خرر

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: خ-ر-ر9 sîga, 110 mücavir kök, 12 ayet, 10 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.خلطفوقسقفوَخَرُّوانسأنعجخَرُّواوَتَخِرُّخرريَخِرُّونَذقنسجدجبلهددوَخَرَّخَرَّنزغ

KökSîga 9Ayet 12Sure 10Mücavir 110

▶ Ağı aç (3B)

خرر

خ - ر - ر

KÖK
  • 12 geçiş
  • 12 ayet
  • 9 sîga
  • 9 sözlük

Sel suyunun yardığı hendek demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(9)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Sel suyunun yardığı hendek demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR467 harf
باب الخاء والراء خ ر، ر خ مستعملان خر: الخَرِيرُ: صوت الماء وصوت الرّيح، وخَريرُ العُقاب: حَفِيفُها. وقد يُضاعَفُ إذا تُوُهِّمَ سُرْعة الخَرير في القَصَب فَيُحْمَلُ على الخَرْخَرة، وأمّا في الماء فلا يُقالُ إلاَ خَرْخَرة. والهِرّةُ تَخِرُّ في نومها فهي خَرورٌ، وخَرَّ النَّمِرُ خريرا، وخَرْخَرَ يُخَرْخِرُ خَرْخَرةً، ويقال لصوته أيضا: خَرير، وهَدِير وغَطِيط. رخ: الرَّخاخ: لينُ العيش. والرَّخُّ:
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR293 harf
الخَريرُ: صوت الماء. وخَرَّ الماءُ يَخِرُّ خَريراً. وعينٌ خَرَّارَةٌ. وخَرَّ لله ساجداً يَخِرُّ خُروراً، أي سَقَط. وضرب يده بالسيف فأَخَرَّها، أي أسقطها. والخَريرُ: واحد الأَخِرَّةِ، وهي أماكنُ مطمئنَّةٌ بين الرَبوتين تنقاد. والخُرُّ من الرحى: اللَهوة، وهو الموضع الذي تُلقى فيه الحِنطَة بيدك.
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR443 harf
خ ر ر خـرّ مـن السقـف ‏"‏ فكأنمـا خـرّ مـن السمـاء ‏"‏ ‏"‏ وخرّ ساجداً ‏"‏ وخروا لأذقاهم خروراً‏.‏ وخر الماء خريراً وخرخر وكذلك الريح والقصب‏.‏ وقال العجاج‏:‏ لوذ العصافير ولوذ الدخل تحت العضاه من خرير الأجدل من حفيفه وله عير خرارة في أرض خوارة‏.‏ ولعب الصبيان بالخرارة وهي الدوامة والخذروف‏.‏ ومـن المجـاز‏:‏ عصفـت ريح فخرت الأشجار للأذقان‏.‏ والأعراب يخرون من البوادي إلى القرى أي يسقطون
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR5.844 harf
