دخن
د - خ - ن
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Duhan (dal,hı) : Dumandır. Yağ, kaygan madde demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Duhan (dal,hı) : Dumandır. Yağ, kaygan madde demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.205 harfباب الخاء والدال والنون معهما
خ د ن، د خ ن، د ن خ مستعملات خدن: خِدْنُ الجارية: محدثها، وكانوا لا يمتنعون من خِدْنُ يُحَدِّثُها فهدمه الإسلام، قال: "ولا مُتَّخِذَاتِ أخدان" .
والخِدانُ والخَدينُ: مُخادِنُكَ يكون معك في ظاهر أمرك وباطنه.
دخن: دَخَنَ الدُّخَانُ دُخْونا: سطع.
والداخِنةُ: كوى فيها إرْدَبَاتٌ تُتَّخَدُ على المقالي والأتونات، قال:
كمثل الدَّواخِن فوق الإرينا
ودَخَنَ الغبار أي سطع،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR710 harfدُخان النار معروف، والجمع دَواخِنٌ. والدَخَنُ أيضاً: الدُخانُ. قال الأعشى:
تُباري الزِجاجَ مَغاويرُهـا شَماطيطَ في رَهَجٍ كالدَجَن
ومنه: هُدنةٌ على دَخَنٍ أي سكونٌ لعلّةٍ لا لصلحٍ. والدَخَنُ أيضاً: الكُدورَةُ إلى السواد، قال المعطَّل الهذَليّ يصف سيفاً:
لَيْنٌ حُسامٌ لا يليق ضَريبَةًفي مَتْنِهِ دَخَنٌ وأَثْرٌ أَحْلَسُ
ودَخَنَتِ النار تَدْخُنُ وتَدْخِنُ: ارتفع دُخانها. وادَّخَنَتْ مثله
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.862 harfخ د ن
خدن ، دخن ، دنخ : مستعملة .
خدن : قال اللَّيثُ : الْخِدْنُ والْخَدِينُ : الذِي
يُخَادِنُكَ . . يكون معك في كلِّ أمرٍ ظاهر
وباطن .
وخِدْنُ الجارية : مُحَدِّثُها .
قال : وكانوا في الجاهليَّة لا يمتنعون من
خِدْنٍ يُحَدِّث الجاريةَ ، فجاء الإسلامُ
بهَدْمِهِ .
قال الله جلّ وعزّ : ( محصنات غير مسافحات ولا متخذات أخدان ( [ النِّساء : 25 ] .
يعني أَنْ يتَّخِذْن أَصْدِقاءَ .
دخن : قال أبو عبيد :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.667 harf(باب الدال والخاء وما يثلثهما)
(دخر) الدال والخاء والراء أصلٌ يدلُّ على الذُّل. يقال دَخَرَ الرّجُلُ، وهو داخِر، إذا ذَلَّ. وأَدْخَرَه غيرُه: أَذَلَّه. فأما الدَّخْدَار فالثَّوب الكريمُ يُصانُ. قال:
* ويَجْلُو صَفْحَ دَخْدارٍ قَشِيبِ(1) *
وليس هذا من الكلمة الأولى في شيءٍ؛ لأنَّ هذه مُعرّبة، قالوا: أصلها تَخْت دار، أي مَصُونٌ في تَخْت(2).
(دخس) الدال والخاء والسين أصلٌ واحد، يدلُّ على
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR920 harf- الدخان كالعثان (قال ابن منظور: العثان والعثن: الدخان، والجمع: عواثن على غير قياس، وكذلك جمع الدخان دواخن، والدواخن والعواثن لا يعرف لهما نظير. اللسان (عثن) ) : المستصحب للهيب، قال: ﴿ثم استوى إلى السماء وهي دخان﴾ [فصلت/11]، أي: هي مثل الدخان، إشارة إلى أنه لا تماسك لها، ودخنت النار تدخن: كثر دخانها (انظر: الأفعال 3/290)، والدخنة منه، لكن تعورف فيما يتبخر به من الطيب. ودخن الطبيخ: أفسده الدخان
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR569 harfد خ ن
سطـع الدخـان والدواخـن.
ودخـن الدخـان: ارتفـع.
ودخنت النار: سطع دخانها تدخن ودخنت تدخن: فسدت لكثرة دخانها.
ودخن الطبيخ دخناً: غلب الدخـان علـى طعمـه.
ودخن ثيابه: من الدخان والدخنة وهي بخور.
