خلع
خ - ل - ع
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
خيلعYensiz gömlek demektir. Halaa elbise çıkarmak anlamındadır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
خيلعYensiz gömlek demektir. Halaa elbise çıkarmak anlamındadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.621 harfباب العين و الخاء واللام
)خ ل ع، خ ع ل مستعملان( خلع: الخَلْعُ: اسم، خَلَع رِداءَه وخُفَّه وخُفُّةُ وقَيْدَهُ وامرأته، قال:
وكُلُّ أُناسٍ قارَبوا قَيْدَ فَحْلِهِمْ ونَحْنُ خَلَعْنا قَيْدَهُ فهو سارِبُ
والخَلْعُ كالنَّزْعِ إلا أن في الخَلْعِ مُهْلَة. واختلعتِ المرأة اختِلاعاً وخُلْعَةً. وخَلَعَ العِذَارَ: أي الرَّسن فعَدَا على الناس بالشَّر لا طالب له فهو مَخْلُوعُ الرَّسنِ، قال:
وأُخرى
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.132 harfخَلَعَ ثوبَه ونعله وقائده خَلْعاً. وخَلَعَ عليه خَلْعَةً، وخالَعَ امرأته خُلْعاً بالضم. والخِلْعَةُ: خيارُ المال. وخُلِعَ الوالي، أي عُزِلَ. وخالَعَتِ المرأةُ بعلها: أرادتْه على طَلاقها ببذلٍ منها له، فهي خالِعٌ، والاسم الخُلْعَةُ. وقد تَخالَعا. واخْتَلَعَتْ فهي مُخْتَلَعَةٌ. والخَلْعُ: لحمٌ يُطْبَخُ بالتوابل ثم يُجْعَلُ في القَرْفِ، وهو وعاءٌ من جلدٍ. وخَلَعَ السُنْبُلُ، أي صار له سًفاً. وخَلَعَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.322 harfباب العين والخاء مع اللام
خلع ، خعل
استعمل من وجوهه : خلع ، خعل
خلع : يقال خلع الرجل ثوبه . وخلعَ امرأته وخالعها ، إذا افتدت منه بمالها فطلَّقها وأبانَها من نَفْسه . وسمِّي ذلك الفراق خُلْعاً لأن الله جلّ وعزّ جعل النساء لباساً للرجال والرجالَ لبَاساً لهنّ ، فقال : ( هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ ) ( البَقَرَة : 187 ) . وهي ضجيعته وضَجِيعُه ، فإذا افتدت المرأة بمالٍ تعطيه
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR13.745 harf(باب الخاء واللام وما يثلثهما)
(خلم) الخاء واللام والميم أصلٌ واحد يدل على الإلْفِ والمُلازَمة. فالخِلْم: كِناس الظّبى، ثمَّ اشتقَّ منه الخِلْم، وهو الخِدْن. والأصل واحد.
(خلو) الخاء واللام والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على تعرِّي الشَّيء من الشيء. يقال هو خِلْوٌ من كذا، إذا كان عِرْواً منه. وخَلَتِ الدار وغيرُها تخلُو. والخَلِيّ: الخالي من الغَمّ. وامرأةٌ خَلِيَّة: كنايةٌ عن الطَّلاق،
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR488 harf- الخلع: خلع الإنسان ثوبه، والفرس جله وعذاره، قال تعالى: ﴿فاخلع نعليك﴾ [طه/12]، قيل: هو على الظاهر، وأمره بخلع ذلك عن رجله؛ لكونه من جلد حمار ميت (أخرجه ابن جرير 16/144 عن كعب وعكرمة وقتادة، وأخرجه ابن بطة، وقال ابن عراق في تنزيه الشريعة المرفوعة 1/228: وهذا لا يصح)، وقال بعض الصوفية: هذا مثل وهو أمر بالإقامة والتمكن، كقولك لمن رمت أن يتمكن: انزع ثوبك وخفك ونحو ذلك، وإذا قيل: خلع فلان على فلان،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.169 harfخ ل ع
خلع الرجل ثوبه ونعله.
وخلع الفرس عذاره.
وخلع عليه إذا نزع ثوبه وطرحه عليه.
وكساه الخلعة والخلع.
وشواء مخلع: خلعت عظامه.
وتزوّدوا الخلع وهو اللحم تخلع عظامه ثم يطبخ ويبزّر.
ومـن المجـاز: خلع فلان رسنه وعذاره فعدا على الناس بشرّ: وخلع دابته في الجشر: أرسله.
وخلع الوالي العامل وخلع الخليفة وقيل للأمين المخلوع.
وخالعت فلانة بعلهـا واختلعـت منـه وهي خالع ومختلعة
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.239 harfخَلَعَ الشيءَ يَخْلَعُه خَلْعاً واختَلَعه: كنَزَعه إِلا أَنَّ في الخَلْعِ مُهْلة، وسَوَّى بعضهم بين الخَلْع والنَّزْعِ. وخلَعَ النعلَ والثوبَ والرِّداءَ يَخْلَعُه خَلْعاً: جَرَّده.