الخَرِيرُ: صوت الماء والريح والعُقاب إِذا حَفَّتْ، خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ خَرِيراً وخَرْخَر، فهو خارٌّ؛ قال الليث: خَرِيرُ العُقاب حَفِيفُه؛ قال: وقد يضاعف إِذا توهم سُرْعَة الخَرِيرِ في القَصَبِ ونحوه فيحمل على الخَرْخَرَةِ، وأَما في الماء فلا يقال إِلاَّ خَرْخَرَةً. والخَرَّارَةُ: عَيْنُ الماءِ الجارِيَةُ، سميت خَرَّارَةً لِخَرِيرِ مائها، وهو صوته. ويقال للماء الذي جَرَى جَرْياً شديداً: خَرَّ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR224 harf
* خ ر ر * * الخَرِيرُ * صوت الماء وقد * خَرّ * يخر الكسر * خَرِيرا * وعين * خَرَّارةٌ * و * خَرَّ * لله ساجدا يخر بالكسر * خُرُوراً * أي سقط و * الخَرْخَرةُ * صوت النائم والمختنق يقال * خَرَّ * عند النوم و * خَرْخَرَ * بمعنى
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR6.040 harf
الخرير: صوت الماء، نقله الجوهري، والريح، نقله الصغاني، والعقاب إذا حفت، قال الليث: خرير العقاب: خفيفه، كالخرخر، قال: وقد يضاعف إذا توهم سرعة الخرير في القصب ونحوه فيحمل على الخرخرة. وأما في الماء فلا يقال إلا خرخرة، يخر، بالكسر، ويخر، بالضم، فهو خار، مكذا في المحكم. فقول شيخنا: الوجهان إنما ذكرهما أثمة الصرف في خر بمعنى سقط، وأما في الصوت وغيره فلا، غير جيد، كما لا يخفى. وفي التهذيب: ويقال
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR685 harf
خَرَّ خَرَّ I , U ( n. ac. خَرِيْر 25 ), a. Murmured; gurgled; rustled; whizzed. b. Snored, purred ( cat ). c. ( n. ac. خَرّ 1 , خُرُوْر 27 ), Fell, fell down. d. [ La ], Prostrated himself before ( God ). أَخْرَرَ أَخْرَرَ IV , a. Cut down. خُرّ خُرّ 3 , خُرِّيّ 3yi , a. Hole in the millstone ( into which the corn is thrown ). خَرِيْر خَرِيْر 25 , a. Murmuring, rippling ( water
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR21.673 harf
خرر خَرَّ - يَخِرُّ خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن: يهوي ويقع ويسقط محدثاً صوتاً خشناً: يقع من علو (فينطبش) ويحدث صوتاً خشناً ناتجاً عن الصدمة أو عن تكسره وتفرطعه خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + من مكان: يهوي ويقع ويسقط من مكان عال محدثاً صوتاً خشناً خَرَّ - يَخِرُّ + كائن + من مكان + على كائن: يهوي ويقع من مكان عال فيسقط على كائن، محدثاً صوتاً خشناً
Maddenin bağlantısı

