خمط
خ - م - ط
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
Hamt meyvesi zor yutulan, tadı acımsı olan sedire benzeyen bir ağaç demektir. Koruktur.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hamt meyvesi zor yutulan, tadı acımsı olan sedire benzeyen bir ağaç demektir. Koruktur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.535 harfباب الخاء والطاء والميم معهما
ط خ م، خ ط م، م ط خ، خ م ط، م خ ط مستعملات طخم: الطُّخْمةُ: سواد في مقدم الأنف ومقدم الخَطْم، قال:
وما أنتم إلا ظرابـيُّ قـصةٍ تَفاسَى وتَستَنْشي بآنُفِها الطُّخْمِ
أي: لَطْخٌمن قذر.
والظَّرِبانُ: شيء على خلقة الكلب صغير، والقصة: ناحية من الأرض، وهي أيضا وطن للجرذان.
وكبشٌ أطخمُ: رأسه أسود وسائره أكدر.
والأَطخَمُ: مقدم الخُرْطُوم في الإنسان والدابة.
خطم: الخَطْمُ:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR433 harfالخَمْطُ: ضربٌ من الأراك له حَمْل يؤكل. والخَمْطُ من اللبن: الحامض. وتَخَمَّطَ الفحلُ: هَدَرَ. وتَخَمَّطَ فلانٌ، أي تَغَضَّبَ وتكبَّر. ومنه قول السكيت:
إذا ما تَسامَتْ للتَخَمُّطِ صيدُها
وتَخَمَّطَ البحرُ، إذا التطم. وخَمَطْتُ الشاة أَخْمِطُها خَمْطاً، إذا نزعتَ جلدَها وشويتَها، فهي خَميطٌ. فإنْ نَزَعْتَ شعرها وشويتَها فهي سَميطٌ. والخَمْطَةُ: الخمرُ التي قد أخذتْ ريحَ الإدراك كريح التفاحِ،
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.379 harfخ ط م
خطم ، خمط ، طخم ، مخط ، مطخ : مستعملة .
طخم : قال الليث : الطُّخْمَةُ : اسمُ سواد في
مقدَّم الأنفِ ، أو مُقدَّمُ الأنفِ ، أو مقدَّمُ
الخَطْم .
يقال : كبشٌ أَطْخَمُ : رَأْسُهُ أسودُ وسائرهُ
كَدِرٌ .
والأَطخَمُ : مقدَّمُ الخُرْطُوم في الدَّابة
والإنسانِ ، وأنشد :
وَمَا أَنْتُمو إلاَّ ظَرَابيُّ قِصَّةٍ
تَفَاسَى وتَسْتَنْشِي بآنِفِهَا الطُّخْمِ
قال : يَعْنِي لَطْخاً مِنْ قَذَرٍ .
ابن السكِّيت _
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.181 harf(باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي)
(خمج) الخاء والميم والجيم يدلُّ على فتورٍ وتغيُّر. فالخَمَج في الإنسان: الفتور. يقال أصبَحَ فلانٌ خَمِجاً، أي فاتِراً. وهو في شعر الهُذَليّ([1]):
* أخْشَى دُونَه الخَمَجَا([2]) *
ويقولون خَمِجَ اللّحمُ، إذا تغيَّر وأرْوَحَ.
