خمط
خ - م - ط
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
Hamt meyvesi zor yutulan, tadı acımsı olan sedire benzeyen bir ağaç demektir. Koruktur.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hamt meyvesi zor yutulan, tadı acımsı olan sedire benzeyen bir ağaç demektir. Koruktur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.535 harfباب الخاء والطاء والميم معهما
ط خ م، خ ط م، م ط خ، خ م ط، م خ ط مستعملات طخم: الطُّخْمةُ: سواد في مقدم الأنف ومقدم الخَطْم، قال:
وما أنتم إلا ظرابـيُّ قـصةٍ تَفاسَى وتَستَنْشي بآنُفِها الطُّخْمِ
أي: لَطْخٌمن قذر.
والظَّرِبانُ: شيء على خلقة الكلب صغير، والقصة: ناحية من الأرض، وهي أيضا وطن للجرذان.
وكبشٌ أطخمُ: رأسه أسود وسائره أكدر.
والأَطخَمُ: مقدم الخُرْطُوم في الإنسان والدابة.
خطم: الخَطْمُ:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR433 harfالخَمْطُ: ضربٌ من الأراك له حَمْل يؤكل. والخَمْطُ من اللبن: الحامض. وتَخَمَّطَ الفحلُ: هَدَرَ. وتَخَمَّطَ فلانٌ، أي تَغَضَّبَ وتكبَّر. ومنه قول السكيت:
إذا ما تَسامَتْ للتَخَمُّطِ صيدُها
وتَخَمَّطَ البحرُ، إذا التطم. وخَمَطْتُ الشاة أَخْمِطُها خَمْطاً، إذا نزعتَ جلدَها وشويتَها، فهي خَميطٌ. فإنْ نَزَعْتَ شعرها وشويتَها فهي سَميطٌ. والخَمْطَةُ: الخمرُ التي قد أخذتْ ريحَ الإدراك كريح التفاحِ،
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.379 harfخ ط م
خطم ، خمط ، طخم ، مخط ، مطخ : مستعملة .
طخم : قال الليث : الطُّخْمَةُ : اسمُ سواد في
مقدَّم الأنفِ ، أو مُقدَّمُ الأنفِ ، أو مقدَّمُ
الخَطْم .
يقال : كبشٌ أَطْخَمُ : رَأْسُهُ أسودُ وسائرهُ
كَدِرٌ .
والأَطخَمُ : مقدَّمُ الخُرْطُوم في الدَّابة
والإنسانِ ، وأنشد :
وَمَا أَنْتُمو إلاَّ ظَرَابيُّ قِصَّةٍ
تَفَاسَى وتَسْتَنْشِي بآنِفِهَا الطُّخْمِ
قال : يَعْنِي لَطْخاً مِنْ قَذَرٍ .
ابن السكِّيت _
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.181 harf(باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي)
(خمج) الخاء والميم والجيم يدلُّ على فتورٍ وتغيُّر. فالخَمَج في الإنسان: الفتور. يقال أصبَحَ فلانٌ خَمِجاً، أي فاتِراً. وهو في شعر الهُذَليّ([1]):
* أخْشَى دُونَه الخَمَجَا([2]) *
ويقولون خَمِجَ اللّحمُ، إذا تغيَّر وأرْوَحَ.
(خمد) الخاء والميم والدال أصلٌ واحد، يدلُّ على سكونِ الحركة والسُّقوط. خَمَدَتِ النارُ خُموداً، إذا سكَنَ لَهبُها. وخَمَدَت
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR127 harf- الخمط: شجر لا شوك له، قيل: هو شجر الأراك، والخمطة: الخمر إذا حمضت، وتخمط: إذا غضب، يقال: تحمط الفحل هدر (انظر: المجمل 2/303).
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR264 harfخ م ط
خمر خمطة: حامضة.
ولبن خامط: قارص متغير.
وتخمط الفحل: هدر.
ومن المجاز: تخمط الرجل: تغضب وثار وأجلب.
وتخمط البحر: زخر وإنه لخمط الأمواج.
وتخمط ناب البعير: ظهر وارتفع.