خرر خَرَّ - يَخِرُّ خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن: يهوي ويقع ويسقط محدثاً صوتاً خشناً: يقع من علو (فينطبش) ويحدث صوتاً خشناً ناتجاً عن الصدمة أو عن تكسره وتفرطعه خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + من مكان: يهوي ويقع ويسقط من مكان عال محدثاً صوتاً خشناً خَرَّ - يَخِرُّ + كائن + من مكان + على كائن: يهوي ويقع من مكان عال فيسقط على كائن، محدثاً صوتاً خشناً خَرَّ - يَخِرُّ + كائن + لـِ كائن: يهوي ويقع به ولأجله: يهوي ويقع لأجل أن يهوي الكائن معه ﴿ويخرون للأذقان يبكون﴾: يهوون ويقعون ويسقطون محدثين صوتاً خشناً بأذقانهم: يهوون لأجل أن تهوي أذقانهم خشوعاً وتذللاً خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + يفعل (أو فعلاً): يعمل كفعل مساعد: يهوي ويقع ويسقط محدثاً صوتاً خشناً وهو في ذات الوقت يفعل الفعل ﴿ويخرون للأذقان يبكون﴾ ﴿وتخر الجبال هدا﴾ واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الكائن ذاتياً من موقع بعيد فيه عدم الاستقرار الكامل، إلى موقع قريب ومستقر نسبياُ وفيه حركة محدودة "، هي: هَوَى - يَهْوِيْ، سَقَطَ - يَسْقُطُ، وَقَعَ - يَقَعُ، نَزَلَ - يَنْزِلُ، خَرَّ - يَخِرُّ، هَبَطَ - يَهْبِطُ خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن ﴿فلما قضينا عليه الموت ما دلهم على موته إلا دابة الأرض تأكل منسأته فلما خر تبينت الجن أن لو كانوا يعلمون الغيب ما لبثوا في العذاب المهين (14)﴾ سبأ خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + من مكان: ﴿حنفاء لله غير مشركين به ومن يشرك بالله فكأنما خر من السماء فتخطفه الطير أو تهوي به الريح في مكان سحيق(31)﴾ الحج خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + من مكان + على كائن ﴿قد مكر الذين من قبلهم فأتى الله بنيانهم من القواعد فخر عليهم السقف من فوقهم وأتاهم العذاب من حيث لا يشعرون(26)﴾ النحل خَرَّ - يَخِرُّ + كائن + لـِ كائن أو شيء أو مكان ﴿قل آمنوا به أو لا تؤمنوا إن الذين أوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم يخرون للأذقان سجدا (107)﴾ الإسراء ﴿ويخرون للأذقان يبكون ويزيدهم خشوعا (109)﴾ الإسراء خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + يفعل أو فعلاً ﴿تكاد السماوات يتفطرن منه وتنشق الأرض وتخر الجبال هدا (90)﴾ مريم ﴿ولما جاء موسى لميقاتنا وكلمه ربه قال رب أرني أنظر إليك قال لن تراني ولكن انظر إلى الجبل فإن استقر مكانه فسوف تراني فلما تجلى ربه للجبل جعله دكا وخر موسى صعقا فلما أفاق قال سبحانك تبت إليك وأنا أول المؤمنين(143)﴾ الأعراف ﴿أولئك الذين أنعم الله عليهم من النبيين من ذرية آدم وممن حملنا مع نوح ومن ذرية إبراهيم وإسرائيل وممن هدينا واجتبينا إذا تتلى عليهم آيات الرحمان خروا سجدا وبكيا (58)﴾ مريم ﴿إنما يؤمن بآياتنا الذين إذا ذكروا بها خروا سجدا وسبحوا بحمد ربهم وهم لا يستكبرون (15)﴾ السجدة ﴿إنما يؤمن بآياتنا الذين إذا ذكروا بها خروا سجدا وسبحوا بحمد ربهم وهم لا يستكبرون (15)﴾ السجدة ﴿والذين إذا ذكروا بآيات ربهم لم يخروا عليها صما وعميانا (73)﴾ الفرقان ﴿قال لقد ظلمك بسؤال نعجتك إلى نعاجه وإن كثيرا من الخلطاء ليبغي بعضهم على بعض إلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات وقليل ما هم وظن داوود أنما فتناه فاستغفر ربه وخر راكعا وأناب (24)﴾ ص ﴿ورفع أبويه على العرش وخروا له سجدا وقال ياأبت هذا تأويل رؤياي من قبل قد جعلها ربي حقا وقد أحسن بي إذ أخرجني من السجن وجاء بكم من البدو من بعد أن نزغ الشيطان بيني وبين إخوتي إن ربي