وتدخّن الرجل وادّخن منهما.
وهذا حطب ومـن المجـاز: " هدنـة علـى دخـن ".
استعيـر مـن دخن النار والطبيخ.
وهو دخن الخلق: فاسده.
ودخن الغبار: سطع.
قال:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.402 harfالدُّخْن: الجَاوَرْس، وفي المحكم: حَبُّ الجاوَرْس، واحدته دُخْنَة. والدُّخَان: العُثانُ، دخان النار معروف، وجمعه أَدْخِنة ودَواخِن ودَواخِينُ، ومثل دُخَان ودواخِن عُثان وعواثِن، ودَواخِن على غيرقياس؛ قال الشاعر:
كأَنَّ الغُبارَ، الذي غادَرَتْ
ضُحَيَّا، دَواخِنُ من تَنْضُبِ
ودخن الدُّخانُ دُخوناً إذا سطَع. ودَخَنتِ النارُ تَدْخُن وتَدْخِن (*
قوله «تدخن وتدخن» ضبط في الأَصل والصحاح من حد ضرب ونصر،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR334 harf* د خ ن * * دُخَانُ * النار معروف وجمعه * دَوَاخِنُ * كعُثان وعواثن على غير قياس و * دَخَنَتِ * النار ارتفع دخانها وبابه قطع وخضع و * ادَّخَنَتْ * مثله و * دَخِنَتِ * النار إذا فسدت بإلقاء الحطب عليها حتى هاج دخانها و * دَخِنَ * الطبيخ إذا تدخنت القدر وبابهما طرِب و * الدُّخْنُ * الجاورس و * الدُّخْنَةُ * كالذريرة تُدخَّن بها البيوت
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.622 harf) ( الدُّخْنُ بالضمِّ ) : الجَاوَرْسُ ، كما في الصِّحاحِ .
وفي المُحْكَم : ( حَبُّ الجَاوَرْس ، أَو حَبٌّ أَصْغَرُ منه أَمْلَسُ جِدًّا بارِدٌ يابِسٌ حابِسٌ للطَّبْعِ ) ، كما ذَكَرَه الأَطبَّاءُ .
( والدُّخانُ ، كغُرابٍ وجَبَلٍ ) ، كِلاهُما عن الجَوْهرِيّ ؛ وأَنْشَدَ للأَعْشى :
تُبارِي الزِّجاجَ مَغاوِيرُهاشَماطِيط في رهَجٍ كالدَّخَنْ ( و ) فيه لُغةٌ ثالِثَةٌ : الدُّخَّانُ مِثْل ( رُمَّان ) وهو
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR10.034 harfدَخَنَتِ النَّارُ
1 دَخَنَتِ النَّارُ دخنت النار , aor. دَخَنَ and دَخُنَ , (S, K,) inf. n. دَخْنٌ and دُخُونٌ, (K,) The دُخَان of the fire rose; [i. e. the fire smoked, or sent up smoke;] as also ↓ اِدَّخَنَت, (S, K,) of the measure اِفْتَعَلَت; (S;) and ↓ أَدْخَنَت, and ↓ دَخَّنَت; (K;) the last with teshdeed, mentioned by Z. (TA.) ― -b2- And دَخَنَ الدُّخَانُ, (JK,) and الغُبَارُ (K) and
دَخَنَتِ النَّارُ 1 دَخَنَتِ النَّارُ دخنت النار , aor. دَخَنَ and دَخُنَ , (S, K,) inf. n. دَخْنٌ and دُخُونٌ, (K,) The دُخَان of the fire rose; [i. e. the fire smoked, or sent up smoke;] as also ↓ اِدَّخَنَت, (S, K,) of the measure اِفْتَعَلَت; (S;) and ↓ أَدْخَنَت, and ↓ دَخَّنَت; (K;) the last with teshdeed, mentioned by Z. (TA.) ― -b2- And دَخَنَ الدُّخَانُ, (JK,) and الغُبَارُ (K) and النَّقْعُ, (TA,) inf. n. دُخُونٌ, (K) The smoke, (JK,) and (tropical:) the dust, (K, TA,) rose; or spread, or diffused itself. (JK, K, TA.) ― -b3- And دَخِنَتِ النَّارُ, (JK, S, Msb, K,) with kesr to the خ, (S, Msb, K,) aor. دَخَنَ , (JK, Msb, K,) inf. n. دَخَنٌ, (Msb,) The smoke (دُخَان) of the fire (JK, S, Msb, K) became vehement, (JK,) or became excited, or raised, (S, Msb, K,) in consequence of its having firewood, (JK, S, Msb, K,) in a fresh, or green, state, (JK,) thrown