والخِلْعةُ من الثياب: ما خَلَعْتَه فَطَرَحْتَه على آخر أَو لم تَطْرَحْه. وكلُّ ثوب تَخْلَعُه عنك خِلْعةٌ؛ وخَلَع عليه خِلْعةً. وفي حديث كعب: إِنَّ من تَوْبَتي أَن أَنْخَلِعَ من مالي صَدَقةً أَي أَخرُجَ منه جميعه
خَلَعَ الشيءَ يَخْلَعُه خَلْعاً واختَلَعه: كنَزَعه إِلا أَنَّ في الخَلْعِ مُهْلة، وسَوَّى بعضهم بين الخَلْع والنَّزْعِ. وخلَعَ النعلَ والثوبَ والرِّداءَ يَخْلَعُه خَلْعاً: جَرَّده. والخِلْعةُ من الثياب: ما خَلَعْتَه فَطَرَحْتَه على آخر أَو لم تَطْرَحْه. وكلُّ ثوب تَخْلَعُه عنك خِلْعةٌ؛ وخَلَع عليه خِلْعةً. وفي حديث كعب: إِنَّ من تَوْبَتي أَن أَنْخَلِعَ من مالي صَدَقةً أَي أَخرُجَ منه جميعه وأَتَصَدَّقَ به وأُعَرَّى منه كما يُعَرَّى الإِنسانُ إِذا خلعَ ثوبه. وخلَع قائدَه خَلْعاً: أَذالَه. وخلَع الرِّبقةَ عن عُنُقه: نقَض عَهْدَه. وتَخالَع القومُ: نقَضُوا الحِلْفَ والعَهْدَ بينهم. وفي الحديث: من خَلَعَ يداً من طاعة لَقِيَ اللهَ لا حُجّة له أَي من خرج من طاعةِ سُلْطانِه وعَدا عليه بالشرّ؛ قال ابن الأَثير: هو من خَلَعْتُ الثوب إِذا أَلْقَيْتَه عنك، شبَّه الطاعة واشتمالَها على الإِنسان به وخصّ اليد لأَن المُعاهَدة والمُعاقَدةَ بها. وخلَع دابته يَخْلَعُها خَلْعاً وخَلَّعها: أَطْلَقها من قَيْدها، وكذلك خَلَع قَيْدَه؛ قال: وكلُّ أُناسٍ قارَبوا قيْدَ فَحْلِهم، ونحنُ خَلَعْنا قيْدَه، فهو سارِبُ وخلَع عِذاره: أَلْقاه عن نفسه فعَدا بشَرّ، وهو على المَثل بذلك. وخلع امرأَته خُلْعاً، بالضم، وخِلاعاً فاختلَعَت وخالَعَتْه: أَزالَها عن نفسه وطلقها على بَذْل منها له، فهي خالعٌ، والاسم الخُلْعةُ، وقد تَخالعا، واخْتَلَعَت منه اخْتِلاعاً فهي مخْتلِعةٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي: مُولَعاتٌ بِهاتِ هاتِ، فإِن شفْـ ـفَر مالٌ أَرَدْنَ مِنْكَ الخِلاعا شَفَّر مالٌ: قلَّ. قال أَبو منصور: خَلَع امرأَتَه وخالَعها إِذا افْتَدَت منه بمالها فطلَّقها وأَبانها من نفسه، وسمي ذلك الفِراق خُلْعاً لأَن الله تعالى جعل النساء لباساً للرجال، والرجالَ لباساً لهنَّ، فقال: هنَّ لِباسٌ لكم وأَنتم لباس لهن؛ وهي ضجِيعهُ وضَجيعتهُ فإِذا افتدت المرأَة بمال تعطيه لزوجها ليُبِينَها منه فأَجابها إِلى ذلك، فقد بانت منه وخلَع كل واحد منهما لباسَ صاحبه، والاسم من كل ذلك الخُلْعُ، والمصدر الخَلْع، فهذا معنى الخُلع عند الفقهاء. وفي الحديث: المُخْتَلِعاتُ هن المُنافِقاتُ يعني اللاَّتي يَطْلُبْنَ الخُلْع والطلاق من أَزْواجِهن بغير عُذْر؛ قال ابن الأَثير: وفائدة الخُلْع إِبْطال الرَّجْعة إِلا بعقد جديد، وفيه عند الشافعي خلاف هل هو فَسْخٌ أَو طَلاق، وقد يسمى الخُلع طلاقاً. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنَّ امرأَة نَشَزَت على زوجها فقال له عمر: اخْلَعْها أَي طَلِّقْها واتْرُكْها. والخَوْلَعُ: المُقامِرُ المَجْدُودُ الذي يُقْمِرُأَبداً. والمُخالِعُ: المُقامِرُ؛ قال الخراز بن عمرو يخاطِبُ امرأَته: إِنَّ الرَّزِيّةَ ما أُلاكِ، إِذا هَرَّ المُخالِعُ أَقْدُحَ اليَسَرِ (* قوله: ما أُلاك، هكذا في الأصل.) فهو المُقامِرُ لأَنه يُقْمَرُ خُلْعَته. وقوله هَرَّ أَي كَره. والمَخْلُوع: المَقْمُورُ مالَه؛ قال الشاعر يصف جملاً: يعُزُّ على الطَّرِيق بِمَنْكِبَيْه، كما ابْتَرَكَ الخَلِيعُ على القِداحِ يقول: يَغْلِب هذا الجَملُ الإِبلَ على لُزُوم الطريق، فشبَّه حِرْصَه على لزُوم الطريق وإِلحاحَه على السيْر بحِرْص هذا الخَلِيع على الضَّرْب بالقِداح لعله يَسْتَرْجِع بعض ما ذهب من ماله. والخَلِيعُ: المَخْلُوعُ المَقْمُورُ مالَه. وخلَعَه: أَزالَه. ورجل خَلِيعٌ: مَخْلُوع عن نفسه، وقيل: هو المَخْلوع من كل شيء، والجمع خُلْعاء كما قالوا قَبيل وقُبَلاء. وغُلام خَلِيعٌ بيِّنُ الخَلاعةِ، بالفتح: وهو الذي قد خلَعه أَهلُه، فإِن جنى لم يُطالَبُوا بجِنايته. والخَوْلَعُ: الغلام الكثيرُ الجِناياتِ مثل الخَليع. والخَليعُ: الرجل يَجْني الجِناياتِ يُؤْخذ بها أَولياؤُه فيتبرَّؤُون منه ومن جنايته ويقولون: إِنّا خلَعْنا فلاناً فلا نأْخذ أَحداً بجناية تُجْنى عليه، ولا نؤَاخَذ بجناياته التي يَجْنيها، وكان يسمى في الجاهلية الخَلِيعَ. وفي حديث عثمان: أَنه كان إِذا أُتِيَ بالرجل قد تخلَّع في الشراب المُسْكِر جلده ثمانين؛ هو الذي انهمك في الشراب ولازَمه ليلاً ونهاراً كأَنه خلَع رَسَنَه وأَعطى نفْسه هَواها. وفي حديث ابن الصَّبْغاء: وكان رجل منهم خَلِيعٌ أَي مُسْتَهْتَرٌ بالشرب واللهو، هو من الخَلِيع الشاطِر الخَبيث الذي خَلَعَتْه عشيرته وتَبرَّؤُوا منه. ويقال: خُلِعَ من الدِّين والحياء، وقومٌ خُلَعاءُ بَيِّنُو الخَلاعةِ. وفي الحديث: وقد كانت هذيل خلَعوا خَلِيعاً لهم في الجاهلية؛ قال ابن الأَثير: كانوا يتعاهَدون ويتعاقَدون على النُّصْرة والإِعانة وأَن يُؤْخذ كل واحد منهم بالآخر، فإِذا أَرادوا أَن يَتَبرَّؤُوا من إِنسان قد حالَفوه أَظهروا ذلك للناس وسموا ذلك الفِعْل خُلْعاً، والمُتَبَرَّأَ منه خَليعاً أَي مَخْلوعاً فلا يُؤْخَذون بجنايته ولا يُؤْخَذُ بجنايتهم، فكأَنهم خَلَعوا اليمين التي كانوا لَبِسوها معه، وسمَّوْه خُلْعاً وخَلِيعاً مَجازاً واتِّساعاً، وبه يسمى الإِمام والأَميرُ إِذا عُزِلَ خَليعاً، لأَنه قد لَبِسَ الخِلافة والإِمارة ثم خُلِعَها؛ ومنه حديث عثمان، رضي الله عنه، قال له: إِن اللهَ سَيُقَمِّصُكَ قَمِيصاً وإِنك تُلاصُ على خَلْعِه؛ أَراد الخلافةَ وتَرْكَها والخُروجَ منها. وخَلُع خَلاعةً فهو خَليعٌ: تَبَاعَدَ. والخَلِيعُ: الشاطِرُ وهو منه، والأُنثى بالهاء. ويقال للشاطِر: خَلِيعٌ لأَنه خلَع رَسَنَه. والخَلِيعُ: الصَّيادُ لانفراده. والخَليعُ: الذِّئب. والخَلِيعُ: الغُول. والخَلِيعُ: المُلازِمُ للقِمار. والخَلِيعُ: القِدْح الفائزُ أَوّلاً، وقيل: هو الذي لا يَفُوزُ أَوَّلاً؛ عن كراع، وجمعه خِلْعة. والخُلاعُ والخَيْلَعُ والخَوْلَعُ: كالخَبَلِ والجنون يُصِيب الإِنسان، وقيل: هو فَزَع يَبْقى في الفُؤَاد يكاد يَعْتَرِي منه الوَسْواسُ، وقيل: الضعْفُ والفزَعُ؛ قال جرير: لا يُعْجِبَنَّكَ أَن تَرَى بمُجاشِع