(خمد) الخاء والميم والدال أصلٌ واحد، يدلُّ على سكونِ الحركة والسُّقوط. خَمَدَتِ النارُ خُموداً، إذا سكَنَ لَهبُها. وخَمَدَت
(باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي) (خمج) الخاء والميم والجيم يدلُّ على فتورٍ وتغيُّر. فالخَمَج في الإنسان: الفتور. يقال أصبَحَ فلانٌ خَمِجاً، أي فاتِراً. وهو في شعر الهُذَليّ([1]): * أخْشَى دُونَه الخَمَجَا([2]) * ويقولون خَمِجَ اللّحمُ، إذا تغيَّر وأرْوَحَ. (خمد) الخاء والميم والدال أصلٌ واحد، يدلُّ على سكونِ الحركة والسُّقوط. خَمَدَتِ النارُ خُموداً، إذا سكَنَ لَهبُها. وخَمَدَت الحُمَّى إذا سكَنَ وهَجُها. ويقال للمُغْمَى عليه: خَمَدَ([3]). (خمر) الخاء والميم والراء أصلٌ واحد يدلُّ على التغطية، والمخالطةِ في سَتْر. فالخَمْرُ: الشَّراب المعروف. قال *الخليل: الخمر معروفةٌ؛ واختمارُها: إدراكُها وغَليانُها. ومخمِّرها: متَّخِذها. وخُمْرتها: ما غَشِيَ المخمورَ من الخُمار والسُّكْر في قَلْبه. قال: لَذٌّ أصابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ *** فلم تكَدْ تَنْجَلِي عن قَلْبِه الخُمَرُ([4]) ويقال به خُمارٌ شَديد. ويقولون: دَخَلَ في خَُمار الناسِ وخَمَرِهم، أي زحْمتهم. و"فلانٌ يَدِبُّ لفُلانٍ الخَمَر"، وذلك كناية عن الاغتيال. وأصلُه ما وارَى الإنسان من شجرٍ. قال أبو ذؤيب: فليتَهُمُ حَذِرُوا جَيشَهُم *** عَشِيَّةَ همْ مثلُ طَيْرِ الخَمَرْ([5]) أَي يُختلون ويُستَتَر لهم. والخِمار: خِمار المرأة. وامرأةٌ حسنَة الخِمْرَة، أي لُبْس الخِمار. وفي المثل: "العَوَانُ لا تُعَلَّم الخِمْرة". والتخمير: التغطية. ويقال في القوم إذا توارَوْا في خَمَرِ الشَّجر: قد أخْمَرُوا. فأمّا قولهم: "ما عِندَ فُلانٍ خَلٌّ ولا خَمْرٌ" فهو يجري مَجرى المثل، كأنّهم أرادوا: ليس عِنده خيرٌ ولا شَرّ. قال أبو زيد: خامَرَ الرّجُل المكانَ، إذا لزِمه فلم يَبْرح. فأمَّا المخمّرة من الشاءِ فهي التي يبيضُّ رأسها مِن بين جسدِها. وهو قياسُ الباب؛ لأنَّ ذلك البياضَ الذي برأسها مشبّهٌ بخِمار المرأة. ويقال خمَّرتُ العجينَ، وهو أنْ تتركَه فلا تستعملَه حتَّى يَجُود. ويقال خَامَرَهُ الدّاء، إذا خالط جوفَه. وقال كثيِّرٌ: هَنيئاً مَريئاً غَيْرَ داءٍ مُخَامِرٍ *** لِعَزَّةَ من أعراضِنا ما اسْتَحَلَّتِ([6]) قال الخليل: والمستَخْمَر([7]) بلغة حِمْيَر: الشَّرِيك. ويقال دخَلَ في الخَمَر، وهي وَهْدَةٌ يختفي فيها الذِّئبُ ونحوهُ. قال: ألا يا زَيدُ والضَّحاكَُ سَيْراً *** فقد جاوزْتُما خَمَرَ الطَريقِ([8]) ويقال اختَمَرَ الطِّيبُ، واخْتَمَرَ العَجين([9]). ووجدت منه خُمْرَةً طيِّبة وخَمَرَةً، وهو الرّائحة. والمخامَرة: المقارَبة([10]). وفي المثل: "خامِرِي أُمَّ عامِرِ"، وهي الضَّبع. وقال الشَّنْفَرى: فلا تدفِنُوني إنَّ دفْنِي مُحَرَّمٌ *** عليكُمْ ولكن خَامِرِي أمَّ عامرِ([11]) أي اترُكُوني لِلَّتِي([12]) يقال لها: "خامِرِي أُمَّ عامر". والخُمْرة: شيءٌ من الطِّيب تَطَّلِي به([13]) المرأةُ على وجهها ليحسُن به لونُها. والخُمْرة: السّجَّادة الصَّغيرة. وفي الحديث: "أنه كان يسجدُ على الخُمْرة". ومما شذَّ عن هذا الأصل الاستخمار، وهو الاستعباد؛ يقال استخمرت فلاناً، إذا استعبدتَه. وهو في حديث مُعاذ: "من استَخْمَر قوماً"، أي استعبَدَهم. (خمس) الخاء والميم والسين أصلٌ واحد، وهو في العدد. فالخمسة معروفة. والخمس([14]): واحدٌ من