قال أوس: وإن مقـرم منا ذرا حدّ نابه تخمط فينا ناب آخر مقرم
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.274 harfقال اللّه عزّ وجلّ في قصة أَهل سبإٍ: وبدَّلْناهم بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وأَثْلٍ؛ قال الليث: الخَمْطُ ضرب من الأَراكِ له حَمْل يؤْكل، وقال الزجاج: يقال لكل نبت قد أَخَذَ طَعْماً من مَرارة حتى لا يمكن أَكلُه خَمْطٌ، وقال الفراء: الخمط في التفسير ثَمَرُ الأَراكِ وهو البَرِيرُ، وقيل: شجر له شوْكٌ، وقيل: الخَمْطُ في الآية شجر قاتل أَو سمّ قاتِل، وقيل: الخَمْط الحَمْل
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR90 harf* خ م ط * * الخَمْطُ * ضرب من الأراك له حمل يُؤكل وقُرئ { ذواتي أُكُلٍ * خَمْطٍ * بالإضافة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.589 harfخمط اللحم يخمطه خمطا: شواه، أو شواه فلم ينضجه. فهو خميط. وخمط الحمل، والشاة، والجدي يخمطه خمطا: سلخه ونزع جلده وشواه، فهو خميط. قال الجوهري: فإن نزع عنه شعره وشواه فسميط، وهذا قد يأتي بيانه في س م ط وإيراده هنا مخالف لصنيعه. وقوله شعره هكذا هو في نسخ الصحاح، ومثله في العباب واللسان، ووجدت في هامش نسخة الصحاح، صوابه: صوفه. وقال ابن دريد: خمطت الجدي، إذا سمطته وشويته، فهو خميط ومخموط. قال: وقال بعض
خمط اللحم يخمطه خمطا: شواه، أو شواه فلم ينضجه. فهو خميط. وخمط الحمل، والشاة، والجدي يخمطه خمطا: سلخه ونزع جلده وشواه، فهو خميط. قال الجوهري: فإن نزع عنه شعره وشواه فسميط، وهذا قد يأتي بيانه في س م ط وإيراده هنا مخالف لصنيعه. وقوله شعره هكذا هو في نسخ الصحاح، ومثله في العباب واللسان، ووجدت في هامش نسخة الصحاح، صوابه: صوفه. وقال ابن دريد: خمطت الجدي، إذا سمطته وشويته، فهو خميط ومخموط. قال: وقال بعض أهل اللغة: الخميط: المشوي بجلده. وفي اللسان: وقيل الخمط بالنار، والسمط بالماء. وخمط اللبن يخمطه ويخمطه، من مد ضرب ونصر، خمطا، إذا جعله في سقاء. عن ابن عباد. والخماط، كشداد: الشواء، قال رؤبة: شاك يشك خلل الآبـاط شك المشاوي نقد الخماط
أراد بالمشاوي: السفافيد تدخل في خلل الآباط. وقال الليث: الخمطة: ريح نور العنب، والذي في العين: ريح نور الكرم وما أشبهه، مما له ريح طيبة. وليست بالشديدة الذكاء طيبا. والخمطة: الخمر التي أخذت ريحا، وقال الجوهري: أخذت ريح الأراك، كريح التفاح، ولم تدرك بعد. انتهى. وقال اللحياني: أخذت شيئا من الريح، كريح النبق، والتفاح، يقال: خمطت الخمر. وقال أبو زيد: الخمطة: أول ما تبتدئ في الحموضة قبل أن تشتد. وقال أبو حنيفة: الخمطة: الخمرة التي أعجلت عن استحكام ريحها فأخذت ريح الأراك ولم تدرك بعد، أو هي الحامضة، كذا في الصحاح، وهو قول أبي حنيفة، وزاد غيره: مع ريح، وبه فسر قول أبي ذؤيب: عقار كماء الني ليست بخمطة ولا خلة يكوي الوجوه شهابها أراد عتيقة، ولذلك قال: ليست بخمطة. وقال السكري في شرح البيت: الخمطة: التي أخذت ريحا، والخلة: الحامضة، وقيل: الخمطة: التي حين أخذ الطعم فيها. ولبن خمط وخمطة وخامط: طيب الريح، أو الذي أخذ ريحا كريح النبق أو التفاح. قال اليزيدي: الخامط: الذي يشبه ريحه ريح التفاح، وكذلك الخمط أيضا، قال ابن أحمر: وما كنت أخشى أن تكون منـيتـي ضريب جلاد الشول خمطا وصافيا وفي التهذيب: قال الليث: لبن خمط، وهو الذي يحقن في السقاء ثم يوضع على حشيش حتى يأخذ من ريحه فيكون خمطا طيب الريح طيب الطعم. ونقل الجوهري والصاغاني عن أبي عبيدة، كذا في العباب - وفي الصحاح عن أبي عبيد -: أن اللبن إذا ذهب عنه حلاوة الحلب ولم يتغير طعمه فهو سامط، وإن أخذ شيئا من الريح فهو خامط، وإن أخذ شيئا من الطعم فهو ممحل فإذا كان فيه طعم الحلاوة فهو قوهة، وكذلك سقاء خامط، وقد خمط كنصر وفرح خمطا وخموطا وخمطا، الأخير محركة، وفيه لف ونشر مرتب، فهو خمط: طابت ريحه، وأيضا: تغيرت ريحه، ضد. وخمطته، بالفتح، والضمير للسقاء، ويحرك: رائحته، وقيل: خمطه: أن يصير كالخطمي إذا لجنه وأوخفه. وقيل: الخمط والخمطة من اللبن: الحامض وقيل: هو المر من كل شيء، وقال الزجاج: كل نبت إذا أخذ طعما من مرارة حتى لا يمكن أكله فهو خمط.