جَلَدَ الرِّجالِ، وفي الفُؤَادِ الخَوْلَعُ والخَوْلَعُ: الأَحْمَقُ. ورجل مَخْلوعُ الفُؤَاد إِذا كان فَزِعاً. وفي الحديث: من شَرِّ ما أُعْطِيَ الرجلُ شُحٌّ هالِعٌ وجُبْنٌ خالعٌ أَي شديد كأَنه يَخْلَعُ فؤادَه من شدَّة خَوْفه؛ قال ابن الأَثير: وهو مجاز في الخَلْعِ والمراد به ما يَعْرِضُ من نَوازِع الأَفكار وضَعْفِ القلب عند الخَوْف. والخَوْلَعُ: داءٌ يأْخذ الفِصال. والمُخَلَّع: الذي كأَنَّ به هَبْتةً أَو مَسًّا. وفي التهذيب: المُخَلَّع من الناس، فَخصَّص. ورجل مُخَلَّعٌ وخَيْلَعٌ: ضَعِيف، وفيه خُلْعةٌ أَي ضَعْفٌ. والمُخَلَّعُ من الشِّعر: مَفْعولن في الضرب السادس من البَسيط مُشتَقٌّ منه، سمي بذلك لأَنه خُلِعَتْ أَوْتاده في ضَرْبه وعَرُوضه، لأَن أَصله مستفعلن مستفعلن في العروض والضرب، فقد حُذف منه جُزْآن لأَنَّ أَصله ثمانية، وفي الجُزْأَين وتِدانِ وقد حذفت من مستفعلن نونه فَقُطِعَ هذان الوتدانِ فذهب من البيت وتدان، فكأَنَّ البيتَ خُلِّعَ إِلا أَن اسم التخليع لَحِقَه بقطع نون مستفعلن، لأَنهما من البيت كاليدين، فكأَنهما يدان خُلِعتا منه، ولما نقل مستفعلن بالقطع إِلى مفعولن بقي وزنه مثل قوله: ما هَيَّجَ الشَّوْقَ من أَطْلالٍ أَضْحَتْ قِفاراً، كَوَحْيِ الواحِي فسمي هذا الوزن مخلعاً؛ والبيت الذي أَورده الأَزهري في هذا الموضع هو بيت الأَسود: ماذا وُقوفي على رَسْمٍ عَفا، مُخْلَوْلِقٍ دارِسٍ مُسْتَعْجِم وقال: المُخَلَّع من العَرُوض ضرب من البسيط وأَورده. ويقال: أَصابه في بعض أَعْضائه بَيْنُونة، وهو زوالُ المَفاصل من غير بَيْنُونة. والتخلُّع: التفكُّك في المِشْيةِ، وتخلَّع في مَشْيه: هَزَّ مَنْكِبَيْه ويديه وأَشار بهما. ورجل مُخَلَّع الأَلْيَتَيْنِ إِذا كان مُنْفكَّهما. والخَلْعُ والخَلَع: زوال المَفْصِل من اليَد أَو الرِّجل من غير بَيْنونة. وخَلَعَ أَوصالَه: أَزالها. وثوب خَلِيعٌ: خلَقٌ. والخالع: داء يأْخُذ في عُرْقوب الناقةِ. وبعير خالِعٌ: لا يَقدِر أَن يَثُورَ إِذا جلَس الرجل على غُرابِ وَرِكه، وقيل: إِنما ذلك لانْخِلاع عَصَبةِ عُرْقوبه. ويقال: خُلِعَ الشيخ إِذا أَصابه الخالعُ، وهو التواءُ العُرْقوب؛ قال الراجز: وجُرَّةٍ تَنْشُصُها فَتَنْتَشِصْ من خالِعٍ يُدْرِكُه فَتَهْتَبِصْ الجُرَّة: خَشبة يُثَقَّل بها حِبالة الصائد فإِذا نَشِب فيها الصَّيْد أَثْقَلَتْه. وخَلَعَ الزرْعُ خَلاعةً: أَسْفَى. يقال: خَلَعَ الزرْعُ يَخْلَعُ خَلاعةً إِذا أَسْفَى السُّنْبُل، فهو خالِعٌ. وأَخْلَعَ: صار فيه الحَبّ. وبُسْرة خالِعٌ وخالِعةٌ: نَضِيجةٌ، وقيل: الخالع بغير هاء البُسْرة إِذا نَضِجَتْ كلُّها. والخالِعُ من الرُّطب؛ المُنْسَبِتُ. وخلَعَ الشِّيحُ خَلْعاً: أَوْرَقَ، وكذلك العِضاه. وخَلَع: سقَط ورَقُه، وقيل: الخالِعُ من العِضاه الذي لا يسقُط ورقه أَبداً. والخالِعُ من الشجر: الهَشِيم السَّاقِطُ. وخلَع الشجرُ إِذا أَنبَت ورقاً طريّاً. والخَلْعُ: القَدِيدُ المَشْوِيُّ، وقيل: القَديدُ يُشْوَى واللحم يُطْبَخُ ويجعل في وِعاءٍ بإِهالَتِه. والخَلْعُ: لحم يُطْبَخُ بالتَّوابل، وقيل: يُؤخذ من العِظام ويُطبخ ويُبَزَّر ثم يجعل في القَرْف،وهو وِعاءٌ من جِلْد، ويُتَزَوَّدُ به في الأَسفار. والخَوْلَعُ: الهَبِيدُ حين يُهْبَد حتى يخرج سَمْنه ثم يُصَفَّى فيُنَحَّى ويجعل عليه رَضِيضُ التمْرِ المَنْزُوع النَّوَى والدَّقِيقُ، ويُساط حتى يَخْتَلِط ثم يُنْزل فيُوضع فإِذا بَرَد أُعِيد عليه سَمنه. والخَوْلَعُ: الحَنظل المَدْقُوق والمَلْتُوت بما يُطَيِّبه ثم يُؤْكل وهو المُبَسَّل. والخَوْلَعُ: اللحم يُغْلَى بالخلّ ثم يُحْمَلُ في الأَسْفار. والخَوْلَعُ: الذِّئب. وتَخَلَّع القوم: تَسَلَّلوا وذهبوا؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: ودَعا بني خلَفٍ، فباتُوا حوْلَهُ، يَتَخَلَّعُونَ تَخَلُّعَ الأَجْمالِ والخالِع: الجَدْي. والخَلِيعُ والخَلْيَعُ: الغُول. والخَلِيعُ: اسم رجل من العرب. والخُلَعاءُ: بطن من بني عامر. والخَيْلَعُ من الثياب والذِّئاب: لغة في الخَيْعَل. والخَيْلَعُ: الزَّيت؛ عن كراع. والخَيْلَعُ: القُبَّةُ من الأَدم، وقيل: الخَيْلَعُ الأَدم عامّة؛ قال رؤبة: نفْضاً كنفْضِ الريحِ تُلْقِي الخَيْلَعا وقال رجل من كلب: ما زِلْتُ أَضْرِبُه وأَدْعو مالِكاً، حتى تَرَكْتُ ثِيابَه كالخَيْلَعِ والخَلَعْلَعُ: من أَسماء الضِّباع؛ عنه أَيضاً. والخُلْعةُ: خِيار المال؛ وينشد بيت جرير: مَنْ شاءَ بايَعْتُه مالي وخُلْعَتَهُ، ما تَكْمُل التَّيْمُ في ديوانِهِم سَطَرا وخُلْعة المالِ وخِلْعَتُه: خِيارُه. قال أَبو سعيد: وسمي خِيارُ المال خُلْعة وخِلْعة لأَنه يَخْلَع قلب الناظر إِليه؛ أَنشد الزجاج: وكانت خُِلْعةً دُهْساً صَفايا، يَصُورُ عُنوقَها أَحْوَى زَنِيمُ يعني المِعْزى أَنها كانت خِياراً. وخُلْعةُ ماله: مُخْرَتُه. وخُلِعَ الوالي أَي عُزِلَ. وخَلَع الغُلامُ: كَبُرَ زُبُّه. أَبو عمرو: الخَيْعَلُ قَمِيصٌ لا كُمَّيْ له (* قال الهُوريني في تعليقه على القاموس: قوله لا كُمَّي له، قال الصاغاني: وإِنما أُسقطت النون من كُمَّين للاضافة لأن اللام كالمُقحمة لا يُعتدّ بها في مثل هذا الموضع.). قال الأَزهري: وقد يُقلب فيقال خَيْلَع. وفي نوادر الأَعراب: اختلَعوا فلاناً: أَخذوا ماله.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR288 harf* خ ل ع * * خَلَعَ * ثوبه ونعله وقائده وخلع عليه * خِلْعةً * كله من باب قطع وخلع امرأته * خُلْعاً * بالضم و * خُلِعَ * الوالي عزل و * خَالَعَتِ * المرأة بعلها أرادته على طلاقها ببدل منها له فهي * خالِعٌ * والاسم * الخُلْعَةُ * بالضم وقد * تَخَالَعَا * و * اخْتَلَعَتْ * فهي * مُخْتَلِعَةٌ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.710 harfالخلع، كالمنع: النزع، إلا أن في الخلع مهلة، قاله الليث. وسوى بعضهم بين الخلع والنزع.
يقال: خلع الشيء يخلعه خلعا، وخلع النعل والثوب والرداء يخلعه خلعا: جرده. وفي الصحاح: خلع ثوبه ونعله وقائده خلعا، قال ابن فارس: وهذا لا يكاد يقال إلا في الدون ينزل من هو أعلى منه، وإلا فليس يقال: خلع الأمير واليه على بلد كذا، ألا ترى أنه إنما يقال: عزله.
