خضع
خ - ض - ع
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Eğik başlı hayvan demektir. Heyda Savaş meydanı demektir. Savaşta olduğu gibi değişik seslerin çıkarılması hudu’ denir. Bu tür sesler korkutmak veya teşvik etmek için çıkarılır. Kışkırtmak anlamına da gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Eğik başlı hayvan demektir. Heyda Savaş meydanı demektir. Savaşta olduğu gibi değişik seslerin çıkarılması hudu’ denir. Bu tür sesler korkutmak veya teşvik etmek için çıkarılır. Kışkırtmak anlamına da gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR516 harfباب العين و الخاء والضاد
)خ ض ع مستعمل فقط( خضع: الخُضُوعُ: الذُّلُّ والاستِخذَاءُ. والتَّخاضُعُ: التَّذَلُّلُ والتَّقاصُرُ. والخَضِيعَةُ: صوتُ بَطْنِ الفَرَسِ، قال:
كأنّ خَضْيعَةَ بَطْنِ الجـوا دِ وعَوْعَةُ الذَّئْبِ في الفَدْفَدِ
والأَخْضَعُ والخَضْعَاءُ: الرَّاضِيانِ بالذُّلِّ، قال العجاج:
وصِرْتُ عَبْداً للبَعُوضِ أَخْضَعَا يَمَصُّنَي مَصَّ الصَّبيِّ المُرْضِعَا
والخَيْصَعَة: معركة
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR698 harfالخُضوعُ: التطامُنُ والتواضعُ. يقال: خَضَعَ واخْتَضَعَ، وَأَخْضَعَتْني إليك الحاجةُ. ورجلٌ خُضَعَةٌ، مثال هُمَزَةٍ، أي يَخْضَعُ لكلِّ أحد. وخَضَعَ النَجمُ، أي ما للمغيب. والخَضيعَةُ: صوت بَطْن الدابة؛ ولا يُبْنى منه فِعْلٌ. وقولهم: سمعت للسِياط خَضْعَةً وللسيوف بَضْعَةً فالخَضْعَةُ: وقعُ السياطِ. والبَضْعُ: القطعُ. وأمَّا قول لبيد:
والضاربونَ الهامَ تحت الخَيضْعَهْ
فإنَّ أبا عُبيدٍ حكى عن
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.597 harfباب الخاء والعين مع الضاد
خضع
استعمل من وجوهه :
خضع : قال الله جلّ وعزّ : ( فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ ) ( الشُّعَرَاء : 4 ) . أخبرني المنذري عن أبي جعفر الغسّاني عن سَلَمة عن أبي عبيدة ، أن يونس أخبره عن أبي عمرو أنه قال : خاضعين ليس من صفة الأعناق ، إنما هو من صفة الكناية عن القوم الذين في آخر الأعناق ، فكأنه في التمثيل : فظلَّت أعناق القوم خاضعين ، فالقومُ في موضع هم .
وقال
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.346 harf(باب الخاء والضاد وما يثلثهما)
(خضع) الخاء والضاد والعين أصلان: أحدُهما تطامُنٌ في الشَّيء، والآخرُ جنسٌ من الصَّوت.
فالأوّل الخُضُوع. قال الخَليل. خضع خُضوعاً، وهو الذلُّ والاستخذاء. واختَضَع فلانٌ، أي تذلَّل وتقاصر. ورجلٌ أخْضَعُ وامرأةٌ خَضْعاءُ، وهما الرّاضِيانِ بالذُّلِّ. قال العجاج:
وصرتُ عبداً للبَعوضِ أخْضَعَا *** يَمَصُّنِي مَصَّ الصَّبِيِّ المُرْضِعا([1]) وقال غيره: خَضَعَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR172 harf- قال الله: ﴿فلا تخضعن بالقول﴾ [الأحزاب/32]، الخضوع: الخشوع، وقد تقدم، ورجل خضعة: كثير الخضوع، ويقال: خضعت اللحم، أي: قطعته، وظليم أخضع: في عنقه تطامن (انظر: المجمل 2/292).
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR832 harfخ ض ع
خضع لله خضوعاً واختضع.
ورجل خضعة: يخضع لكل أحد.
وظليم أخضع: أجنأ.
وفي عنق الرجل والبعير خضع: تطامن.
وقوم خضع: ناكسو الرءوس.