upon it, (JK, S, Msb, K,) and being thus marred. (S, Msb, K.) ― -b4- دَخِنَ, aor. دَخَنَ , said of food, (JK, K,) and of flesh-meat, (TA,) inf. n. دَخَنٌ, (JK,) means It was, or became, infected with smoke (دُخَان), (K, TA,) while being roasted or cooked, (TA,) and acquired its odour, (K, TA,) so that this predominated over its flavour: (TA:) [in this sense] it is said of cooked food when the cooking-pot is infected with smoke (↓ اـِذَا تَدَخَّنَتِ القِدْرُ). (S, TA.) ― -b5- [Hence, as is indicated in the TA, it is said of wine, or beverage, as meaning (assumed tropical:) It became altered for the worse in odour. (See دَخِنٌ.) ― -b6- Hence also,] (assumed tropical:) It was, or became, of a dusky, or dingy, colour, inclining to black, (K, TA,) like the colour of iron: (TA:) you say دَخِنَ النَّبْتُ, and دَخِنَتِ الدَّابَّةُ, (tropical:) The plant, and the beast, became of that colour; (K, TA;) as though overspread with smoke (دُخَان); (TA;) as also دَخُنَ, aor. دَخُنَ , inf. n. دُخْنَةٌ. (K.) ― -b7- [Hence also,] دَخِنَ خُلُقُهُ (tropical:) His nature, or disposition, was, or became, bad, corrupt, or wicked. (K, TA. [See also دَخَنٌ, below.])
2 دَخَّنَ see 1, first sentence. -A2- دخّنهُ [He smoked it, or made it smoky]; namely, flesh-meat. (S in art. شيط.) And دخّنهُ بِالدُّخْنَةِ [He fumigated it, or him, with what is termed دُخْنَة, q. v.]; namely, a house, or tent, or chamber, (JK, S, M, Mgh, Msb, K,) and a garment, (M,) and another man. (TA.) And دَخَّنُوا عَلَى قَوْمٍ فِى غَارٍ فَقَتَلُوهُمْ [They smoked a party of men in a cave and so killed them]. (TA.)
4 أَدْخَنَ see 1, first sentence. ― -b2- أَدْخَنَ الزَّرْعُ; (JK, CK, and so in my MS. copy of the K;) or ↓ اِدَّخَنَ, (so in the K accord. to the TA,) of the measure اِفْتَعَلَ; (TA;) (assumed tropical:) The seed-produce became hard in the grain, (JK, K, TA,) and full therein; (JK;) being overspread with a slight duskiness, or dinginess. (TA.)
تدخّن 5 تدخّن أدخن داخ دخن تدخن تدخنن i. q. تَبَخَّرَ [He fumigated himself]: (TA in art. بخر:) from الدُّخْنَةُ. (Mgh.) You say, of a man, تدخّن بِالدُّخْنَةِ [He fumigated himself with what is termed دُخْنَة q. v.]; as also ↓ اِدَّخَنَ, of the measure اِفْتَعَلَ. (TA.) ― -b2- See also 1.
8 اـِدْتَخَنَ see 1: ― -b2- and 5: ― -b3- and 4.
دُخْنٌ دُخْنٌ داخ دخن دخنن A well-known kind of grain; (Msb;) i. q. جَاوَرْسٌ; (S;) [i. e.] the grain of the جاورس: (JK, M, K:) or a certain grain smaller than that, very smooth, cold, dry, and constipating: (M, K:) [a species of millet; the holcus saccharatus of Linn.; holcus dochna of Forskål; sorghum saccharatum of Delile: and the holcus spicatus of Linn.: and the panicum miliaceum of Linn.: (Delile's “ Flor. Aegypt. Illustr., ” no. 164: no. 57: and no. 79:)] n. un. with ة; signifying a single grain thereof. (Msb.)