والخلع: لحم يطبخ بالتوابل ثم يجعل في القرف، وهو وعاء من
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR23.949 harfخَلَعَهُ
1 خَلَعَهُ خلع خلعه خلعة , (S, Mgh, Msb,) aor. خَلَعَ , (TA,) inf. n. خَلْعٌ, (S, Mgh, Msb, K,) He pulled it off; syn. نَزَعَهُ; (Mgh, Msb;) or stripped it off; or took it off; (TA;) or put it, or threw it, or cast it, off from him; (IAth;) namely, his garment, (S, IAth, Mgh, Msb,) عَنْ بَدَنِهِ from his body; (Mgh;) and his sandal, (S, Mgh, Msb,) عَنْ رِجْلِهِ from his foot; (Mgh;) &c.;
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.565 harfخَلَعَ
خَلَعَ A ( n. ac. خَلْع 1 ),
a. Took, pulled, threw, cast, stripped of ( clothing ).
b. [ acc. & 'Ala ], Bestowed upon, invested with ( a robe of honour ).
c. [ acc. & Min ], Divested, deprived of, dismissed from ( an office ).
d. ( n. ac. خُلْع 3 ), Repudiated; put away ( wife ); disowned ( son ).
خَلُعَ
خَلُعَ U ( n. ac. خَلَاْعَة 22t ),
a. Was repudiated; was disowned, cast
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR31.436 harfخلع
خَلَعَ - يَخْلَعُ
خَلَعَ - يَخْلَعُ + كائن + شيئاً: ينزعه (يَشْلَحه): يقوم بفصل ثم نزع وإخراج شيء من شيء آخر كان يلبسه ويتداخل ويرتبط به
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الإمساك بكائن وشده وجذبه ثم تحريكه باستمرار لمسافة معينة بعيداً عن مكانه الأصلي"، وهي:
نَزَعَ - يَنْزِعُ، خَلَعَ - يَخْلَعُ، جَرَّ - يَجُرُّ، سَحَبَ - يَسْحَبُ، جَرَفَ -
Sîgalar(1)
Mücavir kökler5 mücavir (7 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى
SoyŞüphesiz ki senin Rabbın Benim, Ben. Pabuçlarını çıkar. Zira sen mukaddes vadide, Tuva’dasın.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خلع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نزع, عزل, حسر |
| Zıt Kök | لبس |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kendisini bürüyen, saran veya bağlayan örtü, pabuç, bağ ya da bağlamdan sıyırıp bütünüyle ayırma ve çıkarma |
| Çekirdek Özet 2 | Kutsal, arı veya yeni bir düzleme girerken alt basamağa ait maddî bağı ve engeli çözüp çıplak gerçeklikle yüzleşme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir bağı, yetkiyi veya mülkiyet kisvesini taşıyıcı öznenin üzerinden tek taraflı ya da karşılıklı rıza ile düşürerek feshetme |
| Kritik Hata Riski | Tâ-Hâ 20:12 ayetindeki emri yalnızca sıradan bir giysi çıkarma hareketi sayıp, sembolik ve ontolojik soyunma/arılaşma boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خل | Ayrılma, aralama, boşluk bırakma, bir şeyin arasını açarak içindekini serbest kılma; nitekim خلل aralık ve boşluğu, خلو boşalmayı, خلص arınıp ayrışmayı gösterir | ع | Boğazın derininden çıkan ع harfinin sağladığı açığa çıkarma ve salıverme etkisiyle aralanma eylemi, bedeni saran bir kisveyi, bağı ya da yetkiyi yerinden bütünüyle söküp dışarı çıkarma ve serbest bırakma anlamına daralmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Elek, delikli duvar veya geçirgen aralık (türetme imge) | İki şey arasındaki mesafeyi, aralanmayı ve sınırın gevşetilerek ayrışmaya imkân tanımasını temsil eder |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Yöneltme, birleştirme, bir şeye tutunma veya boyunduruk altına alma dinamiğini simgeler |
| ع | Göz, pınar, açığa çıkan kaynak | Gizlinin belirginleşmesini, dışa vurumu ve örtünün kalkmasıyla meydana çıkmayı ifade eder |
| خلع | Aralanıp gevşeyen bağın yönünün değiştirilerek açığa çıkarılması ve serbest kılınması | Bir nesneyi veya organı kuşatan tutucu unsurun gevşetilerek çekilip alınması, böylece alttaki yapının bütünüyle örtüsüz ve yalın biçimde meydana çıkması hareketini resmeder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimsenin üzerindeki elbiseyi, mestini, pabucunu veya devenin/atın ayağındaki bukağıyı ve boynundaki yuları çözüp tamamen üzerinden çıkarması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden el-Hadrî bir beyitte kökü bukağının ve bağın çözülmesi anlamında şöyle kullanır: وكُلُّ أُناسٍ قارَبوا قَيْدَ فَحْلِهِمْ / ونَحْنُ خَلَعْنا قَيْدَهُ فهو سارِبُ |