قال الفرزدق: وإذا الرجال رأوا يزيـد رأيتهـم خضع الرقاب نواكس الأبصار وقال خطار بن مزاحم: ولسنا بعيابين والعيب دقة ولا خضع الأبصار وسط المجالس ورجل أخضع: راض بالذل.
قال العجاج: وصرت عبداً للبعوض أخضعا يمضـي مـص الصبـيّ المرضعا وقـد
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.753 harfالخُضُوع: التواضُع والتَّطامُن. خَضَع يَخْضَع خَضْعاً وخُضُوعاً واخْتَضَع: ذلّ. ورجل أَخْضَعُ وامرأَة خَضْعاء: وهما الرَّاضِيانِ بالذلّ؛ وأَخْضَعَتْني إِليك الحاجةُ، ورجل خيْضَعٌ؛ قال العجاج: وصِرْت عَبْداً للبَعوضِ أَخْضَعا،
تَمَصُّني مَصَّ الصَّبيِّ المُرْضِعا
وفي حديث اسْتِراق السمْعِ: خُضْعاناً لقوله؛ الخُضْعانُ: مصدر خَضَعَ يَخْضَعُ خُضُوعاً وخُضْعاناً كالغُفران والكُفْران، ويروى بالكسر
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR177 harf* خ ض ع * * الخُضُوعُ * التطامن والتواضع يقال * خَضَعَ * يخضع بفتح الضاد فيهما * خُضُوعاً * و * اختَضَع * و * أَخْضَعَتنْي * إليه الحاجة ورجل * خُضَعَةٌ * بوزن همزة يخضع لكل أحد
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.790 harfخضع لله عز وجل، كمنع، يخضع خضوعا: ذل وتطامن وتواضع ومنه قوله تعالى: فظلت أعناقهم لها خاضعين ، أي منقادين. وفي إتيان خاضعين مع ذكر الأعناق كلام واسع للعلماء كأبي عمرو، والكسائي، والفراء، وجعله بعضهم بدل غلط. والذي ذهب إليه الخليل وسيبويه أنه لما لم يكن الخضوع إلا خضوع الأعناق جاز أن يخبر عن المضاف إليه، كاختضع، قال ذو الرمة يصف الظليم:
يظل مختضعا يبدو فتنكـره
خضع لله عز وجل، كمنع، يخضع خضوعا: ذل وتطامن وتواضع ومنه قوله تعالى: فظلت أعناقهم لها خاضعين ، أي منقادين. وفي إتيان خاضعين مع ذكر الأعناق كلام واسع للعلماء كأبي عمرو، والكسائي، والفراء، وجعله بعضهم بدل غلط. والذي ذهب إليه الخليل وسيبويه أنه لما لم يكن الخضوع إلا خضوع الأعناق جاز أن يخبر عن المضاف إليه، كاختضع، قال ذو الرمة يصف الظليم: يظل مختضعا يبدو فتنكـره حالا، ويسطع أحيانا فينتسب أي مطأطئا. ويسطع: ينتصب. وخضع: سكن وانقاد، وأيضا سكن لازم متعد. يقال: خضعته فخضع، أي سكنته فسكن، فمن اللازم قوله تعالى: فلا تخضعن بالقول أي لا تلن، وقال جرير في تعدية خضع: أعد الله للشـعـراء مـنـي صواعق يخضعون لها الرقابا وخضع فلانا إلى السوء، هكذا في النسخ، وصوابه إلى السوأة، أي دعاه فهو خاضع، وكذلك خنع فهو خانع، ومنه قولهم: اللهم إني أعوذ بك من الخنوع والخضوع. ومن المجاز: خضع النجم، أي مال للغروب، وفي الصحاح: للمغيب. وكذلك خضعت الشمس، كما قيل: ضرعت وضجعت، والنجوم خواضع، وضوارع، وضواجع، كما في الأساس، وقال ابن أحمر: تكاد الشمس تخضع حين تبدو لهن وما وبدن ومالحـينـا وقال ذو الرمة: إذا جعلت أيدي الكواكب تخضع ومن المجاز: خضعت الإبل، إذا جدت في سيرها، وهن خواضع، لأنها إذا جدت طامنت أعناقها، قال الكميت: خواضع في كل ديمومة يكاد الظليم بها ينحـل وقال جرير: ولقد ذكرتك والمطي خواضع وكأنهن قطا فلاة مجـهـل والخضعة، كهمزة: من يخضع لكل أحد، نقله الجوهري والصاغاني. وقال أبو عمرو: الخضعة: نخلة تنبت من النواة، لغة بني حنيفة. والخضعة: من يقهر أقرانه ويخضعهم ويذلهم. والخضوع، كصبور: الخاضع، ج: خضع ككتب وأنشد الجوهري للفرزدق يمدح يزيد بن المهلب: وإذا الرجال رأوا يزيد رأيتهـم خضع الرقاب نواكس الأبصار
وقال ابن عباد: الخضوع: المرأة التي لخواصرها صوت. وقال ابن فارس: كخضيعة الفرس، وأنشد لجندل: ليست بسوداء خضوع الأعفاج سرداحة ذات إهاب مواج قال الصاغاني: لم أجد المشطورين في جيمية جندل المقيدة. والخضيعة كسفينة: صوت يسمع من بطن الفرس إذا جرى. وقال ثعلب: هو صوت قنب الفرس الجواد، وأنشد لامرئ القيس: كأن خضيعة بطن الجوا د وعوعة الذئب بالفدفد قال الجوهري: ولا يبنى منه فعل. وقال غيره: هو صوت الأجوف منها. وقال أبو زيد: هو صوت يخرج من قنب الفرس الحصان، وهو الوقيب. وقال ابن بري: الخضيعة والوقيب: الصوت الذي يسمع من بطن الفرس ولا يعلم ما هو. ويقال: هو تقلقل مقلم الفرس في قنبه، ويقال لهذا الصوت أيضا الذعاق، وهو غريب. أو الخضيعتان: لحمتان مجوفتان في بطن الفرس يسمع الصوت منهما. نقله ابن عباد. قال: والخضيعة: صوت السيل. وقال علي بن حمزة: الخيضعة، كحيدرة: اختلاف، كذا في النسخ، وفي بعضها: التفاف، وفي بعضها: اختلاط الأصوات في الحرب، وبه فسر قول لبيد رضي الله عنه: نحن بنو أم البنـين الأربـعـه ونحن خير عامر بن صعصعـه المطعمون الجفنة المدعـدعـه والضاربون الهام تحت الخيضعه وأنشد الجوهري الشطر الأخير من الرجز، وقال: إن أبا عبيد حكى عن الفراء أنها البيضة. وحكى سلمة عن الفراء أنه الصوت في الحرب. انتهى. قلت: وقال أبو حاتم: إنما قال لبيد: تحت الخضعة. فزادوا الياء فرارا من الزحاف. وقيل الخيضعة: ا لغبار في الحرب. وقيل: المعركة نفسها حيث يخضع الأقران بعضهم لبعض. وقال كراع: لأن الكماة يخضع بعضهم لبعض، وأنكر علي ابن حمزة أن يكون المراد بالخيضعة في قول لبيد - البيضة. والأخضع: الراضي بالذل، وهي خضعاء، قاله الليث، وأنشد للعجاج: وصرت عبدا للبعوض أخضعا تمصني مص الصبي المرضعا وكذلك أنشده الأزهري في التهذيب وابن فارس في المقاييس. قال الصاغاني: وللعجاج أرجوزة عينية أولها: أمسى حمان كالرهين مشرعا وهي اثنا عشر مشطورا، وليس ما ذكره الليث فيها، ولا في عينية رؤبة التي أولها: هاجت ومثلي نوله أن يربعا وهي مائتان وثمانية مشاطير. والأخضع: من في عنقه خضوع وتطامن، خلقة، وقد خضع يخضع خضعا. وقال عروة بن الزبير: كان الزبير، رضي الله عنه، طويلا أزرق أخضع أشعر، وربما أخذت - وأنا غلام - بشعر كتفيه حتى أقوم، تخط رجلاه إذا ركب الدابة، نفج الحقيبة. وخضعة الكبر خضعا وخضوعا وأخضعه: جعله كذلك، أي حناه، فخضع هو، وأخضع، أي انحنى، قاله الزجاج. وأخضع الرجل: لان كلامه للمرأة، هكذا هو في العباب.
