاناً * بفتح الياء يقال ما عنه * مَحِيصٌ * أي محيد ومهرب و * الانحِياصُ * مثله
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR1.300 harf
حاص عنه، يحيص حيصا وحيصة وحيوصا، بالضم، ومحيصا، ومحاصا، وحيصانا، محركة: عدل وحاد، ورجع وهرب، كانحاص. وفاته من المصادر حيصوصة، ويقال حاص عن الشر، أي حاد عنه فسلم منه. وفي كتاب ابن السكيت، في القلب والإبدال، في باب الصاد والضاد، حاص وحاض وجاض بمعنى واحد، قال: وكذلك ناص وناض، وفي حديث لما كان يوم أحد فحاص المسلمون حيصة، ويروى فجاض جيضة، والمعنى واحد، أي جالوا جولة يطلبون الفرار. أو يقال للأولياء:
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR5.302 harf
حَاصَ عَنْهُ 1 حَاصَ عَنْهُ حاص عنه حاص عنة , aor. يَحِيصُ, inf. n. حَيْصٌ and حُيُوصٌ and مَحِيصٌ and مَحَاصٌ (S, Msb, K) and حَيَصَانٌ (S, K) and حَيْصُوصَةٌ (TA) and ↓ حَيْصَةٌ, (K,) [or the last is an inf. n. of un.,] He turned away from him, or it: (S, A, Msb, K:) and he returned, or went back, and fled, from him, or it: (TA:) and عنه ↓ انحاص signifies the same; (S, K, TA;) and so does عنه ↓
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR252 harf
حَاصَ حَاصَ ( y ) I ( n. ac. حَيْص 1 , مَحْيِص 18 , حُيُوْص 27 ), a. Turned aside; fled. حَاْيَصَ حَاْيَصَ III , a. Disputed the victory with. اِنْحَيَصَ اِنْحَيَصَ VII , a. see I . مَحِيْص مَحِيْص [ 18 ], a. Refuge, place of shelter, safety.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR8.543 harf
حيص حَاصَ - يَحِيصُ - مَحِيْص حَاصَ - يَحِيْصُ + الكائن + عن شيء أو أمر، أو من شيء أو أمر: يتحرك بشكل عشوائي يسعى للحيد والهرب والتفلت والنجاة وتفادي مكروه مَحِيْص: على وزن " مـَفعـَل " (أصلها " مـَحـْيـَص"): اسم مكان من فعل " حَاصَ - يَحيْصُ ": مخرج نجاة: المكان الذي يحيص المرء منه عن أمر أو كائن واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حركة الزوغان
Tamamını oku

Sîgalar(2)

Mücavir kökler29 mücavir (49 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. جزع

    1 ortak ayet · Katlanamayan

  2. نقب

    1 ortak ayet · Geçit, yarık, delik demektir

  3. بطش

    1 ortak ayet · Betee elle kavrayarak vurup yakalamak, çarpmak anlamlarına…

  4. برز

    1 ortak ayet · Bariz çıkıntı demektir

  5. بلد

    1 ortak ayet · Beled mezarlık demektir

  6. جدل

    1 ortak ayet · Cedle havan tokmağı demektir

  7. قبل

    2 ortak ayet · Önce

  8. قرن

    1 ortak ayet · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir

  9. أوي

    1 ortak ayet · Eveye kuş yuvası demektir

  10. ضعف

    1 ortak ayet · Katlanmış deri demektir

  11. ظنن

    1 ortak ayet · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir

  12. هلك

    1 ortak ayet · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir

Geçtiği ayetler(5)

  1. … سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ

    Kaçış yeriOnların hepsi; Allah’ın huzuruna toplanıp çıkarlar. Zayıflar büyüklük taslayanlara: Doğrusu biz; size uymuştuk. Allah’ın azabından bizi koruyabilecek misiniz? derler. Onlar da: Allah, bizi doğru yola eriştirseydi; biz de sizi eriştirirdik. Şu halde artık sızlansak da katlansak da birdir. Bizim için kaçıp sığınacak bir yer yoktur, derler.