| Erken Arapça kullanım | Cahiliye kabile hukukunda ailesinin ve kabilesinin suçlarından sorumlu olmaktan vazgeçip bağını kopardığı, koruma zırhını üzerinden çıkardığı kişiye خليع denmesi ve kişinin kabilesiyle ahdini feshetmesi |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça kök خلع, Proto-Sami kök havuzunda söküp alma, bir eklemi yerinden çıkarma, yerinden oynatma ve sıyırma anlam ekseninde temsil edilir. İbranicede yer alan ḥ-l-ṣ (חָלַץ) kökü, pabucu ayaktan çıkarma (özellikle lewirat evliliğini reddeden erkeğin pabucunun çıkarılması töreni olan ḥalitzah ritüelinde) ve bir şeyi kınından/yerinden sıyırıp kurtarma anlamlarıyla doğrudan semantik ve fonetik paralellik gösterir; buradaki fonetik kayma son harfteki boğaz/ıslık sesi ilişkisiyle açıklanır. Süryanicede ḥ-l-ṣ kökü çözmek, soymak ve ayırmak anlamlarını sürdürür. Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde de örtüyü sıyırmak ve yerinden oynatmak anlam çizgisi mevcuttur. Arapçada kök, özellikle insanı, hayvanı veya nesneyi çepeçevre kuşatan bir kılıfın, örtünün veya toplumsal-hukuki bağın kaldırılması ve soyulması yönünde özelleşmiş ve kökleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyi bürüyen, saran örtüden veya bağlayıcı kıldan sıyırıp ayırma | خل kökündeki boşluk ve ayrılma çekirdeğine ع harfinin eklenmesiyle örtü veya bağın çıkarılıp açığa kavuşturulması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חלץ (ḥālaṣ), Süryanice ܚܠܨ (ḥlaṣ) | Ayakkabı ve giysiyi çıkarma, kuşamı çözme, kınından sıyırma anlamlarıyla kurumsal ve bedensel müştereklik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Sami ve Afro-Asyatik kalıntılar | Giysinin veya derinin soyulması ve mafsalın yerinden çıkması semantiğinde bölgesel yansımalar | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خلع | Anlamlı | Çıkarma, soyma, çözme | Örtüyü, pabucu veya hukuki bağı üzerinden çıkarıp atma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خعل | Anlamlı | Hafiflik, acele ve hırsızlık | Hızlı hareket eden kurt veya hırsız; kökteki hafiflik ve gizlice sıyrılma hedef kökle uzak akrabadır | Kur'an'da geçmez |
| لخع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| لعخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| عخل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| علخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خلع | Merkez | Çıkarma, soyma, bağı çözme | Kişiyi kuşatan giysi, ayakkabı, kural ya da bağı sükûnetle veya usulünce üzerinden sıyırıp atması | Genellikle bir mühlet ve kolaylıkla bürüyen şeyi bedenden ayırma |
| نزع | Komşu | Çekip koparma, sökme | Bir şeyi bulunduğu yerden şiddet, güç ve çekişle zorla çekip çıkarma | خلع kökünde sükûnet ve mühlet bulunurken نزع kökünde cebir ve sürat esastır |
| عزل | Komşu | Bir kenara ayırma, işten el çektirme | Bir şahsı veya nesneyi konumlandığı makamdan ya da alandan ayırıp kenara koyma | خلع yetki kisvesini soymaya, عزل ise mekânsal veya idari olarak ayırmaya odaklanır |
| حسر | Komşu | Örtüyü sıyırıp açığa çıkarma | Üstteki perdeyi, elbiseyi veya tozu kaldırarak altındaki çıplak yüzeyi görünür kılma | حسر kökünde açığa çıkmanın ve tükenişin çıplaklığı, خلع kökünde ise bizzat bağdan ayrılma öne çıkar |
| لبس | Zıt | Giyme, bürünme, örtünme | Bedeni veya bir nesneyi dıştan kuşatacak bir örtüyle örtme ve onun içine girme | خلع örtüyü terk etme iken لبس örtüyü bütünüyle kuşanmadır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خلع | Bir şeyi bürüyen örtüyü/bağı çıkarma | Elbise, pabuç, biat veya nikâh bağının bedenden sıyrılıp düşürülmesi | Kesin |
| Latince | Deponere, exuere | Üzerinden çıkarmak, bırakmak, soymak | Exuere bedeni saran giysiyi soymayı, deponere ise yetki veya bağı terk etmeyi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To take off, to divest, to depose | Çıkarmak, soymak, azletmek | Maddî giysiyi çıkarmayı take off, yetki veya haktan soyutlamayı divest/depose karşılar | Güçlü |
| Almanca | Ausziehen, ablegen, entkleiden | Çıkarmak, üzerinden atmak, soymak | Ayakkabı ve elbiseyi çıkarmak için ausziehen, mecazi bağlar için ablegen kullanılır | Güçlü |
| Fransızca | Ôter, enlever, destituer | Çıkarmak, sıyırmak, görevden almak | Giysiyi bedenden uzaklaştırmayı ôter, makamı düşürmeyi destituer ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَاخْلَعْ | Ayakkabıyı/mestleri ayaktan çıkarıp yalınayak kalmak; maddî ve sembolik engellerden arınmak | İlahi hitaba muhatap olma, vahyin indiği mukaddes Tuva vadisine adım atma bağlamı (Tâ-Hâ 20:12) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi tecelli ve teklik makamına giriş | Musa'nın nalınlarını çıkarmasının dünyevi ilgilerden ve fani kaygılardan soyunma anlamına gelip gelmediği tartışması | Maddî giysiden zihni ve kalbi yabancılaşmalardan arınmaya doğru anlam yoğunlaşması |