وفي اللسان: خضع الرجل، وأخضع: ألان كلامه للمرأة، ومنه حديث عمر - رضي الله عنه - أن رجلا مر برجل وامرأة قد خضعا بينهما حديثا، فضربه حتى شجه، فرفع إلى عمر - رضي الله عنه - فأهدره، أي لينا بينهما الحديث، وتكلما بما يطمع كلا منهما في الآخر كخاضعها. مخاضعة، إذا خضع لها بكلامه وخضعت له وتطمع فيها، عن ابن الأعرابي. والتخضيع: تقطيع اللحم، قاله ابن فارس. واختضع الرجل: خضع، وقد تقدم هذا قريبا، كاخضوضع، نقله الصاغاني. واختضع: مر سريعا، وأنشد ابن الأعرابي - في صفة فرس سريعة -: إذا اختلط المسيح بها تولت بسوم بين جرى واختضاع يقول: إذا عرقت أخرجت أفانين جريها. واختضع الفحل الناقة: سانها، نقله الصاغاني. وفي الأساس: اختضع الفحل الناقة بكلكله: أراد الضراب. وسموا مخضعة، كمسعدة. ومما يستدرك عليه: الخضع، كالمنع، والخضعان، بالضمك كلاهما مصدر خضع يخضع كمنع. ومنه حديث استراق السمع خضعانا لقوله وهو كغفران، ويروى بالكسر كالوجدان، ويجوز أن يكون جمع خاضع، وفي رواية: خضعا لقوله: جمع خاضع. والخضع: كركع: اللواتي قد خضعن بالقول وملن. عن ابن الأعرابي، ويقال: فرس أخضع بين الخضع، وكذلك البعير والظليم والظباء. وأخضعتني إليك الحاجة، نقله الجوهري ولم يفسره، وهو قول الزجاج. أراد: ألجأتني وأحوجتني. ومنكب خاضع وأخضع: مطمئن. ونعام خواضع، وكذلك الظباء، أي مميلات رؤوسها إلى الأرض في مراعيها. ونبات خضع، ككتف: متثن من النعمة كأنه منحن. قال ابن سيده: وهو عندي على النسب، لأنه لا فعل له يصلح أن يكون خضع محمولا عليه. ومنه قول أبي فقعس يصف الكلأ: خضع مضع، ضاف رتع كذا حكاه ابن جنى. واختضع الصقر: طامن رأسه للانقضاض، نقله الزمخشري. وفي الصحاح: قولهم: سمعت للسياط خضعة، وللسيوف بضعة، فالخضعة: وقع السياط، والبضعة: القطع. انتهى، ومثله في الأساس، وقد ضبطاهما بالفتح. وفي اللسان: الخضعة بالتحريك السياط لانصبابها على من تقع عليه، وقيل: الخضعة السيوف، ويقال: للسيوف خضعة، وهو صوت وقعها. وقال ابن بري: الخضعة: أصوات السيوف. والبضعة: أصوات السياط، وقد جاء في الشعر محركا، كما قال: أربعة وأربعـه اجتمعا بالبلقعـه لمالك بن برذعه وللسيوف خضعه وللسياط بضعـه وسموا مخضعا، كمقعد.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.489 harfخَضَعَ
1 خَضَعَ خضع , aor. خَضَعَ , inf. n. خُضُوعٌ (S, Msb, K) and خَضْعٌ and خُضْعَانٌ, or خِضْعَانٌ, (TA,) He was, or became, lowly, humble, or submissive, (S, Msb, K,) لَهُ to him, (Msb, TA,) [for instance,] to his creditor, (Msb,) or to God; (TA;) as also ↓ اختضع, (S, K,) [and ↓ انخضع, (K in art. خذأ,)] and ↓ اِخْضَوْضَعَ: (Sgh, K:) خُضُوعٌ is nearly the same as خُشُوعٌ, except that the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR666 harfخَضَعَ
خَضَعَ A ( n. ac. خُضُوْع 27 )
a. [ La ], Was humble, submissive, submitted to; obeyed.
b. Was near setting ( star ).
c. Bowed down, bent ( old age ).
d. [ acc. & Ila ], Enticed into ( evil ).
خَضَّعَ
خَضَّعَ II ,
a. Humbled, abased.
أَخْضَعَ
أَخْضَعَ IV ,
a. see I (c) & II.
تَخَضَّعَ
تَخَضَّعَ V , اِخْتَضَعَ VIII ,
a. Humbled himself, became submissive.