  2. وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ

    Kaçış yeriÖnceden taptıkları şeyler onlardan uzaklaşıp gitmiştir. Ve kendilerinin kaçacak yerleri olmadığını anlamışlardır.

  3. وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِنَا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ

    Kaçış yeriAyetlerimiz üzerinde tartışanlar bilsinler ki; kendileri için kaçacak bir yer yoktur.

  4. وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشًا فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ

    Kaçış yeriBiz; onlardan önce, kendilerinden daha kuvvetli olan ve diyar diyar dolaşan nice nesilleri yok etmişizdir. Kurtuluş var mı?

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökحيص
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef (orta harfi illetli/yâ)
Bağlamsal Yakın Köklerحيد, فرر, هرب, لجأ
Zıt Kökثبت
Çekirdek Özet 1Bir şeyden yana eğilmek, yoldan sapmak, dar bir aralıktan kıvrılarak sıyrılmak veya kaçmak
Çekirdek Özet 2İlahi adaletten, kuşatıcı azaptan ve hakikatten kaçıp sığınılabilecek hiçbir menfez veya kurtuluş yerinin bulunmayışı
Çekirdek Özet 3Mutlak kuşatılmışlık karşısında sahte kaçış arayışlarının imkânsızlığı ve varoluşsal çaresizlik ilkesi
Kritik Hata RiskiKökü sıradan bir mekânsal firar olarak daraltıp ontolojik ve ahlaki sorumluluktan kaçışın imkânsızlığı boyutunu gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
حيCanlılık, devingenlik, bir yöne doğru kıvrılma veya yönelme devinimi taşıyan köklerin çekirdeğidir; nitekim حيد (doğru çizgiden sapma), حيف (bir tarafa meyledip haksızlık etme) ve حيق (kuşatıp inme) köklerinde de bu yönelme ve sınır çizgisi etrafında devinme manası görülür.صÇekirdeğin taşıdığı genel sapma ve yönelme hareketine, ص harfinin getirdiği sıkışma, daralma, kıstırılma ve sınır boyundan zorlanarak sıyrılma nüansı eklenmiştir; böylece anlam dar bir yarıktan veya köşeden kıvrılarak kaçma çabasına özelleşmiştir.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
حÇit, duvar; çevirme, koruma, engellemeHareketi sınırlayan, geçit vermeyen bir engel veya kuşatmayı temsil eder.
يEl ve kol; iş, yapma, uzanma, dinamik yönelimKuşatılmış durumdan kurtulmak için gösterilen etkin gayreti, uzanmayı ve yönelmeyi imler.
صOlta, bitki; yakalama, daralma, sıkıştırmaKıstırılma, dar bir hatta yakalanma ve oradan sıyrılma çabasındaki keskin odaklanmayı gösterir.
حيصKuşatıcı bir sınır önünde engeli aşmak için uzanıp dar bir aralıktan kıvrılarak sıyrılma hareketiKuşatıcı bir engel ve zorlayıcı bir sınır karşısında kalarak çıkış veya kurtuluş aramak üzere yönelip dar bir menfezden kaçma eylemini betimler.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir engelden veya tehlikeden yana kıvrılarak sapmak; terazinin kefesinin bir yana kayması veya atın ürkerek yoldan yana meyledip kaçması; dar ve çıkmaz bir yerde sıkışıp kalmak.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şahitlerinde kök, ölümden ve savaştan yana eğilerek kaçma çabasını anlatır. Nitekim klasik dilcilerin naklettiği şahitte Âmir kabilesinin ölümden kaçışı ve terazinin hile ile bir tarafa kaymaması şu beyitlerde kökle ifade edilmiştir: وَإِنْ حَاصَتْ عَنِ الْمَوْتِ عَامِرُ / بِمِيزَانِ صِدْقٍ مَا يَحِيصُ شَعِيرَةً
Erken Arapça kullanımİbnü'l-Esîr ve Ebû Ubeyd'in naklettiği rivayette Mutarrif b. Abdillâh'ın veba salgınından çıkışı bağlamında geçen kullanımda ölümden kaçıp kurtulma çabası için şu ifade yer alır: هُوَ الْمَوْتُ نُحَايِصُهُ وَلَا بُدَّ مِنْهُ

Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde حيص kökü, zayıf orta harfli yapısıyla özellikle Batı Sami dillerinde görülen ve bir çizgiden, sınırdan yana sapma, eğilme ve sıyrılma semantik matrisine dayanır. İbranice ve Aramice gibi komşu Sami dillerinde doğrudan aynı ses dizilişiyle birebir örtüşen yaygın bir üçlü kök yerine, anlamsal açıdan yana çekilme ve sapmayı ifade eden köklerle (örneğin İbranice h-w-t͡s / h-w-ṣ kökündeki dışarı çıkma, ayrılma fikri veya n-w-s kökündeki kaçma, firar etme çizgisi) kavramsal paralellikler taşır. Klasik Arapçada kök, hem terazi kefesinin haksız bir yana kayması hem de devenin/atın yoldan sapması gibi somut göçebe ve ticaret gözlemlerinden süzülerek dar bir çıkış arayışına dönüşmüştür; bu doğrultuda Arapçadaki kullanımı birincil olarak kuşatıcı bir baskıdan kıvrılarak kurtulma girişimini ifade eden özgün bir gelişim sergiler.

Güven Güçlü

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönحاص - يحيص - حيصاHak yoldan veya tehlikeden yana sapmak, meyletmek, dar bir çıkış aramak; kökten türeyen mîmî mastar ve ism-i mekân formu sığınılacak kaçış yolunu imler.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiBatı Sami sapma ve dışarı yönelme alanıDoğrudan ses denkliği sınırlı olmakla birlikte, kuşatmadan dışarıya sıyrılma ve yerinden ayrılma semantik alanı Sami kök matrisleriyle örtüşür.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıSami ailesi dışında güvenilir ve doğrudan ses-anlam bağı kurulan müstakil bir soydaş tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
حيصAnlamlıSapmak, meyletmek, kaçış yolu aramakKuşatılmış veya tehlikeli bir durumdan kıvrılarak sıyrılmaya çalışmak; sığınak aramak.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
حصيAnlamlıSaymak, sınırlandırmak, küçük taşBir şeyin sınırlarını ve adedini tek tek belirlemek; çakıl taşıyla hesaplamak.Kur'an'da geçer; kuşatma ve sınır fikrinde buluşur.
يحصKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir.Kur'an'da geçmez.
يصحKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir.Kur'an'da geçmez.
صحيAnlamlıAçılmak, aydınlanmak, ayılmakBulutların dağılması, havanın açılması ve zihnin sarhoşluktan kurtulup berraklaşması.Kur'an'da geçmez; kapalılıktan kurtulma bağı.
صيحAnlamlıÇatlamak, yarılmak, sesle haykırmakNesnenin yarılarak ses çıkarması, şiddetli çığlık ve gürültü ile helak edici sayha.Kur'an'da geçer; yarılma ve patlama fikri taşır.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