خَمْسَةٍ. يقال خَمَسْتُ القومَ: أخذْتُ خمس أموالِهم، أخْمُسُهم. وخَمَسْتُهم: كنتُ لهم خامساً، أخْمِسُهُم. والخِمْس: ظِمْءٌ من أظماء الإبل. قال الخليل: هو شُرْب الإِبلِ اليومَ الرابعَ من يَومَ صَدَرَتْ؛ لأنهم يَحسُبون يومَ الصَّدَر. والخميس: اليوم الخامسُ من الأسبوع، وجمعُه أَخمِساءُ وأخمِسَةٌ، كقولك نصيبٌ وأنصِباءُ [وأنصِبة([15])]. والخُماسِيُّ والخُماسيّة: الوَصيف والوصيفةُ طولُه خمسةُ أشبار. ولا يقال سُدَاسِيٌّ ولا سُباعيٌّ إذا بلغ ستّةَ أشبارٍ أو سبعةً. وفي غير ذلك الخُماسيُّ ما بلغ خَمسةً، وكذلك السداسيُّ والعُشاريّ. والخَميس والمخمُوس من الثِّياب: الذي طولُه خَمسُ أذرُع. وقال عَبِيد: هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً *** ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ([16]) يريد رُمْحاً طولُه خمسُ أذرع. وقال مُعاذٌ لأهل اليمن: "ايتوني بخَميسٍ أو لَبِيسٍ آخُذُه منكم في الصَّدَقة([17])". وقد قيل إنّ الثوبَ الخميسَ سمِّي بذلك لأنّ أوّلَ من عمِله مَلِكٌ باليمن كان يقال له الخِمْس. قال الأعشى: يَوْماً تَراها كمثل أردية الـ *** ـخِمْسِ ويَوْماً أديمَها نَغِلا([18]) ومما شذَّ عن الباب الخَمِيس، وهو الجَيْش الكثير. ومن ذلك الحديثُ: "أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، لما أشْرَفَ على خَيْبر قالوا: محمدٌ والخَمِيس"، يريدون الْجَيْش. (خمش) الخاء والميم والشين أصلٌ *واحد، وهو الخَدْشُ وما قارَبَه. يقال خَمَشْتُ خَمْشاً. والخُمُوش: جمع خَمْشٍ. قال: هاشمٌ جَدُّنا فإِن كُنْتِ غَضْبى *** فامْلَئِي وجهَكِ الجميلَ خُمُوشا([19]) وَالخموش: البعوض. قال: كأنَّ وَغَى الخَمُوش بجانبيهِ *** وَغَى رَكْبٍ أُمَيْمَُ ذَوِي زِياطِ([20]) والخُمَاشَة من الجِراحة والجمع خُماشاتٌ: ما كان منها ليس له أرْشٌ معلوم. وهو قياس الباب، كأنَّ ذلك يكونُ كالخَدْشِ. (خمص) الخاء والميم والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على الضُّمْر والتّطامُن. فالخميص: الضّامر البَطْن؛ والمصدر الخَمَْص. وامرأةٌ خُمْصانةٌ: دقيقة الخَصْرِ. ويقال لباطن القَدَم الأخْمَص. وهو قياسُ الباب، لأنّه قد تداخَل. ومن الباب المَخْمَصة، وهي المجاعة؛ لأنَّ الجائِع ضامرُ البطْن. ويقال للجائع الخميص، وامرأةٌ خميصة قال الأعشى: تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا([21]) فأمّا الخَمِيصة فالكِساء الأسودُ. وبها شَبَّه الأعشى شَعْرَ المرأة: إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا([22]) فإنْ قيل: فأينَ قِياسُ هذا من الباب؟ فالجواب أنّا نقول على حَدِّ الإمكان والاحتمال: إنّه يجوز أن يسمَّى خميصةً لأنّ الإنسانَ يشتمِل بها فيكون عند أخْمَصِهِ، يريد به وسطَه. فإن كان ذلك صحيحاً وإلاَّ عُدَّ فيما شذَّ عن الأصل. (خمط) الخاء والميم والطاء أصلان: أحدهما الانجراد والمَلاسَة، والآخَر التسلُّط والصِّيَال. فأمّا الأوّل فقولهم: خَمَطْتُ الشّاةَ، وذلك [إذا] نزعْتَ جلدَها وشويتَها. فإن نُزِع الشّعر فذلك السَّمْط. وأصل ذلك من الخَمْط، وهو كلُّ شيءٍ لا شَوكَ له. والأصل الثاني: قولُهم تخمَّطَ الفَحلُ، إذا هاج وهَدَرَ. وأصلُه مِن تخمّط البحرُ، وذلك خِبُّه والتطامُ أمواجِه. (خمع) الخاء والميم والعين أصلٌ واحد يدلُّ على قلّة الاستقامة، [و] على الاعوجاج. فمن ذلك خَمَعَ الأعرجُ. ويقال للضِّباع الخوامع؛ لأنّهنّ عُرْجٌ. والخِمعْ: اللِّص. والخِمع: الذِّئب. والقياسُ واحدٌ. (خمل) الخاء والميم واللام أصلٌ واحد يدل على انخفاضٍ واسترسالٍ وسُقوطٍ. يقال خَمَلَ ذكرُه يخمُل خُمولا. والخامل: الخفيّ؛ يُقال: هو خامِل الذِّكر؛ والأمرُ الذي لا يعرَف ولا يُذكَر. والقول الخامل: الخَفِيض. وفي حديثٍ: "اذكُروا الله ذِكراً خاملا". والخَميلة: مَفْرَجٌ من الرَّمْل في هَبْطةٍ، مَكْرَمَةٌ للنَّبات. قال زُهير: * شَقائِقَ رمْلٍ بينهنَّ خَمائلُ([23]) * وقال لبيد: باتَتْ وأسْبَلَ واكِفٌ من دِيمَةٍ *** يُروي الخَمائِلَ دائماً تَسجامُها([24]) والخَمْل، مجزوم: خَمْل القطيفة والطِّنْفِسة. ويقال لريش النَّعام خَمْل. وذلك قياسُ الباب؛ لأنّه يكون مسترسِلا ساقطاً في لينٍ. فأمّا الخُمال فقال قوم: هو ظَلْعٌ يكون في قوائم البعير. فإن كان كذا فقياسُه قياسُ الباب؛ لأنّه لعَلَّه عن استرخاء. وقال الأعشى في الخُمال: لم تُعَطَّفْ على حُِوارٍ ولم يَقْـ *** ـطَعْ عُبيدٌ عروقَها مِن خُمالِ([25])---------------------------------------------------------------ـ ([1]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي. انظر نسخة الشنقيطي من الهذليين 87 والجزء الثاني من مجموع أشعار الهذليين 37 ليبسك، واللسان (خمج). ([2]) البيت بتمامه: ولا أقيم بدار الهون إن ولا *** آتي إلى الخدرِ أخشى دونه الخمجا([3]) في المجمل: "وخمد الرجل: مات أو أغمي عليه". ([4]) البيت في اللسان (خمر 340). ([5]) ديوان أبي ذؤيب 150. ([6]) قصيدة البيت في أمالي القالي (2: 107-110)، والأغاني (8: 37-38)، وتزيين الأسواق 41، 42. ([7]) الذي في اللسان والقاموس أن المستخمر: المستعبد. وذكر في اللسان أنها لغة أهل اليمن. وانظر آخر هذه المادة. ([8]) كذا ضبطت "سيرا" في الأصل. ويصح أن يقرأ "سيرا" بأمر الاثنين. ([9]) في الأصل: "والخمير العجين"، محرف. وفي اللسان: "قد اختمر الطيب والعجين". ([10]) في الأصل: "المقابرة"، صوابه من المجمل واللسان. ([11]) للشعر قصة في الأغاني (21: 89) ومقدمة الشعر والشعراء لابن قتيبة. وانظر حماسة أبي تمام (1: 188) والحيوان (6: 450) والمخصص (13: 258) والأزمنة والأمكنة (1: 293). ([12]) في الأصل: "للمتى"، تحريف. ([13]) في الأصل: "تطليه". ([14]) الخمس، بالضم، وبضمتين، وبالكسر أيضاً. ([15]) التكملة من المجمل. ([16]) ديوان عبيد بن الأبرص 43 واللسان (خمس 371). وفي الديوان: "ومحربا في مارن". ([17]) في اللسان: "الخميس الثوب الذي طوله خمس أذرع، كأنه يعني الصغير من الثياب". ([18]) ديوان الأعشى 155 واللسان (خمس، نغل). ويروى: "كأردية العصب". ([19]) للفضل بن عباس بن عتبة بن أبي لهب، يخاطب امرأته. واللسان (خدش) والعمدة (1: 111). ([20]) البيت للمتنخل الهذلي، كما في القسم الثاني من أشعار الهذليين 93 واللسان (8: 188/ 20: 277). وانظر شرح الحيوان (5: 403). ([21]) في ديوان الأعشى 109: "وجاراتكم جوعى". ([22]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خمص). وفي الديوان: "وجريالاً يضيء دلامصا". ([23]) صدره كما في ديوانه 295: * نشزن من الدهناء يقطعن وسطها * ([24]) البيت من معلقة لبيد. ([25]) ديوان الأعشى 9 واللسان (حمل). ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR127 harf- الخمط: شجر لا شوك له، قيل: هو شجر الأراك، والخمطة: الخمر إذا حمضت، وتخمط: إذا غضب، يقال: تحمط الفحل هدر (انظر: المجمل 2/303).