لطيف لما يشاء إنه هو العليم الحكيم(100)﴾ يوسف مختار الصحاح ● [خرر] خ ر ر: الخَرِيرُ صوت الماء وقد خَرّ يخر الكسر خَرِيرا وعين خَرَّارةٌ و خَرَّ لله ساجدا يخر بالكسر خُرُوراً أي سقط و الخَرْخَرةُ صوت النائم والمختنق يقال خَرَّ عند النوم و خَرْخَرَ بمعنى الراغب خر - }كأنما خر من السماء﴿[الحج/31]، وقال تعالى:﴾فلما خر تبينت الجن﴿[سبأ/14]، وقال تعالى:﴾فخر عليهم السقف من فوقهم﴿[النحل/26]، فمعنى خر سقط سقوطا يسمع منه خرير، والخرير يقال لصوت الماء والريح وغير ذلك مما يسقط من علو. وقوله تعالى:﴾خروا سجدا﴿[السجدة/15]، فاستعمال الخر تنبيه على اجتماع أمرين: السقوط، وحصول الصوت منهم بالتسبيح، وقوله من بعده:﴾وسبحوا بحمد ربهم{ [السجدة/15]، فتنبيه أن ذلك الخرير كان تسبيحا بحمد الله لا بشيء آخر. ملخص اللسان 1. الخَرِيرُ: صوت الماء والريح والعُقاب إِذا حَفَّتْ، خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ خَرِيراً وخَرْخَر، فهو خارٌّ؛ 2. والخَرَّارَةُ: عَيْنُ الماءِ الجارِيَةُ، سميت خَرَّارَةً لِخَرِيرِ مائها، وهو صوته. 3. ويقال للماء الذي جَرَى جَرْياً شديداً: خَرَّ يَخِرُّ؛ 4. وخَرَّ الرجلُ في نومه: غَطَّ، وكذلك الهِرَّةُ والنَّمِرُ، وهي الخَرْخَرَةُ. والخَرْخَرَةُ: صوتُ النائِم والمُخْتَنِقِ؛ يقال: خَرَّ عند النوم وخَرْخَرَ بمعنى. 5. وخَرَّ الحَجَرُ يَخُرُّ خُرُوراً: صَوَّتَ في انحداره، بضم الخاء، من يَخُرُّ . وخَرَّ الرجلُ وغيره من الجبل خُرُوراً. وخَرَّ الحَجَرُ إِذا تَدَهْدَى من الجبل. 6. وخَرَّ الرجلُ يَخُرُّ إِذا تَنَعَّمَ. 7. وخَرَّ يَخُرُّ إِذا سقط، 8. وخَرَّ البناء: سقط. 9. إِلاَّ خَرَّت خطاياه؛ أَي سقطت وذهبت، ويروى جَرَتْ، بالجيم، أَي جَرَتْ مع ماء الوضوء. 10. وخَرَّ يَخِرُّ خَرّاً: هَوَى من عُلْوٍ إِلى أَسفل. غيره: خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ، بالكسر والضم، إِذا سقط من علو. 11. وخَرَّ لوجهه يَخِرُّ خَرّاً وخُرُوراً: وقع كذلك 12. وخَرَّ أَيضاً: مات، وذلك لأَن الرجل إِذا ماتَ خَرَّ. وقوله: بايعتُ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، أَنْ لا أَخرَّ إِلاَّ قائماً؛ معناه أَنْ لا أَمُوتَ لأَنه إِذا مات فقد خَرَّ وسقط، 13. فلما خَرَّ تَبَيَّنَتِ الجِنُّ؛ ويجوز أَن تكون خَرَّ هنا بمعنى وَقَعَ، ويجوز أَن تكون بمعنى مات. 14. وخَرَّ الرجلُ: هجم عليك من مكان لا تعرفه. وخَرَّ القومُ: جاؤوا من بلد إِلى آخر، 15. يقال: خَرِرْتُ عن يدِي أَي خَجِلْتُ، - لسان العرب ● - خرر: الخَرِيرُ: صوت الماء والريح والعُقاب إِذا حَفَّتْ، خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ خَرِيراً وخَرْخَر، فهو خارٌّ؛ قال الليث: خَرِيرُ العُقاب حَفِيفُه؛ قال: وقد يضاعف إِذا توهم سُرْعَة الخَرِيرِ في القَصَبِ ونحوه فيحمل على الخَرْخَرَةِ، وأَما في الماء فلا يقال إِلاَّ خَرْخَرَةً. والخَرَّارَةُ: عَيْنُ الماءِ الجارِيَةُ، سميت خَرَّارَةً لِخَرِيرِ مائها، وهو صوته. ويقال للماء الذي جَرَى جَرْياً شديداً: خَرَّ يَخِرُّ؛ وقال ابن الأَعرابي: خَرَّ الماءُ يَخِرُّ، بالكسر، خَرّاً إِذا اشتدّ جَرْيُه؛ وعينٌ خَرَّارَةٌ، وخَرَّ الأَرضَ خَرّاً. وفي حديث ابن عباس. من أَدخل أُصْبُعَيْهِ في أُذنيه سَمِعَ خَرِيرَ الكَوْثَرِ؛ خَرِيرُ الماء: صَوْتُه، أَراد مثل صوت خرير الكوثر. وفي حديث قُسٍّ: إِذا أَنا بعين خَرَّارَةٍ أَي كثيرة الجَرَيانِ. وفي الحديث ذِكْرُ الخَرَّارِ، بفتح الخاء وتشديد الراء الأُولى، موضع قُرْبَ الجُحْفَةِ بعث إِليه رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم،