حيصMerkezKaçış ve sapmaDar bir menfezden veya köşeden kıvrılarak sıyrılma ve sığınak arama; kuşatmayı yarma çabası.Kuşatıcı azap veya baskı karşısında hiçbir kurtuluş deliğinin kalmadığını vurgulayan odak.
حيدKomşuSapma ve yön değiştirmeKarşılaşılan şeyin korkusuyla yüz geri edip yoldan çıkmak ve başka bir hatta sapmak.حيص kökündeki gibi dar menfez arayışından ziyade doğrudan doğru çizgiden yan çizme hareketidir.
فررKomşuFirar ve hızla uzaklaşmaTehlike karşısında hızla arkasını dönüp koşarak uzaklaşmak.Kaçışın bedensel hızına ve açıklıkta cereyan eden genel firar hareketine odaklanır.
هربKomşuKorkuyla kaçışİçsel bir dehşet ve ürküntü nedeniyle güvenli bir alana doğru kontrolsüzce çekilmek.Psikolojik baskının doğurduğu uzaklaşmayı gösterir, menfezin darlığına işaret etmez.
لجأKomşuSığınma ve ilticaBir korunağın, kalenin veya hamilin arkasına geçip kendini emniyete almak.Firarın kendisinden ziyade sığınılan koruyucu mahalle ve korunağa yöneliktir.
ثبتZıtSebat ve yerinde durmaSarsıcı baskı ve tehlike anında yerinden kıpırdamamak, kaçmamak, direnmek.Sapma, sıyrılma ve menfez arama eyleminin doğrudan zıddı olan yerleşik mukavemet durumudur.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaحيصSapma, sıyrılma, sığınak aramaTehlikeden kıvrılarak sıyrılma ve kaçılacak menfez arayışı.Kesin
Latincerefugium, effugiumKaçış yeri, sığınakSıkışılan durumdan dışarı çıkaran geçit ve sığınağı karşılar; kıvrılma nüansı eksiktir.Güçlü
İngilizceescape, haven, refuge, way outKaçış, çıkış yolu, sığınakKaçış eylemini ve kaçılacak güvenli yeri verir; kökteki ontolojik çıkmaz boyutunu kısmen dışarıda bırakır.Güçlü
AlmancaZuflucht, Ausweg, EntrinnenKaçış yolu, kurtuluş, sığınakBir krizden veya kuşatmadan sıyrılıp çıkılacak imkânı karşılar.Güçlü
Fransızcaéchappatoire, refuge, issueÇıkış yolu, kurtulma imkânı, sığınakÖzellikle dar ve kıvrımlı bir yoldan sıyrılma anlamındaki échappatoire ile yakın örtüşür.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
مَحِيصٍ (nekire, olumsuz bağlamda)Kaçıp kurtulacak hiçbir sığınak, geçit veya menfezin bulunmayışıMüşriklerin ve inkârcıların kıyamet günü azap karşısındaki mutlak çaresizliği; İbrâhîm 14:21, Fussilet 41:48, Şûrâ 42:35.
مَحِيصٍ (tarihsel kaçış çabası bağlamında)Yeryüzünde helakten kaçacak hiçbir sığınak bulamamaÖnceki inkârcı kavimlerin yeryüzünü delik deşik ederek kaçış yeri aramaları fakat bulamamaları; Kâf 50:36.
مَحِيصًا (mansub, mekan ismi)Cehennemden firar edip kurtulunacak yerin yokluğuŞeytanın adımlarına uyup cehennemi boylayanların oradan hiçbir kaçış ve sığınak bulamayacakları bağlam; Nisâ 4:121.