خُضَعَة
خُضَعَة 9t
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok20.845 harfخضع
خَضَعَ - يَخْضَعُ - خَاضِع - خاضِعِيْن
خَضَعَ - يَخْضَعُ + كائن + لـِ كائن أو شيء أو أمر: يبدي مظاهر الانقياد والمطاوعة له: يبدي مظاهر الانقياد والمطاوعة وقبوله سلطة آمرة أعلى منه وذلك بأي مظهر ممكن مثل حني الرقبة أو أعلى الجسم أو تغيير الصوت ليبدو مستسلماً طائعاً وما شابه
خَضَعَ - يَخْضَعُ + كائن + لـِ كائن أو شيء أو أمر + بـِ شيء أو
Mücavir kökler16 mücavir (23 toplam)
- عنق
1 ortak ayet · Onların boyunları
- طمع
1 ortak ayet · “Teve’a” olgunlaşmış, koparılmaya hazır hurma demektir
- مرض
1 ortak ayet · “Bürde” gocuk demektir
- ظلل
1 ortak ayet · Gölge demektir
- نسو
1 ortak ayet · Kadınlar
- عرف
1 ortak ayet · Tanınan ile
- ليس
1 ortak ayet · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
- وحد
1 ortak ayet · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
- نبأ
1 ortak ayet · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- قلب
1 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
- وقي
1 ortak ayet · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
- نزل
1 ortak ayet · “Nezle” konaklama yeri demektir
Geçtiği ayetler(2)
يَانِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا
EğmeyinEy peygamber kadınları; sizler, kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz. Eğer sakınıyorsanız; edalı olmayın yoksa kalbinde bir hastalık bulunanlar kötü şeyler umarlar. Ve hep ma’ruf söz söyleyin.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خضع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خشع, ذلل, قنت, طوع |
| Zıt Kök | عتا |
| Çekirdek Özet 1 | Boynun bükülmesi, başın öne ve aşağıya doğru eğilmesi, fiziksel alçalma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi kudret karşısında boyun eğme ve konuşmada yapmacık yumuşaklıktan kaçınma |
| Çekirdek Özet 3 | Dış uzuvların ve iradenin mutlak bir otorite veya etki karşısında dirençsiz teslimiyeti |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca içsel bir saygı veya tevazu sanılarak bedensel ve iradi teslimiyet boyutunun göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خض | Bir nesnenin kırılması, yumuşaması, bükülmesi veya yeşerip esneklik kazanması; خضد kökünde dikenin veya sertliğin kırılması, خضر kökünde tazelik ve yumuşaklık | ع | Boğaz harfi olan ayın harfinin eklenmesiyle bükülme ve yumuşama eylemi boyun, baş ve ses gibi bedensel organların dışa vuran alçalmasına ve iradi teslimiyete özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar; çevirme, sınırlama ve yoğunlaşma (Arap alfabesinde ح imgesinden türetme) | Bükülmenin ve engellenmenin sınırını, varlığın dik duruşunun kırıldığı eşiği simgeler. |
| ض | Olta, bitki; yandan baskı, sıkıştırma ve bükme (Arap alfabesinde ص imgesinden türetme) | Bedene veya boyna uygulanan baskı neticesinde ortaya çıkan eğrilmeyi ve yana yatmayı temsil eder. |
| ع | Göz; görme, algılama, dışa açılma ve kaynak | Dışarıdan gelen etkinin algılanmasını, başın ve bakışın aşağıya yönelmesini ifade eder. |
| خضع | Sınırlandırıcı baskı altında gözün ve başın aşağıya doğru kırılması | Dışarıdan gelen karşı konulmaz bir güç veya irade karşısında dikliğin kırılarak boynun öne düşmesi ve teslimiyet hareketinin tamamlanmasıdır. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Boynun göğse doğru bükülmesi, devenin veya devekuşunun boynunu aşağıya sarkıtması, yırtıcı kuşun avına dalarken başını öne eğmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ divanında devenin boyun yapısını tasvir ederken geçer: وَرْكاءُ مُدْبِرةً كَبْدَاءُ مُقْبِلَةً / قوْداءُ فيها إذا استعرضْتَها خَضَعُ |
| Erken Arapça kullanım | Nâbiğa ez-Zübyânî beytinde avına atılan yırtıcı kuşun başını eğmesi anlamında kullanılmıştır: أهْوَى لها أمْغَرُ السَّاقين مختضِعٌ / خُرطومُه من دِماء الصَّيدِ مختضبُ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça خضع kökü, Sami dillerinin Güney-Batı kolunda özellikle bedensel bükülme ve ses tonundaki yumuşamayı niteleyen özelleşmiş bir semantik çekirdeğe sahiptir. Kökün ilk iki konsonantı olan h-d / h-t tabanı, Kuzeybatı Sami dillerinde sertliğin kırılması, alçalma veya ezilme bildiren köklerle fonetik paralellik gösterir; örneğin İbranicede h-t-h veya h-d-d kök tabanlarındaki kırılma ve eğilme tasvirleri bu çerçevede değerlendirilebilir. Ancak üçüncü harf olan gırtlaksı ayın harfiyle kurulan üçlü yapı, klasik Arapçada doğrudan boyun bükme, boyun eğme ve seste yumuşama ekseninde yoğunlaşmıştır. Arapça dışındaki kadim Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde birebir üç harfli aynı ses denkliğiyle korunmuş kesin bir kognat bulunmamakta, bu form Arapçanın kendi iç türetim sisteminde bedensel tasvirden ahlaki ve hukuki itaate aktarılmış görünmektedir.