دَخَنٌ دَخَنٌ داخ دخن دخنن inf. n. of دَخِنَ [q. v.]. (JK, Msb.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) The appearance, or appearing, of conflict and faction, sedition, discord, or the like. (TA.) ― -b3- Hence also, i. e. from دَخَنُ النَّارِ and الطَّبِيخِ, (TA,) (tropical:) A state of alteration for the worse, of intellect, and of religion, and of the grounds of pretension to respect or honour. (K, TA.) ― -b4- Also i. q. دُخَانٌ. (S, K.) See this word in two places. ― -b5- [Hence,] (assumed tropical:) A duskiness, or dinginess, inclining to blackness; (S TA;) as also ↓ دُخْنَةٌ; (JK, S, K;) [like the colour of smoke, (see 1, last signification but one,) or] like the colour of iron: (TA:) it is in a sheep, (S,) or a horse and similar beasts, or in a garment, (TA,) and in a sword: (S, A, TA:) in this last it means (tropical:) a blackness that appears in the broad side, by reason of its great brightness: (A, TA:) or the diversified wavy marks, streaks, or grain, (syn. فِرِنْد,) of a sword. (K.) ― -b6- Also (tropical:) Rancour, malevolence, malice, or spite. (JK, K, TA.) ― -b7- And (tropical:) Badness, corruptness, or wickedness, of nature or disposition. (K, TA.)
دَخِنٌ دَخِنٌ داخ دخن دخنن [applied to food, and to flesh-meat, Infected with smoke: see دَخِنَ. ― -b2- And hence,] applied to wine, or beverage, (assumed tropical:) Altered for the worse in odour. (TA.) ― -b3- And رَجُلٌ دَخِنُ الخُلُقِ (Sh, JK, S) (tropical:) A man bad, corrupt, or wicked, in respect of nature, or disposition. (Sh, JK, TA.) [See also دَاخِنٌ.]
دُخْنَةٌ دُخْنَةٌ داخ دخن دخنه دخننه دخنة i. q. ذَرِيَرةٌ [which generally means Particles of calamus aromaticus], (K,) or the like thereof, (S,) [i. e.] incense, or a substance for fumigation, (بَخُورٌ, JK, Mgh, Msb,) [of any kind, and particularly] like ذريزة, (Mgh, Msb,) with which houses, or tents, or chambers, (S Mgh, Msb, K,) or a house, or tent, or chamber, (JK, M,) and clothes, (M,) are fumigated. (JK, S M, Mgh, Msb, K.) -A2- See also دَخَنٌ. ― -b2- [Hence, app.,] أَبُو دُخْنَةِ or ابو دُخْنَةَ A certain bird, (IB, K, TA,) the colour of which is like that of the قُبَّرَةٌ [or lark]: so says IB: or, as in some MSS., like the colour termed الغُبْرَة [i. e. dust-colour]. (TA.)
دُخْنَآءٌ دُخْنَآءٌ دخنآء A species of عُصْفُور [or sparrow]; as also ↓ دُخْنَانٌ. (K, * TA.)
يَوْمٌ دَخْنَانٌ يَوْمٌ دَخْنَانٌ يوم دخنان (tropical:) A hot, or an intensely hot, day: (JK, K, TA:) and لَيْلَةٌ دَخْنَانَةٌ (tropical:) a night intensely hot, (JK, TA,) in which the heat is such as takes away the breath; (TA;) as though it were overspread by smoke: (JK, TA:) or a dusky, or dingy, night, inclining to blackness. (S.)
دُخْنَانٌ دُخْنَانٌ دخنان : see دُخْنَآءٌ.