والخمط: الحمل القليل من كل شجر، عن أبي حنيفة. وقال أيضا: زعم بعض الرواة أن الخمط: شجر كالسدر، وحمله كالتوت. واختلف في تفسير الخمط في قوله تعالى وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتي أكل خمط وأثل وشيء من سدر قليل فقيل: شجر قاتل، أو سم قاتل، أو كل شجر لا شوك له، وهذا عن ابن دريد، ومثله للراغب في المفردات، وقيل: شجر له شوك، نقل ذلك عن الفراء، ونقله الزمخشري في الكشاف عن أبي عبيدة، فتأمل. وقال أيضا: الخمط في الآية: ثمر الأراك وهو البرير، وقال الليث: هو ضرب من الأراك له حمل يؤكل، وهذا قد نقله الجوهري. وقال ابن الأعرابي: الخمط: ثمر يقال له: فسوة الضبع على صورة الخشخاش يتفرك ولا ينتفع به. قال الجوهري: وقرئ: ذواتي أكل خمط بالإضافة. قلت: هي قراءة أبي عمرو ويعقوب وأبي حاتم، وقرأ الباقون على الصفة. قال ابن بري: من جعل الخمط: الأراك فحق القراءة بالإضافة، لأن الأكل: الجنى، فأضافه إلى الخمط، ومن جعل الخمط ثمر الأراك فحق القراءة أن تكون بالتنوين، ويكون الخمط بدلا من الأكل، وبكل قرأته القراء. ومن المجاز: تخمط فلان: إذا تكبر وغضب، وفي الصحاح: تغضب وتكبر. وفي الأساس: تغضب وثار وأجلب. شبه بهدير الفحل، وأنشد الجوهري للكميت: وقد كان زينا للعشيرة مدرها إذا ما تسامت للتخمط صيدها وقال الأصمعي: الأخذ والقهر بغلبة، وأنشد لأوس بن حجر: إذا مقرم منا ذرا حد نابـه تخمط فينا ناب آخر مقرم قلت: ومنه حديث رفاعة، قال: الماء من الماء، فتخمط عمر أي غضب. وقال الراجز: إذا رأوا من ملك تخمطا أو خنزوانا ضربوه ما خطا كخمط، بالكسر، قال الشاعر وقد جمع بينهما: إذا تخمط جبـار ثـنـوه إلـى ما يشتهون ولا يثنون إن خمطوا وتخمط الفحل: هدر، زاد ابن دريد: للصيال، أو إذا صال. ومن المجاز: تخمط البحر، إذا زخر والتطم واضطربت أمواجه. ومن المجاز: المتخمط: القهار الغلاب من الرجال، وهو مأخوذ من قول الأصمعي السابق. وقيل: هو الشديد الغضب، له فورة وجلبة من شدة غضبه، كما في اللسان والعباب عن الليث، وأنشد: إذا تخمط جبـار ثـنـوه إلـى ما يشتهون ولا يثنون إن خمطوا وقد تقدم قريبا. وأرض خمطة، بالفتح، وتكسر ميمه، أي طيبة الريح وقد خمطت. ومن المجاز: بحر خمط الأمواج، ككتف، أي ملتطمها، وقيل مضطربها، قال سويد بن أبي كاهل اليشكري: ذو غـبـاب زبـد آذيه خمط التيار يرمي بالقلع يعني بالقلع: الصخر، أي يرمي بالصخرة العظيمة. ومما يستدرك عليه: الخامط: السامط، وجمعه: الخماط، كرمان. والخمط: كل طري أخذ طعما ولم يستحكم. والخمطة: اللوم والكلام القبيح، قال خالد بن زهير الهذلي: ولا تسبقن للناس مني بخمـطة من السم مذرور عليها ذرورها هكذا فسره السكري، وقيل: عنى: طرية حديثة كأنها عنده أحد. والخماط، بالكسر: جمع الخمطة، قال المتنخل الهذلي:
مشعشعة كعين الديك ليست إذا ذيقت من الخل الخماط كذا أنشد الصاغاني، والرواية: مشعشعة كعين الديك فيهـا حمياها من الصهب الخماط قال السكري: يقال: خماط، أي تغول على شاربها، فتأخذ عقله، وقيل: الخماط واحدته خمطة، وهي: التي أخذت ريحا ولم تدرك، يقال: ما أطيب خمطة مشطتها، وذلك إذا خمر فشممت ريحا طيبة. ولبن خميط، أي خامط، نقله الجوهري عن أبي عبيد. وجدي مخموط، أي خميط، عن ابن دريد. والخماط، كشداد: المتغضب، قال رؤبة: فقد كفى تخمط الخماط والبغي من تعيط العياط وقال ابن عباد: الخماط، بالكسر: الغنم البيض. نقله الصاغاني. والمتخمط: الأسد، كذا في التكملة. وتخمط ناب البعير: ظهر وارتفع، وهو مجاز، كما في الأساس.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.325 harfخَمْطٌ