Güven Güçlü
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Boyun bükme ve devekuşunun eğik duruşu | Fiziksel bir eğrilik ve alçalma durumundan insani ve ahlaki teslimiyete doğru semantik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | h-d kök ailesi | Sertliğin kırılması ve ezilme bildiren ikili tabanlarla akrabalık | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afroasyatik dış bağ veya ödünçleme tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha; HALOT; Payne Smith.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خضع | Anlamlı | Boyun eğmek, alçalmak | Baş ve boynun aşağıya bükülmesi, seste yumuşama | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خعض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydı; Kur'an'da geçmez |
| ضخع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydı; Kur'an'da geçmez |
| ضعخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydı; Kur'an'da geçmez |
| عخض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydı; Kur'an'da geçmez |
| عضخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydı; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خضع | Merkez | İtaat ve alçalma | Boynun ve organların açıkça eğilmesi | Dış organlarda ve tavırda görünür boyun bükme |
| خشع | Komşu | İtaat ve sükûnet | Kalpte ve bakışta toplanan içsel durgunluk | خضع boyunda ve dış bedende, خشع ise seste ve kalpte derinleşir |
| ذلل | Komşu | İtaat ve zelillik | Karşı koyma gücünün tamamen yitirilmesi | خضع eğilmeyi ve boyun bükmeyi, ذلل zillet ve güçsüzlüğü vurgular |
| قنت | Komşu | İtaat ve kulluk | İbadet ve kıyam halinde bilinçli süreklilik | خضع ani kırılma ve eğilmeyi, قنت bilinçli ve sürekli itaati içerir |
| طوع | Komşu | İtaat ve uyum | Zorlama olmadan isteyerek boyun eğme | طوع gönüllü uyumu, خضع ise baskın güç karşısında eğilmeyi anlatır |
| عتا | Zıt | Başkaldırı ve kibir | Sınır tanımaz azgınlık ve dikbaşlılık | Boyun eğmenin tam tersi olarak burnu havada olmak ve serkeşlik etmek |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خضع | Boyun eğmek, başı öne eğmek | Dış organların, sesin ve iradenin dirençsiz teslimiyeti | Kesin |
| Latince | summittere, subicere | Boyun eğdirmek, aşağı indirmek | Başın ve bedenin eğilmesini karşılar; seste kırılma nüansını kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | submit, bow down, yield | Boyun eğmek, teslim olmak, baş eğmek | Fiziksel ve iradi eğilmeyi verir; ancak Arapçadaki boyun bükme somutluğunu tam taşımaz | Güçlü |
| Almanca | sich beugen, unterwerfen | Eğilmek, boyun eğmek | Bedenin eğilmesi ve otoriteye boyun eğmeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | se courber, se soumettre | İtaat etmek, bel bükmek | Eğilme eylemini iyi açıklar; seste cilveli yumuşama anlamını dolaylı içerir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَلَا تَخْضَعْنَ | Sözde yapmacık yumuşaklık ve cilve göstermek | Kadınların yabancı erkeklerle konuşurken kalbinde hastalık olanları ümitlendirecek eda ile konuşmasının yasaklanması; Ahzâb 33:32 |
| خَاضِعِينَ | Zorunlu boyun eğme ve bedensel teslimiyet | Gökyüzünden indirilecek mucizevi bir ayet karşısında inkârcıların boyunlarının çaresizce eğilmesi; Şuarâ 26:4 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cebir ve ilahi kudret bahsi | İlahi mucizeler karşısında iradenin zorunlu olarak boyun eğmesi meselesi | İnkârcıların mucize karşısında iradelerinin kırılarak çaresiz teslimiyete mecbur kalması |
| Fıkıh | Sedd-i zerâi' ve edep hükümleri | Yabancı erkeklerle konuşmada ses tonu ve hitap tarzının sınırları | Kalbinde fitne ve şehvet bulunan kimseleri tahrik edecek ses kırılmalarının haramlığı |