دُخَانٌ دُخَانٌ دخان (S, Msb, K) and ↓ دُخَّانٌ, (K,) which latter is the form [now] commonly used, (TA,) and ↓ دَخَنٌ, (S, K,) i. q. عُثَانٌ [a less usual term, meaning Smoke]: (K: [in the S it is said merely that the دُخَان of fire is well known:]) pl. (of the first, S, Msb) دَوَاخِنُ, (S, Msb, K,) like as عَوَاثِنُ is pl. of عُثَانٌ, (S, Msb,) the only other instance of the kind, (Msb,) deviating from rule, (S,) and دَوَاخِينُ, [also irreg., and both pls. of mult.,] and أَدْخِنَةٌ [a pl. of pauc.]. (K.) [Hence, the tribes of] Ghanee and Báhileh (غَنِىّ and بَاهِلَة) were called اِبْنَا دُخَانٍ [The two sons of smoke] (S, K, TA) because they smoked a party of men (دَخَّنُوا عَلَى قَوْمٍ) in a cave and so killed them. (TA.) Hence also, (S,) ↓ هُدْنَةٌ عَلَى دَخَنٍ (tropical:) A calm [or truce] for a cause other than recon- ciliation: (S, K, TA: [in the CK, لَغَلَبَةٍ is erroneously put for لِعِلَّةٍ:]) or (assumed tropical:) [as a cloak] upon [i. e. concealing] inward corruptness; from دَخِنَتِ النَّارُ explained above; [see 1;] (Msb;) [for] IAth says that it likens inward corruptness beneath outward rectitude to the smoke [or smoking] of fresh, or moist, firewood: (TA:) or (assumed tropical:) upon latent rancour or malevolence: (S and TA in art. هدن:) but A'Obeyd, in explaining a trad. in which it occurs, takes it from دَخَنٌ as signifying “ a duskiness, or dinginess, inclining to blackness,” in the colour of a beast or of a garment; for he says that it means [a case in which] the mutual love of two parties will not become pure, like the duskiness, or dinginess, that is in the colour of a beast. (TA.) ― -b2- دُخَانٌ is also used by the Arabs for (assumed tropical:) Evil, or mischief, when it arises; as in the saying, كَانَ بَيْنَنَا أَمْرٌ ارْتَفَعَ لَهُ دُخَانٌ [There was between us an affair that had evil, or mischief, arising in consequence of it]. (TA.) ― -b3- It also means (assumed tropical:) Dearth, drought, sterility, or unfruitfulness; and hunger: and so it has been said to mean in the Kur xliv. 9: for it is said that the hungry [once] saw smoke (دُخَان) between him and the sky: or hunger is thus called because of the dryness of the earth in drought, and the rising of the dust, which is likened to دُخَان [properly so termed]. (TA.) ― -b4- [In the present day, it is also applied, but generally pronounced ↓ دُخَّان, to Tobacco; nicotiana tabacum of Linn.]
دُخَّانٌ دُخَّانٌ دخان : see the next preceding paragraph, first and last sentences.
دَاخِنٌ دَاخِنٌ داخن Firewood producing دُخَان [or smoke]. (TA.) ― -b2- [Hence,] خُلُقٌ دَاخِنٌ (assumed tropical:) A bad, corrupt, or wicked, nature or disposition. (TA.) [See also دَخِنٌ.]
دَاخِنَةٌ دَاخِنَةٌ داخنه داخنة [A chimney;] a hole, or perforation, [or hollow channel,] in which are pipes of baked clay (اـِرْدَبَّات) [for the passage of smoke]: (JK:) its pl. is دَوَاخِنُ, (TA,) signifying holes, or apertures, [or hollow channels, for the passage of smoke,] made over frying-pans and the fire-places of baths &c.; (K, TA;) called by the vulgar مَدَاخِنُ [pl. of ↓ مَدْخَنَةٌ]. (TA.)
أَدْخَنُ أَدْخَنُ ذ , applied to a ram [&c.], (JK, S,) Of a dusky, or dingy, colour, inclining to blackness: (JK, S, K:) fem. دَخْنَآءُ. (S, K.)
مَدْخَنٌ [ مَدْخَنٌ مدخن A place of smoke.]
مَدْخَنَةٌ مَدْخَنَةٌ مدخن مدخنه مدخنة : see دَاخِنَةٌ.
مِدْخَنَةٌ مِدْخَنَةٌ مدخن مدخنه مدخنة A vessel for fumigation; i. q. مِجْمَرَةٌ: (K:) or differing from the مِجْمَرَة, [app. in being made only of baked clay,] and not disapproved; whereas the مجمرة is disapproved, because generally of silver: (Mgh in art جمر:) pl. مَدَاخِنُ. (TA.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.002 harfدَخَنَ
دَخَنَ A , U ( n. ac. دَخْن 1 , دُخُوْن 27 ),
a. Smoked, sent up smoke.
b. Steamed, sent up vapour.
دَخِنَ
دَخِنَ A ( n. ac. دَخَن 4 ),
a. Was smoked, smoky ( meat ).
b. Was smoky ( fire ).
دَخَّنَ
دَخَّنَ II ,
a. Smoked, made smoky; fumigated.
تَدَخَّنَ
تَدَخَّنَ V ,
a. Was fumigated.
دُخْن
دُخْن 3 ,
a. Millet ( grain ).