Sîgalar(9)

Mücavir kökler110 mücavir (136 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. ذقن

    2 ortak ayet · Zekane (kaf) çene altı demektir

  2. سجد

    4 ortak ayet · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…

  3. بكي

    2 ortak ayet · Bekyu damla damla yağan yağmur demektir

  4. هدد

    1 ortak ayet · Devirmek

  5. نسأ

    1 ortak ayet · Dinlenme yeridir

  6. نعج

    1 ortak ayet · Koyun

  7. جبل

    2 ortak ayet · Dağ anlamındadır

  8. فوق

    2 ortak ayet · Üst

  9. مكن

    2 ortak ayet · Kevn tepe demektir

  10. دكك

    1 ortak ayet · Üstü düz tümsek (plato) demektir

  11. سقف

    1 ortak ayet · Sekf tavan demektir

  12. نزغ

    1 ortak ayet · “Nez’ ”den dönüşmüştür

Geçtiği ayetler(12)

  1. حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ

    ÇöktüAllah’a şirk koşmaksızın, hanifler olarak. Kim Allah’a şirk koşarsa; gökten düşüp de kuşların kaptığı veya rüzgarın uçuruma attığı bir şeye benzer.

  2. … عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا …

    ÇöktüOnun ölümüne hükmettiğimiz zaman; ölümünü onlara ancak değneğini yiyen canlı farkettirdi. Yere düşünce ortaya çıktı ki; eğer onlar gaybı bilselerdi, horlayıcı azab içinde kalmazlardı.

Sîga sayfası: وَيَخِرُّونَ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökخرر
YapıÜçlü (mücerred, muzaaf / katlamalı)
Özel DurumMükerrer / muzaaf kök (ayn ve lâm harfleri özdeş)
Bağlamsal Yakın Köklerسجد, وقع, سقط
Zıt Kökنهض
Çekirdek Özet 1Akışkanın, rüzgârın veya ses çıkaran bir nesnenin yüksekten aşağıya yararak ve uğultuyla dökülmesi; ağırlığın serbest kalarak yere kapaklanması
Çekirdek Özet 2İlahi haşyet, dehşet veya fiziksel çöküş anında failin iradesini ve dengesini yitirerek kendiliğinden ve hızla yere yığılması
Çekirdek Özet 3Boyun eğişin ve teslimiyetin zihinsel bir kurgu değil, tüm bedensel ağırlığın ve yüksekliğin sıfırlanmasıyla gerçekleşen ontolojik çöküşü
Kritik Hata RiskiKökün Kur'an'daki secdeleri sıradan, mekanik ve planlı bir rükû-secde hareketi sanılması; oysa kök sarsıcı bir etki karşısında istemsizce yere serilmeyi ifade eder

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
خرBir engeli yararak, delerek veya aşarak şiddetle dışarı çıkma, yırtma ve ses çıkarma; خرج (dışarı fırlama), خرق (yırtıp delme), خرب (yapıyı çökertip delik deşik etme), خرص (keskin tahminle yarma/uydurma) köklerinde olduğu gibi kapalılığı bozan sert hareketرKatlamalı son ses (ر), yarıp geçme hareketine süreklilik, titreşim, akışkanlık ve uğultu kazandırarak tekil bir yarılmayı kesintisiz bir düşüşe ve çağlayan akışına dönüştürmüştür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
خÇit / duvar imgesinin pürüzlü ve hırıltılı varyantı (türetme imge)Bir engelin, perdenin veya mukavemet noktasının sürtünmeyle, hırıltıyla ve zorlanarak aşılması hareketini temsil eder
رİnsan başı; tepe, başlangıç, zirveYüksekliği, dik duruşu, en üst noktayı ve bedenin yönlendirici merkezini temsil eder
رİnsan başı; tepe, başlangıç, zirveİlk baş imgesinin peşinden gelen ikincil temas; başın ve yüksekliğin serbest düşüşle peş peşe yere doğru savrulması ve hareketin titreşimli tekrarı
خررYüksekteki başın engeli aşarak aşağıya uğultuyla serilmesiDik ve yüksekte duran merkezin (ر), tutunduğu direnç hattını hırıltılı bir sesle yırtarak (خ) baş aşağı kontrolsüzce zemine serilmesi hareketi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamSuyun yüksekten yatağına çağlayarak akması ve bu sırada çıkardığı gürültülü uğultu (خرير الماء); sel suyunun zemini yararak oyduğu yarık veya sert esen rüzgârın ağaçlarda çıkardığı uğultulu ses
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem bedevi kullanımında yırtıcı kuşun avına süzülürken kanatlarının çıkardığı ses ve rüzgârın şiddetle esişi için kullanılmıştır; el-Accâc bir şiirinde yırtıcı doğanın kanat uğultusunu ve sert akışı خرير lafzıyla tasvir eder: لوذ العصافير ولوذ الدخل / تحت العضاه من خرير الأجدل
Erken Arapça kullanımİbnü'l-A'râbî ve el-Leys'in aktardığı üzere suyun çok şiddetli akması durumunda خَرَّ الماءُ يَخِرُّ denir; ayrıca İbn Abbâs'tan nakledilen rivayette kulaklarını tıkayan birinin cennetteki Kevser suyunun çağlama sesini duyacağı خَرِيرُ الكَوْثَرِ ifadesiyle aktarılmıştır

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn (el-Halîl), Lisān al-ʿArab (İbn Manzûr), Asās al-Balāgha (Zemahşerî).