| Tefsir | خضع ile خشع farkı | Beden ile kalp arasındaki itaat ayrımı | Müfessirlere göre hudu bedende ve boyunda, huşu ise kalp ve seste meydana gelir |
| Hadis | Vahiy iniş anının tasviri | Meleklerin ilahi hitap karşısındaki ürperti ve teslimiyeti | Semadaki meleklerin Allah'ın sözünü işittiklerinde boyun eğerek kanat çırpmaları |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet karşısında ubudiyet | İradi ve uzvî teslimiyet | Sahte kibir ve dikliği tasfiye | İnsanın ilahi kudret önünde boyun bükerek haddini bilmesi | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve delil karşısındaki tutum | Bürhan karşısında teslimiyet | Dogmatik inadı kırma | Kesin aklî ve naklî delil ortaya çıktığında zihnin teslim olması | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve meşruiyet | İtaat ve boyun eğme | Kamusal düzenin tesisi | Meşru hukuki yaptırım karşısında başkaldırının durdurulması | Güçlü |
| İktisadi | Zaruret ve piyasa baskısı | İhtiyaç karşısında taviz verme | Talep esnekliği kaybı | Aşırı yoksulluk veya tekelleşme sebebiyle bireyin iradesinin kırılması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mekanik gerilme ve elastik deformasyon sınırı (Yield point) | Malzemenin uygulanan dış kuvvet karşısında mukavemetini kaybederek eğilmesi ve akma noktasına gelmesi hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Asimetrik güç ilişkisinde boyun eğme (Submissiveness) | Bireyin veya grubun baskın sosyal otorite karşısında direnç potansiyelini terk edip edilgenleşmesi hali | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece kadının konuşma ahlakına indirgenmesi veya genel bir zayıflık ve aşağılanma olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hem bedensel ve nesnel teslimiyeti (boyunların kırılması) hem de iletişimdeki yapay zafiyet ve tavizkârlığı kapsayan çok boyutlu bir boyun bükme hali |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şuarâ 26:4 ayetindeki kozmik ve mucizevi teslimiyetin gözden kaçırılması ya da Ahzâb 33:32 ayetindeki uyarının kadının meşru konuşmasını tamamen susturacak biçimde aşırı yorumlanması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kibir, serkeşlik ve sahte bağımsızlık iddialarını kırmak için fiziksel beden dilini nasıl kullandığını ve ahlaki duruşun sese nasıl yansıdığını kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mucizelerin inkârcılar üzerindeki kahredici etkisini anlatan peygamber kıssalarında ve aile, edep ve mahremiyet sınırlarını çizen ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadet ve itaatin yalnızca zihinsel veya kalbî bir kabulleniş olduğu yanılgısını düzeltir; hakikatin beden duruşuna, boyna ve konuşma tonuna yansıması gerektiğini ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBoynun bükülmesi, başın öne düşmesi, devenin boynunu yere doğru uzatması, yırtıcı kuşun inişte başını sarkıtması.
- Soyut anlamDışsal bir güç, delil veya çekim karşısında direncin kırılması, iradenin alçalması ve tavizkâr bir yumuşaklığa bürünmesi.
- Sistematik karşılıkİrade ve otorite alanında, baskın kuvvet vektörüne karşı gösterilen karşı koyma katsayısının sıfırlanması ve sistemin dış güce tabi olması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde dışarıdan uygulanan baskın güç veya ilahi etki , varlığın iç direnci olan değerini aştığında, başın veya iradenin diklik açısı 'nın zamana göre türevi negatif olur (), yani diklik kırılır. Zaman sonsuza giderken diklik açısı minimum değerine () ulaşır; bu da boynun bükülmesini ve tam teslimiyeti temsil eder. Formül içinde doğal dil veya sözel metin bulunmamakta, yalnızca matematiksel bağıntılar yer almaktadır.