دُخْنَة
دُخْنَة 3t ,
a. Dusky colour, dinginess.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok13.882 harfدخن
دَخَنَ - يَدْخَنُ (دَخِنَ - يَدْخَنُ) - دُخَان
دَخَنَ - يَدْخَنُ (دَخِنَ - يَدْخَنُ) + الكائن أو حريقه: يطلق دُخاناً: يحترق فيتحول بعضه إلى أبخرة وغازات تنطلق في الهواء بلون خاص
دُخَان: على وزن " فـُعال" اسم فعل مبالغة بمعنى مفعول من " دَخَنَ - يَدْخَنُ " : الجزء من المادة الذي ينطلق منها بعد احتراقه، والمؤلف من غازات وأبخرة وبقايا من
Mücavir kökler10 mücavir (15 toplam)
- سمو
2 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- أتي
2 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- رقب
1 ortak ayet · Rekabe Boyun demektir
- كره
1 ortak ayet · Hoşlanmadı
- سوي
1 ortak ayet · Seviye: Engebesiz düz yerdir
- طوع
1 ortak ayet · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
- يوم
1 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- أرض
1 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- بين
1 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- قول
1 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
Geçtiği ayetler(2)
فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ
DumanÖyleyse sen gözle. Göğün açıkça bir duman çıkaracağı gün;
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دخن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عثن, بخر, غبر |
| Zıt Kök | صفو |
| Çekirdek Özet 1 | Yanma veya tutuşma sürecinde ortaya çıkan, görüşü ve berraklığı örten yoğun duman ve tütme |
| Çekirdek Özet 2 | Maddenin henüz ayrışmamış, yoğun ve gaz halindeki ilk kozmik evresi ile kıyamet azabını haber veren kuşatıcı duman |
| Çekirdek Özet 3 | Belirsizlik, gizli husumet, algının perdelenmesi ve arı olmayan ara durumların teşhisi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yanma atığı sayarak kozmolojik başlangıçtaki biçimlenmemiş gaz kütlesi vasfını ve ahlaki-siyasi alandaki sinsi bulanıklık boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دخ | İçeri sızma, nüfuz etme, örtme ve alttan alta yayılma (karşılaştır: دخل içeri girmek, araya sızmak; دخر küçülüp sinmek, boyun eğerek içeri çekilmek) | ن | Yayılma ve süreklilik bildiren harfin eklenmesiyle hareket, sinsi ve sürekli biçimde yükselip havayı, kokuyu ve görüşü bütünüyle kuşatan tütme ve dumana dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı | Geçiş, açılma, bir mahiyete giriş ve nüfuz etme eşiği |
| خ | Çit / engel (türetme imge, sürtünmeli ses) | Saydamlığı kesintiye uğratan, görüşe mani olan yoğun sürtünme ve örtücü perde |
| ن | Filiz / balık / hareket | Sürekli akış, dalga dalga yayılma, genleşme ve canlı bir biçimde dağılma |
| دخن | Yoğun bir perdelenme eşiğinden geçerek sürekli dalgalar halinde yayılan ve görüşü örten akışkan kütle | İçten içe yanan kaynağın açığa çıkardığı, engeli ve mesafeleri aşarak her tarafa nüfuz eden örtücü duman hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ateşin harlanması veya üzerine yaş odun atılarak için için yanması sonucu çıkan koyu duman; duman kokusunun yemeğe sinerek tadını ve kokusunu bozması; duman rengindeki koyu gri ve bulanık ton |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa, şarabın ve meclisin arılığını överken duman kokusu ve is sinmemiş saf hali anlatmak üzere kökü kullanır: وفِتْيان صِدْقٍ قد غَدَوْتُ عليهِمُ / بلا دَخِن، ولا رَجِيع مُجَنَّبِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde ve kabile dilinde barışın ve uzlaşmanın samimi olmayıp altında gizli husumet barındırmasını nitelemek üzere "dumanlı/bulanık barış" هُدْنَةٌ على دَخَنٍ deyimi kullanılmıştır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça دخن kökü, hem yanma ve tütme eylemini (duman) hem de dumanımsı gri renginden ötürü darı (câvers) tanesini ifade eden çok katmanlı bir Sami kök mirasına dayanır. Kökün darı anlamındaki adı, Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde düzenli fonetik denkliklerle korunmuştur. İbranicede דֹּחַן (dōḥan), Süryanicede ܕܘܚܢܐ (duḥnā) ve Akadcada duḫnu biçimleriyle darı tahılını