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde خرر kökü, öncelikle suyun akışı, gürültüsü, horlama ve uğultu gibi doğal sesleri taklit eden yansıma (onomatopoetik) bir tabandan neşet etmiştir. Kuzeybatı Sami grubunda, bilhassa İbranicede hırıltı, yanma, kuruma veya boğazdan ses çıkarma anlamlarını taşıyan חרר (harar) köküyle sesbilgisel bir yakınlık gösterir; ancak İbranice form daha çok ateş ve kuruluk yönüne evrilirken Arapçada kök, suyun akışındaki akışkan sürtünme ve yüksekten hızla dökülme kinetiğini muhafaza etmiştir. Süryanicede de boğaz hırıltısı veya rüzgâr uğultusu bildiren benzer yansımalı biçimler mevcuttur. Arapçada kökün özgünlüğü, onomatopoetik "hırr / hurr" sesinden türeyen fiziksel hareketin salt ses taklidiyle sınırlı kalmayıp, yerçekiminin etkisiyle bir nesnenin veya canlının yukarından zemine hızla kapaklanması, yıkılması ve çöreklenmesi biçimindeki somut kinematiğe dönüşmesinde yatar. Kök, düşüşün ani ve sarsıcı oluşu ile bu esnada çıkan hava/zemin temas sesini tek bir gövdede birleştirmiştir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönخَرَّ — يَخِرُّ / يَخُرُّ (خريرًا وخرًّا)Suyun çağlaması, rüzgârın uğultusu ve kedinin mırıltısından nesnenin yerçekimiyle gürültülü çöküşüne uzanan kinestetik genişlemeKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice חרר (boğaz sesi, yanma) ve Süryanice hırıltı kökleriDoğal nefes/boğaz sürtünmesi yansımasının Arapçada su çağlaması ve fiziksel serbest düşüşe dönüşmesiGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiProto-Afroasyatik *x-r (ses çıkarma, akma)Doğal akışkanların sürtünme sesini taklit eden yansıma köklerMuhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
خررAnlamlıUğultuyla akma ve yüksekten kapaklanmaSuyun çağlaması, çatının çökmesi, bedenin yüzüstü serilmesiHedef kök; Kur'an'da geçer
رخرKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dilinde mühmel kabul edilmiş, müstakil bir kök olarak terkip edilmemiştirKur'an'da geçmez
ررخKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dilinde fonetik dizilim kuralları gereği kullanılmamış terkiptirKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
خررMerkezYüksekten serbest düşüş ve kapaklanmaEtki veya ağırlık sebebiyle irade dışı/ani şekilde sesli ve şiddetli çöküşYerin çekimine ve etkinin gücüne karşı koyamayarak yere serilmek
سجدKomşuİbadet amacıyla yere kapanmaBilinçli, iradeli, niyetle yapılan ve belirli bir formu olan secdeİtaat ve tazim maksadıyla alnı kasıtlı olarak yere koyma
وقعKomşuSabitlikten düşüşe geçmeYüksek bir yerden aşağıya bir cismin düşmesi veya olayın gerçekleşmesiHızlı kapaklanmadan ziyade genel anlamda isabet etme ve düşüş
سقطKomşuTutunamayıp aşağı kaymaTutunulan zeminden veya daldan kazara, boşlukta kalarak düşmeGenellikle hataen veya zayıflık sebebiyle yerinden kopup düşme
نهضZıtYerden yukarı doğrulmaZeminden ayrılıp dikleşme, harekete geçme ve ayağa kalkmaYere serilmenin tam karşıtı olarak yerçekimine direnip yükselme

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaخررÇağlayarak çöküşSes ve şiddetle yüksekten aşağıya kapaklanmakKesin
LatinceRuo, CorruoHızla yıkılmak, çökmekYapıların yerle bir olması veya bedenin hızla serilmesi yönünü karşılar; su çağlaması yönünü dışarıda bırakırGüçlü
İngilizceTo collapse, to fall prostrateÇökmek, yüzüstü kapaklanmak"Collapse" iç çöküşü, "fall prostrate" ise secdeye serilmeyi verir; ancak kökteki su sesi (murmur/roar) boyutunu tek başına taşımazGüçlü
AlmancaZusammenstürzen, niederfallenYıkılmak, yere çalınmakAnsızın ve büyük bir kütle etkisiyle aşağı serilmeyi tam karşılar; akustik yansımayı kısmen eksik bırakırGüçlü
FransızcaS'effondrer, croulerÇökmek, gümbürtüyle yıkılmakÖzellikle yapıların ve direnç noktalarının çöküşünü çok iyi yansıtır; ilahi huşû ile secdeye varışı mecazen karşılarGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
Mûsâ'nın baygın düşmesi (وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا)İlahi tecelli karşısında bilincin ve bedenin iflasıDağın parçalanması ve mutlak azamet karşısında beşerî takatin tükenerek yere yığılması (A'râf 7:143)
Çatının çökmesi (فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ)Yapısal dengenin bozulup tavanın başa yıkılmasıHilekâr inkârcıların kurduğu binaların ve düzenlerin tepeden inme bir felaketle çöküşü (Nahl 16:26)
Huşû ve haşyet secdesi (خَرُّوا سُجَّدًا / وَيَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ)Vahyin hakikatine dayanamayıp çeneleri/yüzleri üstüne kapaklanmaKur'an âyetleri okunduğunda veya ilahi hatırlatma yapıldığında kalbin titreyip bedenin secdeye serilmesi (İsrâ 17:107, 17:109; Meryem 19:58; Secde 32:15)
Süleyman'ın vefatı (فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ)Dayanağı kalmayan bedenin yerçekimiyle yere devrilmesiAsasının kurt tarafından kemirilmesiyle Süleyman'ın cansız bedeninin yere düşmesi ve ölümün aşikâr olması (Sebe 34:14)
Gökten düşüş metaforu (فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ)Tevhidden kopuşun mutlak irtifa kaybı ve savrulma oluşuŞirke düşen kimsenin yüksek irtifadan kontrolsüzce boşluğa düşüp parçalanması (Hac 22:31)
Dağların parçalanarak yıkılması (وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا)Kozmik düzenin şirk iddiası karşısında sarsılarak çöküşü"Rahmân çocuk edindi" sözünün dehşetinden dağların yerle bir olup yıkılma tehdidi (Meryem 19:90)
Şükür ve hürmet kapaklanışı (وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا)Yusuf'un ailesinin taht önünde hürmetle boyun eğmesiRüyadaki sembolik boyun eğişin hakikat dünyasında fiili hürmet kapaklanışına dönüşmesi (Yûsuf 12:100)
Sahte/mekanik secdeden tenzih (لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا)Kör ve sağır bir taklitçilikle bilinçsizce yere serilmemeRahmân'ın kullarının ayetlere şuursuzca değil, idrak ve basiretle muhatap olması (Furkân 25:73)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamRüyetullah ve tecelli bahsi (A'râf 7:143)Beşer idrakinin ve cesedinin ilahi tecelliyi doğrudan taşımaya muktedir olamayışı; ontolojik sınırBeşerin ilahi azamet karşısında mutlak acz içinde yere serilerek bilincini yitirmesi
FıkıhTilâvet secdesinin rüknü ve keyfiyetiSecdenin sadece şekilsel bir eğilme mi yoksa dik duruştan süratle ve tam bir teslimiyetle zemine iniş mi olduğuDik duruş halinden taviz vererek çenenin ve alnın yere tam temasıyla gerçekleşen çöküş
Tefsir"Çeneleri üstüne kapanmak" (لِلأَذْقَانِ) ifadesiSecdenin yalnızca alnın konması değil, sarsıcı bir ağlama ve sarsılmayla yüzün ve çenenin yere düşmesiHuşûnun zirvesinde bedenin kontrolünün yitirilerek serbest düşüşe bırakılması
HadisNamazda secdeye varış şekli (çöküş usulü)Secdeye inerken develerin çöküşü gibi gürültülü ve kaba mı yoksa sükûnetle mi inileceği tartışmasıSerbest çöküşün fiili namaz intikalinde nasıl disipline edileceği meselesi