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamAhiret, ceza ve ilahi kuşatıcılıkİlahi kudret ve adaletin mutlaklığı karşısında hiçbir varlığın O'nun hükümranlığından dışarı kaçamayacağı konusu.İnsanın ontolojik sınırları; ilahi hükümden kaçışın ve azaptan sıyrılmanın imkânsızlığı.
FıkıhSavaş hukuku ve firar hükümleriSavaştan yüz çevirip kaçmanın (inhiraf/tehayyüz müstesna) haramlığı bağlamındaki kaçış kavramları.Hukuki bir terim olmaktan ziyade firar yasağının ahlaki-ontolojik sınırını çizen dilsel zemin.
TefsirAhiret sahnelerinin tasviriİnkârcıların «mâ lenâ min mahîs» feryatlarının psikolojik tahlili ve cehennem kuşatmasının niteliği.Bütün çıkış kapılarının, yarıkların ve sahte dayanakların kapandığı mutlak kilitlenme hali.
HadisVeba, salgın ve kader tartışmalarıSalgın hastalıktan kaçmanın kaderden kaçmak sayılıp sayılmayacağı ve veba yurdundan çıkış meselesi.Kişinin ölümden kaçış arzusundaki hırsını ve fıtri çaresizliğini ifade eden dilsel mecaz.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİlahi adalet ve ahiret hesabıMutlak kuşatılmışlık ve kaçışsızlıkSahte kurtuluş vehimlerini yıkmaİnsanın ilahi egemenliğin dışına çıkamayacağını ve amellerinin sonucundan kaçamayacağını tescil eder.Kesin
İlmiFiziksel ve mantıksal sınırlarKapalı sistemde çıkış noktasının yokluğuSınır koşullarının tespitiBir sistemin bütün sınırları kapatıldığında madde veya enerjinin tahliye edilemeyeceği durumu modellemeye imkân tanır.Güçlü
SiyasiHukuki egemenlik ve otorite alanıYargı yetkisinden ve hukuktan kaçamamaHukukun üstünlüğünü ve yaptırım gücünü sağlamaOtoritenin ve hukuki yaptırımın meşru sınırları dahilinde hiçbir suçlunun kaçacak delik bulamaması durumudur.Güçlü
İktisadiBorç, iflas ve piyasa yükümlülükleriYükümlülükten kaçınacak alanın kalmamasıSözleşme ve sorumluluğun bağlayıcılığıFinansal ve iktisadi taahhütler karşısında borçlunun sorumluluktan sıyrılabileceği bir açığın bulunmayışını simgeler.Muhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerTopolojide tıkız (kompakt) ve sınırlı uzay; akışkanlar mekaniğinde sıfır çıkışlı kapalı kapBir parçacığın hareket edebileceği tüm yönlerin sınırlandırılması ve dışarıya hiçbir akış menfezinin (çıkış vektörünün) kalmaması hali.Güçlü
Beşeri bilimlerHukukta mutlak sorumluluk ve yargısal kıskançlık; sosyolojide tam kurumlar (total institutions)Bireyin içindeki tüm kaçış mekanizmalarının ve bahanelerinin ortadan kalktığı, sistemin kişiyi bütünüyle yükümlü tuttuğu durum.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiحيص kelimesini (özellikle «mahîs» biçimini) sadece fiziksel bir sığınak veya coğrafi bir kaçış deliği olarak anlamak; psikolojik ve ahlaki buudu ihmal etmek.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da bu kavram, varlığın ilahi hakikat ve hesap karşısındaki ontolojik çaresizliğini, insanın hiçbir hile, torpil, sapma veya menfezle hesaptan kurtulamayacağını anlatan varoluşsal bir kuşatmadır.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyetlerdeki dehşetli uyarıyı sadece ahiretteki bir coğrafi mekân arayışına indirgeyip, dünyada da hakikatten ve sorumluluktan kaçışın imkânsız olduğu ahlaki bilincini yitirmek.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın hesap ve ceza tasavvurundaki «kusursuz kuşatıcılık» ilkesini tek bir kelimeyle zihne kazır; insanın hiçbir manevrayla ilahi adaletten sıyrılamayacağını gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İnkârcıların kıyamet günündeki psikolojik çöküşünü tasvir eden ayetlerde, cehennem azabının ebediyet ve kaçınılmazlığını bildiren uyarılarda ve geçmiş helaklerin anlatıldığı sahnelerde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İnsanın kendi aklıyla, gücüyle veya sahte şefaatçilerle ilahi adaletin aralığından sıyrılabileceği yanılgısını kökünden tasfiye eder.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir engelden yana kıvrılarak sapmak, dar bir yarıktan veya menfezden sıyrılarak kaçmaya çalışmak.
  • Soyut anlamİlahi hüküm, adalet veya kuşatıcı bir gerçeklik karşısında hiçbir kaçış, sığınak ve kurtuluş imkânının bulunmayışı hali.
  • Sistematik karşılıkKapalı bir sisteme tabi olan varlığın, sistemin kurucusu ve yöneticisi karşısında sıfır kaçış serbestisine sahip olması durumu.
  • LaTeX modeli∂Ω∩E=∅  ⟹  ∀x∈Ω,∄v:x+v∉Ω
  • LaTeX açıklaması

Modelde Ω kümesi ilahi adaletin ve varlığın kuşatıcı alanını, ∂Ω bu alanın sınırını, E ise olası kaçış menfezlerini (mahîs) temsil eder. Sınır üzerinde hiçbir kaçış menfezinin bulunmaması (∂Ω∩E=∅), sistem içindeki herhangi bir x noktasında bulunan fail için, onu bu kuşatılmışlığın dışına çıkaracak hiçbir geçerli v kaçış vektörünün mevcut olmadığını (∄v) kesin bir dille ifade eder. Bu durum, Kur'an'daki «mâ lehüm min mahîs» ifadesinin kaçış imkânsızlığı matematiğidir.

Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ح