خَمْطٌ خمط The [kind of tree called] أَرَاك: (Bd in xxxiv. 15:) or a species of the اراك, having a fruit which is eaten: (Lth, S:) or the fruit of the اراك: (IB, K:) or any trees having no thorns: (IDrd, Bd, K:) or trees having thorns; cited from Fr; and by Z, in the Ksh, on the authority of A 'Obeyd: (TA:) or certain trees like the سِدْر, (K, TA,) the fruit of which is like the mulberry:
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR341 harfخَمَطَ
خَمَطَ U ( n. ac. خَمْط 1 , خُمُوْط 27 ),
a. Had an agreeable smell, aroma ( wine, milk ).
b. Roasted ( kid ).
تَخَمَّطَ
تَخَمَّطَ V ,
a. Was angry, wrathful.
b. Roared.
خَمْط
خَمْط 1 , خَمْطَة 1t ,
a. Perfume, aroma, bouquet.
خَمِيْط
خَمِيْط 25 ,
a. Roasted whole ( kid ).
خَمْطَرِيْر
خَمْطَرِيْر
a. Salt-water; brine.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok16.175 harfخمط
خَمَطَ - يَخْمِط ُ- خَمْط
خَمَطَ - يَخْمِطُ + الشيء أو الكائن: يَحْمَضّ أو يُحَمِّض: يكون حامضاً ومز الطعم وغير ناضج: وهو في الثمر نقص النضج والاستواء، وفي اللبن والخمر التحميض، وفي فساد الطعام الطعم الحامض الميال للمرارة
خَمْط: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " خَمَط َ - يَخْمِطُ ": وهو أيضاً بمعنى فاعل صفة مشبهة: حامض
{ وبدلناهم بجنتيهم
Sîgalar(1)
Mücavir kökler12 mücavir (14 toplam)
- أثل
1 ortak ayet · Ilgın ağac demektir
- عرم
1 ortak ayet · Bent, yığıntı demektir
- سيل
1 ortak ayet · Sel demektir
- سدر
1 ortak ayet · Kiraz ağacı demektir
- بدل
1 ortak ayet · Bedr dolunay demektir
- عرض
1 ortak ayet · Ön dişler demektir
- قلل
1 ortak ayet · Az
- أكل
1 ortak ayet · Ekel pas demektir
- ذو
1 ortak ayet · Sahip
- جنن
1 ortak ayet · Bahçe demektir
- رسل
1 ortak ayet · Saçak demektir
- شيأ
1 ortak ayet · Şey
Geçtiği ayetler(1)
فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ
HamAma onlar, yüz çevirdiler. Böylece Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik. Ve onların iki bahçesini, buruk yemişli, ılgınlık ve biraz da sedir ağacı bulunan iki bahçeye çevirdik.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خمط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | أثل, سدر, مرر, حمض |
| Zıt Kök | عذب |
| Çekirdek Özet 1 | Kabuğun veya pürüzün soyulup sıyrılması; sütün, şarabın veya tadın keskinleşip ekşimesi ve acılaşması; kabarma ve taşkınlık |
| Çekirdek Özet 2 | Bereketli ve tatlı nimetlerin elden çıkması sonucu geriye kalan acı, kekremsi, boğazı yakan ve doyum sağlamayan mahsul |
| Çekirdek Özet 3 | Nimetin şükrü terk edildiğinde refah ve verimlilik düzeninin bozulup yerini tüketilmesi güç, acı ve sert koşullara bırakması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir botanik tür adı sayarak ayetteki nimetin bozulması, tadın ekşimesi ve ceza-nimet dönüşümü boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خم | Bozulma, sönme, örtülme, mayalanma ve kimyasal başkalaşım yoluyla keskinleşme anlamı taşır; خمد sönüp yatışmayı, خمر örtüp mayalanmayı, خمص karnın çekilip boşalmasını ifade eder | ط | Çekirdekteki örtülme ve mayalanma hareketini tat ve doku düzeyinde somut bir sertliğe, ekşiliğe, yakıcı kabarmaya veya kabuğun bütünüyle soyulup çıplak kalmasına dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar imgesinin ses yoğunlaşması (türetme imge); ayrılma, içe kapanma, yarılma veya dış etkiye maruz kalma | Maddenin kendi doğal sınırları içinde mayalanmasını veya kabuğunun yarılıp soyulmasını başlatır |