karşılar. Duman ve tütme semantiği Arapçada birincil fiziksel hareket (yanma dumanı, gaz bulutu, bulanıklık) olarak kökleşirken, diğer dillerde renk ve tanecik benzerliği üzerinden tahıl adına doğru bir semantik özelleşme gerçekleşmiştir. Arapçada kökün hem duman hem tahıl (الدخن) hem de duman isi rengindeki canlılar (كبش أدخن) için kullanılması, kökün ana omurgasının "görüşü veya rengi bulandıran duman/is kütlesi" olduğunu doğrular. Excel notundaki yağ veya kaygan madde kaydı klasik leksikografide doğrudan bu kökte değil, دهن kökünde yer almakta olup, dumanın ardında bıraktığı isli/yağsı kalıntı ile ancak ikincil bir çağrışım kurabilir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yanmadan yükselen gaz kütlesi, duman kokusunun ete/yemeğe sinmesi, bulanık gri renk | Kök Arapça içinde somut duman kaynağından ahlaki bulanıklık ve gizli öfke mecazlarına doğru genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice dōḥan, Süryanice duḥnā, Akadca duḫnu | Tahıl adı (darı) ortak Sami mirasında sabit olup duman rengi ve tohum benzerliği ile bu kökle fonetik ve morfolojik olarak örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış güvenilir bir kökteş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دخن | Anlamlı | Duman, tütme, bulanıklık | Ateşten çıkan duman, duman isi, darı tanesi, ahlaki bulanıklık | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دنخ | Anlamlı | Boyun eğme, baş eğme | Kişinin zilletle veya çaresizlikle başını aşağı eğmesi, alçalması | Kur'an'da geçmez; alçalma ve içe bükülme yönü |
| خدن | Anlamlı | Gizli dost, arkadaş, sırdaş | Nikahsız ve gizli tutulan dostluk bağı; kişinin sırrına ortak olan yakın | Kur'an'da geçer; örtülü ve sinsi ilişki bağı |
| خند | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel permütasyon |
| ندخ | Anlamlı | Arsızlık, pervasızlık | Kötü söze ve çirkinliğe aldırmayan, pervasız kimse | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn kaydı |
| نخد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel permütasyon |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دخن | Merkez | Duman, gaz bulutu, bulanıklık | Yanma sonucu çıkan, hem görüşü örten hem koku ve is bırakan yoğun gaz | Fiziksel duman ve ontolojik gaz halini birlikte içerir |
| عثن | Komşu | Tütme, alevsiz duman çıkarma | Alev almadan, için için tüten dumanın yükselmesi | Özellikle tütme eyleminin hareketine ve kokusuna odaklanır |
| بخر | Komşu | Buharlaşma, gaz salma | Isınan sıvının yükselen buharı veya kokunun yayılması | Yanma ve is içermez; su buharı veya hoş koku tütmesidir |
| غبر | Komşu | Toz bulutu, bulanıklık | Yerden kalkan toz ve toprağın havayı kaplaması | Gaz veya yanma ürünü değil, katı partiküllerin havaya kalkmasıdır |
| صفو | Zıt | Duruluk, saflık, berraklık | Hiçbir tortu, duman, keder ve bulanıklık taşımayan arılık | Görüşü ve mahiyeti örten dumanın tam karşıtı arı hal |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دخن | Duman, tütme, bulanıklaşma | Yanma sonucu yükselen gaz, görüşü örten is ve bulanıklık hali | Kesin |
| Latince | Fumus, Caligo | Duman, koyu sis, karanlık pus | Fumus doğrudan dumanı karşılarken caligo görüşü engelleyen pus ve zihinsel bulanıklığı verir | Güçlü |
| İngilizce | Smoke, Fume, Primordial gas | Duman, yoğun gaz, ilksel gaz | Smoke yanma dumanını, primordial gas ise göklerin yaratılışındaki gaz evresini açıklar | Güçlü |
| Almanca | Rauch, Qualm | Duman, yoğun boğucu duman | Qualm özellikle görüşü kapatan, boğucu ve bulanık duman etkisini tam karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Fumée, Vapeur sombre | Duman, koyu buhar | Yanma kaynaklı gaz kütlesini ve havayı kaplayan örtücü dumanı karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دخان (Fussilet 41:11) | Kozmik ilksel gaz ve madde evresi | Evrenin yaratılış sürecinde göklerin henüz katılaşmamış, ayrışmamış sıcak gaz ve bulutsu hali |