| Fıkıh | Aile hukuku ve kamu hukuku | Kadının mehir veya mal bedeli karşılığında nikâh bağını çözmesi (muhâla'a / hul') ve meşruiyetini yitiren yöneticinin azledilmesi (hal'u'l-imam) | Hukuki ve akdî bir bağı bedel ödeyerek ya da rıza/otorite ile tek taraflı sıyırıp düşürme |
| Tefsir | Tâ-Hâ suresi 12. ayetin tefsiri | Nalınların murdar hayvan derisinden mi olduğu yoksa emrin bir tazim, tevazu ve kutsal toprağa doğrudan temas gayesi mi taşıdığı meselesi | Zahirî bir bedensel eylemden mukaddes vadiye hürmet ve yalın ayakla basma bilincine geçiş |
| Hadis | İtaat, cemaat ve ahlak | İtaat bağını koparmak ("من خلع يدا من طاعة") ve gereksiz yere eşinden boşanmak isteyen kadınlar ("المختلعات") ifadeleri | Koruyucu ve bağlayıcı ahit zırhını kişinin kendi iradesiyle yırtıp atması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kutsal alana ve ibadete giriş | Arınma ve dünyevi bağı terk | Alt düzleme ait kirlilik ve perdeleri söküp atma | Vahyin ve kudsiyetin huzuruna maddî ve manevi kılıflardan soyunarak yalın biçimde çıkılması | Kesin |
| İlmi | Hakikati arama ve idrak | Ön kabullerden ve peşin fikirlerden sıyrılma | Zihni kuşatan şartlanmaları askıya alma | Araştırmacının hakikat tecellisi karşısında zihnini örten tarafgirlik kisvesini çıkarıp atması | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet bağı | Görevden alma veya biatten çekilme (hal') | Meşruiyeti kalmayan iktidarın kisvesini iptal etme | Toplumsal sözleşmenin çözülmesi veya zalim idarecinin hilafet hırkasının üzerinden soyulması | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve tasarruf hakkı | Tasarruftan veya mülkiyet kisvesinden feragat | Hak ve borç ilişkisini bedel karşılığı sonlandırma | Hul' işleminde olduğu gibi kadının maddî bir bedel sunarak evlilik bağının külfetinden soyunması | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrışma (decoupling) ve sınır koşullarının kaldırılması | Fizik veya mühendislikte bir sistemin dış koruyucu katmanından, yalıtımından ya da sisteme bağlı harici yükten ayrılarak yalın çekirdek haline getirilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal bağın feshi ve statüden soyunma | Sosyoloji ve hukukta bireyin üstlendiği hukuki rolü, statüyü veya aidiyet bağını çıkarıp atarak yalın vatandaşlık ya da asıl fıtrat durumuna dönmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fiziksel ayakkabı ya da elbise çıkarma eylemine hapsedip fıkıhtaki ve ontolojik alandaki bağ çözme derinliğini ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kutsal Tuva vadisinde Hz. Musa'ya verilen emrin, hakikatin yalın tecellisi karşısında insanı yere bağlayan fani bağlardan ve benlik kisvesinden bütünüyle soyunmayı içermesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki emri alelade bir hijyen kuralına indirgeyerek ilahi huzura giriş adabını, makamın kutsiyetini ve insanın fıtri çıplaklıkla hakikate teslim olması gereğini kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiy ve kudsiyet tecrübesine yaklaşırken insanın dünyevi güven, alışkanlık ve statü vasıtalarını geride bırakması gerektiğini tek bir fiille veciz biçimde öğrettiği için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Musa'nın vahiy alma anını, risalet başlangıcını ve kutsal Tuva vadisindeki tecelliyi anlatan ayet grubunda (özellikle Tâ-Hâ suresi) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadetin ve manevi yükselişin yalnızca şekilsel eklemelerle değil, bilakis üzerimizdeki gereksiz yükleri ve dünyevi perdeleri terk etmekle başlayacağını göstererek biçimci yanılgıları düzeltir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir kimsenin bedeni saran giysisini, ayakkabısını veya ayağındaki bukağıyı çözüp bütünüyle üzerinden sıyırması.
- Soyut anlamBir bağı, yetkiyi, alışkanlığı ya da statüyü feshedip kendisini arı, yalın ve engelsiz bir vaziyette hakikatin huzuruna bırakması.
- Sistematik karşılıkVarlık mertebelerinde alt düzeye ait aracıyı ve koruma kabuğunu kaldırarak üst düzeye çıplak temas sağlama ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıBu modelde , üzerinde dışsal örtü, bağ, ayakkabı veya toplumsal kisve () bulunan başlangıç durumundaki özneyi temsil eder; çıkarma işlemi () bu bağımlılık ve kuşatma unsurunun sistemden sökülüp atılmasını simgeler; sonuçta ulaşılan ise hakikat veya kutsal alan karşısında her türlü yabancı katmandan arınmış yalın özneyi gösterir.