| م | Su; akış, derinlik, sıvı ve özsu | Meyvenin veya sıvının kendi özsuyundaki başkalaşımı ve kimyasal dönüşümü temsil eder |
| ط | Sepet veya çark; sarma, içine alma, kuşatma | Dönüşümün nesnenin bütün tadını ve tabiatını çepeçevre sarıp sert ve yakıcı bir karaktere büründürmesini sağlar |
| خمط | Sıvının veya özün kabuğunu/yapısını değiştirerek sertleşmesi | Meyvenin veya sıvının içindeki suyun başkalaşıp kekremsi, acı ve keskin bir hal almasını ya da üzerindeki örtünün sıyrılıp açılmasını ifade eder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kesilen hayvanın derisinin yüzülüp pürüzsüzce kızartılması; sütün veya şarabın ekşiyip boğazı yakacak derecede keskinleşmesi; meyvesi acı veya kekremsi olan dikensiz çalı yahut ılgın benzeri çöl ağacı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Evs b. Hacer bir beytinde devenin azı dişinin kabarıp ortaya çıkmasını ve taşkınlığı bu kökle betimler; beyit sözlüklerde gücün ve öfkenin taşkınlığı için şahit gösterilir |
| Erken Arapça kullanım | Klasik rivayetlerde ve kabile dilinde denizin dalgalarının hiddetle kabarması veya son derece öfkeli, burnundan soluyan kimseden söz edilirken kullanılır; إذا تخمط جبار ثنوه إلى / ما يشتهون ولا يثنون إن خَمِطوا |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde خمط kökünün tam fonetik örtüşmeyle üç harfli bir soydaş biçimini tespit etmek güçtür; ancak kökün ikili çekirdeği olan خم unsuru ve buna bağlı biçimler genel Sami zemininde ekşime, mayalanma, sirkeleşme ve kabarma kavramlarıyla derin bir bağ gösterir. İbranice חָמֵץ (ḥamets) kökü ekşimeyi, mayalanmayı ve acılaşmayı; חֹמֶץ (ḥomets) ise sirkeyi ifade eder. Süryanice ܚܡܥ (ḥmʿ) veya ܚܡܨ (ḥmṣ) biçimleri de mayalanma, asitlenme ve burukluk alanına aittir. Arapçadaki خمط kökü, bu ilksel Sami mayalanma ve keskinleşme matrisinin sonuna katılan sert damak/dil sesi ile tat düzeyinde yakıcılığı, botanik düzeyde ise meyvenin boğazı yırtan kekreliğini ve acılaşmasını adlandıracak biçimde özelleşmiştir. Kökün ikinci ana ekseni olan sıyrılma ve derisiz kalma anlamı ise iç Arapça semantik genişlemenin bir sonucudur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çift yönlü semantik çekirdek | Bir kolda soyulma ve dikensizlik, diğer kolda ise sütün ekşimesi, öfkenin kabarması ve buruk acılık | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili çekirdek ortaklığı | İbranice חמץ ve Süryanice ܚܡܨ köklerindeki mayalanma, asitlenme ve ekşime ile anlamca akrabadır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik veya diğer ailelerde güvenilir bir dış bağ tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خمط | Anlamlı | Acılaşma, soyulma, kabarma | Meyvesi kekremsi ağaç; sütün ekşimesi; öfke ve dalga taşkınlığı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خطم | Anlamlı | Burun, ön taraf, bağlama | Burna takılan yular, bir şeyin en uç ve ön noktası | Ön ve sert çıkıntı boyutuyla akrabadır; Kur'an'da geçmez |
| مخط | Anlamlı | Çekip çıkarma, sümkürme | Burundan sıvının hızla atılması, kılıcın kınından sıyrılması | Sıyrılma ve dışa fırlama yönüyle ortak çekirdek taşır; Kur'an'da geçmez |