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR264 harfخ م ط
خمر خمطة: حامضة.
ولبن خامط: قارص متغير.
وتخمط الفحل: هدر.
ومن المجاز: تخمط الرجل: تغضب وثار وأجلب.
وتخمط البحر: زخر وإنه لخمط الأمواج.
وتخمط ناب البعير: ظهر وارتفع.
قال أوس: وإن مقـرم منا ذرا حدّ نابه تخمط فينا ناب آخر مقرم
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.274 harfقال اللّه عزّ وجلّ في قصة أَهل سبإٍ: وبدَّلْناهم بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وأَثْلٍ؛ قال الليث: الخَمْطُ ضرب من الأَراكِ له حَمْل يؤْكل، وقال الزجاج: يقال لكل نبت قد أَخَذَ طَعْماً من مَرارة حتى لا يمكن أَكلُه خَمْطٌ، وقال الفراء: الخمط في التفسير ثَمَرُ الأَراكِ وهو البَرِيرُ، وقيل: شجر له شوْكٌ، وقيل: الخَمْطُ في الآية شجر قاتل أَو سمّ قاتِل، وقيل: الخَمْط الحَمْل
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR90 harf* خ م ط * * الخَمْطُ * ضرب من الأراك له حمل يُؤكل وقُرئ { ذواتي أُكُلٍ * خَمْطٍ * بالإضافة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.589 harfخمط اللحم يخمطه خمطا: شواه، أو شواه فلم ينضجه. فهو خميط. وخمط الحمل، والشاة، والجدي يخمطه خمطا: سلخه ونزع جلده وشواه، فهو خميط. قال الجوهري: فإن نزع عنه شعره وشواه فسميط، وهذا قد يأتي بيانه في س م ط وإيراده هنا مخالف لصنيعه. وقوله شعره هكذا هو في نسخ الصحاح، ومثله في العباب واللسان، ووجدت في هامش نسخة الصحاح، صوابه: صوفه. وقال ابن دريد: خمطت الجدي، إذا سمطته وشويته، فهو خميط ومخموط. قال: وقال بعض
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.325 harfخَمْطٌ
خَمْطٌ خمط The [kind of tree called] أَرَاك: (Bd in xxxiv. 15:) or a species of the اراك, having a fruit which is eaten: (Lth, S:) or the fruit of the اراك: (IB, K:) or any trees having no thorns: (IDrd, Bd, K:) or trees having thorns; cited from Fr; and by Z, in the Ksh, on the authority of A 'Obeyd: (TA:) or certain trees like the سِدْر, (K, TA,) the fruit of which is like the mulberry:
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR341 harfخَمَطَ
خَمَطَ U ( n. ac. خَمْط 1 , خُمُوْط 27 ),
a. Had an agreeable smell, aroma ( wine, milk ).
b. Roasted ( kid ).
تَخَمَّطَ
تَخَمَّطَ V ,
a. Was angry, wrathful.
b. Roared.
خَمْط
خَمْط 1 , خَمْطَة 1t ,
a. Perfume, aroma, bouquet.
خَمِيْط
خَمِيْط 25 ,
a. Roasted whole ( kid ).