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVahiy ve haşyet tecrübesiİradeyi ilahi hakikate bütünüyle terk edişKibrin ve benliğin zeminle sıfırlanmasıHakikat karşısında zihinsel savunma mekanizmalarının çökerek kulun yere serilmesiKesin
İlmiKesin kanıt ve apaçık delil zuhuruYanılsamaların ve temelsiz kabullerin çöküşüBatıl teorilerin dayanıksız kalarak yıkılmasıÇatının temelsiz kalıp çökmesi gibi, zayıf hipotezlerin delil karşısında ayakta duramamasıGüçlü
SiyasiOtorite, meşruiyet ve güç dengesiZorba iktidarların çatılarının başlarına yıkılmasıMeşruiyeti yitiren sistemin tepeden devrilmesiTemeli adalete dayanmayan iktidar bloklarının kriz anında ani bir gürültüyle çöküşüGüçlü
İktisadiSpekülatif ve temelsiz finans yapılarıŞişirilmiş yapıların tabana vurması (çöküş)Karşılıksız değer üretiminin kaçınılmaz iflasıSağlam dayanağı olmayan iktisadi yapıların, kurt kemiren asa gibi aniden yere kapaklanmasıGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerYerçekimsel potansiyel enerjinin kinetik enerjiye ani dönüşümü (Gravitational Collapse)Bir cismi tutan destek kuvveti sıfırlandığında cismin potansiyel enerjisini kinetik enerji ve ses dalgalarına dönüştürerek en düşük enerji seviyesine (tabana) düşmesiGüçlü
Beşeri bilimlerAni psikolojik veya kurumsal çöküş (Catastrophic Institutional/Emotional Collapse)Bireyin veya toplumsal yapının taşıma kapasitesini aşan bir şok veya ifşaat karşısında direnç mekanizmalarını tamamen yitirip diz çökmesiGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiخرر eylemini sadece namaz içindeki rutin, planlı ve sakin bir "secdeye eğilme" hareketine indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da bu kök çatının tepeden çökmesi, dağların yerle bir olması, ölünün yere yığılması ve vahiy karşısında bedenin titreyerek kontrolsüzce yere kapaklanması gibi geniş bir fiziksel-kozmik çöküş dinamiğini kuşatır
Yanlış anlamanın doğuracağı hataÂyetlerin etkisini kuru bir şekilcilik zannetmek; Furkân 25:73'teki uyarının aksine, ayetler karşısında ne yaptığını bilmeyen şuursuz bir taklitçilikle yere kapanmayı gerçek huşû zannetmek

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Vahiy ile muhatap olan insanın yaşadığı sarsıntının sadece soyut bir kabul değil, bedeni yere serecek kadar kudretli bir ontolojik ağırlık taşıdığını gösterir. İmanın zirvesi dik duruşun kırılması ve benliğin yere çalınmasıdır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Peygamberlerin ve kâmil müminlerin tilâvet secdelerini bildiren âyetlerde (Meryem 19:58, İsrâ 17:107-109, Secde 32:15); şirkin kozmik ve ahlaki vehametini anlatan uyarılarda (Meryem 19:90, Hac 22:31) ve hilebazların helak sahnelerinde (Nahl 16:26).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Secdenin insanın kendi kontrolünde gerçekleştirdiği bir lütuf veya ritüel olduğu zannını yıkar; aksine hakiki secdenin ilahi hakikat karşısında tutunamayıp düşüş (inkısâr ve mahviyet) olduğunu öğretir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamSuyun veya rüzgârın bir engeli aşarak gürültü ve uğultuyla yüksekten aşağıya boşalması; destek noktası çöken kütlenin yerçekimiyle aniden zemine kapaklanması.
  • Soyut anlamİlahi heybet, azamet veya mutlak delil karşısında beşerî direncin, kibrin ve kontrol mekanizmalarının iflas ederek tüm varlığıyla yere serilmesi.
  • Sistematik karşılıkBir sistemin veya ferdin dayandığı harici desteğin ortadan kalkmasıyla, potansiyel enerjinin sıfır noktasına ani ve sarsıcı bir ivmeyle intikali.
  • LaTeX modeliFd≤0  ⟹  d2hdt2=−g  ⟹  lim⁡t→tch(t)=0
  • LaTeX açıklamasıModelde h, sistemin veya ferdin zemin üzerindeki irtifasını (fiziksel yükseklik veya benlik/kibir seviyesini); Fd, sistemi yukarıda tutan taşıyıcı veya koruyucu direnç kuvvetini; g, yerçekimi veya ilahi hakikatin karşı konulamaz çekim gücünü; t, zamanı ve tc ise çöküş anını temsil eder. Taşıyıcı kuvvet sıfırlandığında veya aşıldığında (Fd≤0), ivme tamamen çekim yönüne döner (−g) ve sistem kaçınılmaz olarak sıfır irtifa noktasına (h=0, zemin/secde) hızla kapaklanır. Bu süreç خرر kökünün anlattığı engelsiz, gürültülü ve serbest düşüş kinetiğini formüle eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: خ