| مطخ | Anlamlı | Çalma, vurma, tatma | Bir şeyi diliyle tatma veya hafifçe vurup sıyırma | Temas ve tatma bakımından zayıf semantik bağ; Kur'an'da geçmez |
| طخم | Anlamlı | Burun ucu karalığı | Burun veya dudak ucundaki siyahlık, belirgin renk izi | Fiziksel uç nokta vurgusu taşır; Kur'an'da geçmez |
| طمخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök kaydı yoktur |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خمط | Merkez | Bozulmuş tat ve bitki | Tadı yenmeyecek kadar acı, buruk veya kekremsi olan çalı meyvesi | Nimetin bozulup lezzetsizleşmesini ifade eder |
| أثل | Komşu | Meyvesiz çöl ağacı | Odunu yararlı fakat meyvesi olmayan ılgın ağacı | خمط kökünden farklı olarak meyvesi acı değil, meyvesizdir |
| سدر | Komşu | Dikenli çalı ağacı | Az meyveli, dikenli ve yabani Arabistan kirazı | Ayette ıslah edilmemiş, yabani ve değersiz haliyle anılır |
| مرر | Komşu | Katıksız acılık | Genel anlamda acı olma, saf zehirimsi burukluk | خمط kökündeki ekşime ve meyve dokusu şartı aranmaz |
| حمض | Komşu | Ekşilik ve asitlik | Dili ve boğazı yakan asidik ekşilik | Meyve veya sütteki fermantasyon ekşiliğine odaklanır |
| عذب | Zıt | Tatlılık ve hoşluk | İçimi ve yenmesi kolay, lezzetli, tatlı su veya gıda | خمط kökünün zıddı olarak damağa lezzet veren her türlü nimeti anlatır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خمط | Acı ve kekremsi yemiş | Yenilmesi güç, buruk, boğazı yakan sert ve yabani bitki meyvesi | Kesin |
| Latince | acerbus, amarus | Buruk, kekre, ekşi, acı | Ham meyvenin boğazı buran ekşiliğini ve acılığını karşılar; ağaç türü anlamını içermez | Güçlü |
| İngilizce | bitter-thorn, acrid fruit | Acı ve buruk yemiş | Boğazı yakan, lezzetsiz ve sert yabani mahsulü ifade eder | Güçlü |
| Almanca | herbe Frucht, Bitterbusch | Kekremsi meyve, acı çalı | Olgunlaşmamış, sert, kekre ve damağı buran yabani meyveyi anlatır | Güçlü |
| Fransızca | fruit âpre, buisson amer | Buruk yemiş, acı çalı | Ağızda burukluk bırakan, kekre ve zevksiz bitkisel ürünü karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَمْطٍ | Yabani, acı, kekremsi ve lezzetsiz mahsul | Sebe halkına verilen nankörlük cezasının tasviri; bereketli bahçelerin yerine çıkan bozulmuş ve değersiz bitki örtüsü (Sebe 34:16) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ceza ve nankörlük bahsi | Nimetin mutlak yok edilmeyip tabiatının çirkinleştirilerek ceza olarak bırakılması (istidrac ve ceza tecellisi) | Nimetin zıddına dönüşmesi |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Fıkhi hükümlere doğrudan konu olan bir terim niteliği taşımaz | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Sebe suresi 16. ayet tefsiri | خمط kelimesinin bağımsız bir ağaç adı mı (erak ağacı) yoksa her türlü acı ve kekre meyvenin sıfatı mı olduğu | Sıfat ve tür ismi tartışması |
| Hadis | Erak ve misvak rivayetleri | Hadis şerhlerinde misvak ağacı olan erakın acı meyvesi (berir) açıklanırken dilsel tanım olarak geçer | Meyvenin buruk tadı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ceza ve ibret | Karşılık kanunu | Nankörlüğün somutlaşması | Nimete şükredilmediğinde nimetin kendi içinde bozulup acılaşacağını gösterir | Kesin |