خَمْطَرِيْر
خَمْطَرِيْر
a. Salt-water; brine.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok16.175 harfخمط
خَمَطَ - يَخْمِط ُ- خَمْط
خَمَطَ - يَخْمِطُ + الشيء أو الكائن: يَحْمَضّ أو يُحَمِّض: يكون حامضاً ومز الطعم وغير ناضج: وهو في الثمر نقص النضج والاستواء، وفي اللبن والخمر التحميض، وفي فساد الطعام الطعم الحامض الميال للمرارة
خَمْط: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " خَمَط َ - يَخْمِطُ ": وهو أيضاً بمعنى فاعل صفة مشبهة: حامض
{ وبدلناهم بجنتيهم
Sîgalar(1)
Mücavir kökler12 mücavir (14 toplam)
- أثل
1 ortak ayet · Ilgın ağac demektir
- عرم
1 ortak ayet · Bent, yığıntı demektir
- سيل
1 ortak ayet · Sel demektir
- سدر
1 ortak ayet · Kiraz ağacı demektir
- بدل
1 ortak ayet · Bedr dolunay demektir
- عرض
1 ortak ayet · Ön dişler demektir
- قلل
1 ortak ayet · Az
- أكل
1 ortak ayet · Ekel pas demektir
- ذو
1 ortak ayet · Sahip
- جنن
1 ortak ayet · Bahçe demektir
- رسل
1 ortak ayet · Saçak demektir
- شيأ
1 ortak ayet · Şey
Geçtiği ayetler(1)
فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ
HamAma onlar, yüz çevirdiler. Böylece Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik. Ve onların iki bahçesini, buruk yemişli, ılgınlık ve biraz da sedir ağacı bulunan iki bahçeye çevirdik.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خمط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | أثل, سدر, مرر, حمض |
| Zıt Kök | عذب |
| Çekirdek Özet 1 | Kabuğun veya pürüzün soyulup sıyrılması; sütün, şarabın veya tadın keskinleşip ekşimesi ve acılaşması; kabarma ve taşkınlık |
| Çekirdek Özet 2 | Bereketli ve tatlı nimetlerin elden çıkması sonucu geriye kalan acı, kekremsi, boğazı yakan ve doyum sağlamayan mahsul |
| Çekirdek Özet 3 | Nimetin şükrü terk edildiğinde refah ve verimlilik düzeninin bozulup yerini tüketilmesi güç, acı ve sert koşullara bırakması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir botanik tür adı sayarak ayetteki nimetin bozulması, tadın ekşimesi ve ceza-nimet dönüşümü boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خم | Bozulma, sönme, örtülme, mayalanma ve kimyasal başkalaşım yoluyla keskinleşme anlamı taşır; خمد sönüp yatışmayı, خمر örtüp mayalanmayı, خمص karnın çekilip boşalmasını ifade eder | ط | Çekirdekteki örtülme ve mayalanma hareketini tat ve doku düzeyinde somut bir sertliğe, ekşiliğe, yakıcı kabarmaya veya kabuğun bütünüyle soyulup çıplak kalmasına dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar imgesinin ses yoğunlaşması (türetme imge); ayrılma, içe kapanma, yarılma veya dış etkiye maruz kalma | Maddenin kendi doğal sınırları içinde mayalanmasını veya kabuğunun yarılıp soyulmasını başlatır |
| م | Su; akış, derinlik, sıvı ve özsu | Meyvenin veya sıvının kendi özsuyundaki başkalaşımı ve kimyasal dönüşümü temsil eder |
| ط | Sepet veya çark; sarma, içine alma, kuşatma | Dönüşümün nesnenin bütün tadını ve tabiatını çepeçevre sarıp sert ve yakıcı bir karaktere büründürmesini sağlar |
| خمط | Sıvının veya özün kabuğunu/yapısını değiştirerek sertleşmesi | Meyvenin veya sıvının içindeki suyun başkalaşıp kekremsi, acı ve keskin bir hal almasını ya da üzerindeki örtünün sıyrılıp açılmasını ifade eder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kesilen hayvanın derisinin yüzülüp pürüzsüzce kızartılması; sütün veya şarabın ekşiyip boğazı yakacak derecede keskinleşmesi; meyvesi acı veya kekremsi olan dikensiz çalı yahut ılgın benzeri çöl ağacı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Evs b. Hacer bir beytinde devenin azı dişinin kabarıp ortaya çıkmasını ve taşkınlığı bu kökle betimler; beyit sözlüklerde gücün ve öfkenin taşkınlığı için şahit gösterilir |
| Erken Arapça kullanım | Klasik rivayetlerde ve kabile dilinde denizin dalgalarının hiddetle kabarması veya son derece öfkeli, burnundan soluyan kimseden söz edilirken kullanılır; إذا تخمط جبار ثنوه إلى / ما يشتهون ولا يثنون إن خَمِطوا |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde خمط kökünün tam fonetik örtüşmeyle üç harfli bir soydaş biçimini tespit etmek güçtür; ancak kökün ikili çekirdeği olan خم unsuru ve buna bağlı biçimler genel Sami zemininde ekşime, mayalanma, sirkeleşme ve kabarma kavramlarıyla derin bir bağ gösterir. İbranice חָמֵץ (ḥamets) kökü ekşimeyi, mayalanmayı ve acılaşmayı; חֹמֶץ (ḥomets) ise sirkeyi ifade eder. Süryanice ܚܡܥ (ḥmʿ) veya ܚܡܨ (ḥmṣ) biçimleri de mayalanma, asitlenme ve burukluk alanına aittir. Arapçadaki خمط kökü, bu ilksel Sami mayalanma ve keskinleşme matrisinin sonuna katılan sert damak/dil sesi ile tat düzeyinde yakıcılığı, botanik düzeyde ise meyvenin boğazı yırtan kekreliğini ve acılaşmasını adlandıracak biçimde özelleşmiştir. Kökün ikinci ana ekseni olan sıyrılma ve derisiz kalma anlamı ise iç Arapça semantik genişlemenin bir sonucudur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çift yönlü semantik çekirdek | Bir kolda soyulma ve dikensizlik, diğer kolda ise sütün ekşimesi, öfkenin kabarması ve buruk acılık | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili çekirdek ortaklığı | İbranice חמץ ve Süryanice ܚܡܨ köklerindeki mayalanma, asitlenme ve ekşime ile anlamca akrabadır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik veya diğer ailelerde güvenilir bir dış bağ tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خمط | Anlamlı | Acılaşma, soyulma, kabarma | Meyvesi kekremsi ağaç; sütün ekşimesi; öfke ve dalga taşkınlığı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خطم | Anlamlı | Burun, ön taraf, bağlama | Burna takılan yular, bir şeyin en uç ve ön noktası | Ön ve sert çıkıntı boyutuyla akrabadır; Kur'an'da geçmez |
| مخط | Anlamlı | Çekip çıkarma, sümkürme | Burundan sıvının hızla atılması, kılıcın kınından sıyrılması | Sıyrılma ve dışa fırlama yönüyle ortak çekirdek taşır; Kur'an'da geçmez |
| مطخ | Anlamlı | Çalma, vurma, tatma | Bir şeyi diliyle tatma veya hafifçe vurup sıyırma | Temas ve tatma bakımından zayıf semantik bağ; Kur'an'da geçmez |
| طخم | Anlamlı | Burun ucu karalığı | Burun veya dudak ucundaki siyahlık, belirgin renk izi | Fiziksel uç nokta vurgusu taşır; Kur'an'da geçmez |
| طمخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök kaydı yoktur |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خمط | Merkez | Bozulmuş tat ve bitki | Tadı yenmeyecek kadar acı, buruk veya kekremsi olan çalı meyvesi | Nimetin bozulup lezzetsizleşmesini ifade eder |
| أثل | Komşu | Meyvesiz çöl ağacı | Odunu yararlı fakat meyvesi olmayan ılgın ağacı | خمط kökünden farklı olarak meyvesi acı değil, meyvesizdir |
| سدر | Komşu | Dikenli çalı ağacı | Az meyveli, dikenli ve yabani Arabistan kirazı | Ayette ıslah edilmemiş, yabani ve değersiz haliyle anılır |
| مرر | Komşu | Katıksız acılık | Genel anlamda acı olma, saf zehirimsi burukluk | خمط kökündeki ekşime ve meyve dokusu şartı aranmaz |
| حمض | Komşu | Ekşilik ve asitlik | Dili ve boğazı yakan asidik ekşilik | Meyve veya sütteki fermantasyon ekşiliğine odaklanır |
| عذب | Zıt | Tatlılık ve hoşluk | İçimi ve yenmesi kolay, lezzetli, tatlı su veya gıda | خمط kökünün zıddı olarak damağa lezzet veren her türlü nimeti anlatır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خمط | Acı ve kekremsi yemiş | Yenilmesi güç, buruk, boğazı yakan sert ve yabani bitki meyvesi | Kesin |
| Latince | acerbus, amarus | Buruk, kekre, ekşi, acı | Ham meyvenin boğazı buran ekşiliğini ve acılığını karşılar; ağaç türü anlamını içermez | Güçlü |
| İngilizce | bitter-thorn, acrid fruit | Acı ve buruk yemiş | Boğazı yakan, lezzetsiz ve sert yabani mahsulü ifade eder | Güçlü |
| Almanca | herbe Frucht, Bitterbusch | Kekremsi meyve, acı çalı | Olgunlaşmamış, sert, kekre ve damağı buran yabani meyveyi anlatır | Güçlü |