| İlmi | Ekolojik bozulma | Biyolojik çoraklaşma | Habitat gerilemesi | Verimli tarım alanlarının bakımsızlık ve taşkın sonrası yabani çalı formuna dönmesi | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim zaafı | Kamu düzeninin çöküşü | Alt yapı tahribatı | Seddin yıkılmasıyla organize sulama ve kamu düzeninin yerini ilkel hayata bırakması | Güçlü |
| İktisadi | Üretim daralması | Değersiz çıktı | Katma değer kaybı | Yüksek getirili meyve ve ürünlerin yerini ticari değeri olmayan yabani bitkilerin alması | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi artışı ve faz dönüşümü | Düzenli ve tatlı bir bileşiğin enerji/düzen kaybıyla asidik, ayrışmış ve kullanılamaz bir duruma geçmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal yabancılaşma ve refah yozlaşması | Aşırı refahın etik temeli yitirmesiyle toplumsal ilişkilerin sertleşmesi, acılaşması ve zevksizleşmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca Arabistan coğrafyasına özgü, yerel ve nötr bir botanik çalı türü (erak ağacı) olarak daraltıp tercüme etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | خمط, sadece bir bitki türü değil; refahın, lezzetin ve verimliliğin bozulup yerine gelen acı, buruk, tüketimi fayda vermeyen her türlü kalitesiz mahsulü anlatan ahlaki ve ekolojik bir sonuç kavramıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sebe halkına verilen cezanın sadece bir coğrafi felaketten ibaret sanılması; nimetin nankörlükle kendi zıddına dönüşme yasasının gözden kaçırılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yalnızca bir defa geçmesine rağmen, ilahi cezanın fiziksel yokluktan ziyade "nimetin mahiyetinin bozulup değersizleşmesi" şeklinde tecelli ettiğini en somut şekilde belgeleyen kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sebe kavminin kıssasını, nankörlük psikolojisini, Arim selini ve refah toplumlarının çöküş yasalarını anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Cezanın her zaman gökten taş yağması veya toptan yok oluş şeklinde anlaşılmasını düzeltir; refahın kendi içinde acılaşarak sürmesinin de bir ceza olduğunu öğretir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKabuğu soyulmuş, pürüzsüzleşmiş gövde; sütün veya şarabın asitlenerek ekşimesi; meyvesi acı, kekremsi ve lezzetsiz yabani çöl çalısı.
- Soyut anlamNimetin değerini yitirmesi, lezzetin burukluğa ve yakıcılığa dönüşmesi; nankörlük sonucu düzenin bozulup sert ve yabani şartların hâkim olması.
- Sistematik karşılıkİktisadi ve ahlaki yozlaşma sonucu verimli üretim sisteminin (cenneteyn) bozularak en alt düzeyde, katma değersiz ve acı bir çıktıyla (el-ukulu'l-hamt) ikame edilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde meşru ve tatlı nimeti, şükür ve adalet parametresini temsil eder. Şükür sıfıra yaklaştığında (), nimet fonksiyonu bir dönüşüme uğrar ve işlemcisi aracılığıyla tatlılığını yitirerek değerine, yani acı, yabani ve boğazı yakan خمط haline dönüşür. Bu model, kökün Kur'an'daki ceza-nimet diyalektiğini simgeler.