| Fransızca | fruit âpre, buisson amer | Buruk yemiş, acı çalı | Ağızda burukluk bırakan, kekre ve zevksiz bitkisel ürünü karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَمْطٍ | Yabani, acı, kekremsi ve lezzetsiz mahsul | Sebe halkına verilen nankörlük cezasının tasviri; bereketli bahçelerin yerine çıkan bozulmuş ve değersiz bitki örtüsü (Sebe 34:16) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ceza ve nankörlük bahsi | Nimetin mutlak yok edilmeyip tabiatının çirkinleştirilerek ceza olarak bırakılması (istidrac ve ceza tecellisi) | Nimetin zıddına dönüşmesi |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Fıkhi hükümlere doğrudan konu olan bir terim niteliği taşımaz | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Sebe suresi 16. ayet tefsiri | خمط kelimesinin bağımsız bir ağaç adı mı (erak ağacı) yoksa her türlü acı ve kekre meyvenin sıfatı mı olduğu | Sıfat ve tür ismi tartışması |
| Hadis | Erak ve misvak rivayetleri | Hadis şerhlerinde misvak ağacı olan erakın acı meyvesi (berir) açıklanırken dilsel tanım olarak geçer | Meyvenin buruk tadı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ceza ve ibret | Karşılık kanunu | Nankörlüğün somutlaşması | Nimete şükredilmediğinde nimetin kendi içinde bozulup acılaşacağını gösterir | Kesin |
| İlmi | Ekolojik bozulma | Biyolojik çoraklaşma | Habitat gerilemesi | Verimli tarım alanlarının bakımsızlık ve taşkın sonrası yabani çalı formuna dönmesi | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim zaafı | Kamu düzeninin çöküşü | Alt yapı tahribatı | Seddin yıkılmasıyla organize sulama ve kamu düzeninin yerini ilkel hayata bırakması | Güçlü |
| İktisadi | Üretim daralması | Değersiz çıktı | Katma değer kaybı | Yüksek getirili meyve ve ürünlerin yerini ticari değeri olmayan yabani bitkilerin alması | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi artışı ve faz dönüşümü | Düzenli ve tatlı bir bileşiğin enerji/düzen kaybıyla asidik, ayrışmış ve kullanılamaz bir duruma geçmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal yabancılaşma ve refah yozlaşması | Aşırı refahın etik temeli yitirmesiyle toplumsal ilişkilerin sertleşmesi, acılaşması ve zevksizleşmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca Arabistan coğrafyasına özgü, yerel ve nötr bir botanik çalı türü (erak ağacı) olarak daraltıp tercüme etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | خمط, sadece bir bitki türü değil; refahın, lezzetin ve verimliliğin bozulup yerine gelen acı, buruk, tüketimi fayda vermeyen her türlü kalitesiz mahsulü anlatan ahlaki ve ekolojik bir sonuç kavramıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sebe halkına verilen cezanın sadece bir coğrafi felaketten ibaret sanılması; nimetin nankörlükle kendi zıddına dönüşme yasasının gözden kaçırılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yalnızca bir defa geçmesine rağmen, ilahi cezanın fiziksel yokluktan ziyade "nimetin mahiyetinin bozulup değersizleşmesi" şeklinde tecelli ettiğini en somut şekilde belgeleyen kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sebe kavminin kıssasını, nankörlük psikolojisini, Arim selini ve refah toplumlarının çöküş yasalarını anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Cezanın her zaman gökten taş yağması veya toptan yok oluş şeklinde anlaşılmasını düzeltir; refahın kendi içinde acılaşarak sürmesinin de bir ceza olduğunu öğretir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKabuğu soyulmuş, pürüzsüzleşmiş gövde; sütün veya şarabın asitlenerek ekşimesi; meyvesi acı, kekremsi ve lezzetsiz yabani çöl çalısı.
- Soyut anlamNimetin değerini yitirmesi, lezzetin burukluğa ve yakıcılığa dönüşmesi; nankörlük sonucu düzenin bozulup sert ve yabani şartların hâkim olması.
- Sistematik karşılıkİktisadi ve ahlaki yozlaşma sonucu verimli üretim sisteminin (cenneteyn) bozularak en alt düzeyde, katma değersiz ve acı bir çıktıyla (el-ukulu'l-hamt) ikame edilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde meşru ve tatlı nimeti, şükür ve adalet parametresini temsil eder. Şükür sıfıra yaklaştığında (), nimet fonksiyonu bir dönüşüme uğrar ve işlemcisi aracılığıyla tatlılığını yitirerek değerine, yani acı, yabani ve boğazı yakan خمط haline dönüşür. Bu model, kökün Kur'an'daki ceza-nimet diyalektiğini simgeler.