| دخان (Duhân 44:10) | Kuşatıcı azap dumanı ve kıyamet alameti | Gökyüzünü kaplayarak insanları çaresiz bırakan, boğucu, açlık ve helak habercisi apaçık duman |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Evrenin yaratılışı ve hudûs meselesi | Göğün yaratılmadan önceki gaz kütlesinin (duhân) ezeli bir madde mi yoksa yaratılmış bir cevher mi olduğu | Maddenin ilk var edilişindeki şekilsiz gaz hali |
| Fıkıh | Necaset ve istihale bahsi | Dumanın ve isin necis maddelerden kaynaklanması durumunda temizleyici istihale geçirip geçirmediği | Maddenin yanarak havaya karışan uçucu formu |
| Tefsir | Duhân suresi bağlamı ve kıyamet alametleri | Duhân ayetinin Mekke dönemindeki kuraklık ve açlık sonucu oluşan serap benzeri duman mı yoksa ahir zamandaki gerçek duman mı olduğu | Somut azap perdesi ile fiziksel kıyamet işareti |
| Hadis | Fiten ve melâhim rivayetleri | Toplumsal barışın arı olmayıp fitne ve sinsi husumet tortuları taşıması (هدنة على دخن) | Ahlaki ve siyasi samimiyetsizlik, içten içe kaynayan tehlike |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve son buluş dengesi | Ontolojik başlangıç ve eskatolojik uyarı | Sınır tayini | Varlığın başlangıcındaki ham madde ile hesap günündeki hesaplaşma baskısını gösterir | Güçlü |
| İlmi | Astrofizik ve kozmoloji | İlksel nebula / kozmik gaz bulutu | Faz geçişi | Yıldızların ve gök cisimlerinin yoğunlaşmadan önceki gaz ve toz evresini tanımlar | Güçlü |
| Siyasi | Anlaşmalar ve kriz yönetimi | Bulanık ve kırılgan mutabakat | Erteleme | İçten içe husumet ve güvensizlik barındıran, sağlam ilkelere dayanmayan geçici ateşkes | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa şeffaflığı | Spekülatif pus ve enformasyon kirliliği | Belirsizlik üretme | Gerçek arz-talep verilerinin gizlendiği, aldatıcı ve puslu piyasa ortamı | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi artışı ve faz dönüşümü (Kozmik gaz dinamiği) | Katı veya sıvı yapının termal ayrışma ile düzensiz, her yönü kaplayan ve ışık geçirgenliğini azaltan gaz fazına evrilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal anomi ve gizli çatışma hali | Açık savaşın olmadığı fakat tarafların kin ve şüpheyi içlerinde biriktirerek iletişimi zehirlediği örtülü gerilim ortamı | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir odun veya ocak dumanı seviyesine indirgeyerek ayetlerdeki kozmolojik ve eskatolojik derinliği göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, göklerin inşa sürecindeki ham gaz kütlesinden kıyamet sürecindeki boğucu kozmik kuşatmaya kadar varlığın dönüşüm evrelerini tanımlar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Fussilet 41:11 ayetindeki dumanı mecaz sayıp modern astronominin açıkladığı erken evren gaz yoğunlaşmasını kaçırmak veya Duhân suresindeki uyarıyı anlamsızlaştırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem evrenin ilk oluşum evresini hem de ahir zamandaki büyük kozmik ve siyasi kırılmaları tek bir fiziksel metafor üzerinden açıklama kudretini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmolojik yaratılış ayetlerinde (Fussilet 41:11) ve kıyamet öncesi şiddetli sarsıntı ve azap tehdidi içeren ayetlerde (Duhân 44:10). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılışın yoktan var ediliş sonrasındaki biçimlenme aşamalarını inkâr eden yaklaşımları ve eskatolojik tasvirleri sadece sembolik kuruntulardan ibaret gören bakışları düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamIsı ve yanma neticesinde yükselen, görüşü perdeleyen, kokusu ve isi sinen yoğun gaz kütlesi.
- Soyut anlamArılığın ve şeffaflığın kaybolduğu, içten içe süren husumet, belirsizlik ve henüz biçim almamış hamlık durumu.
- Sistematik karşılıkMaddenin ayrışmamış kozmik başlangıç hali ile ahlaki-siyasi yapılardaki sinsi çözülüş evresi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde zaman içinde biriken duman ve bulanıklık yoğunluğunu; ortamdaki gaz ve partikül yoğunluğunu; bu yoğunluğun dalga dalga yayılım gradyanını; ortamın arılık ve şeffaflık katsayısını; tütme ve yanma kaynaklı üretim katsayısını; durulma ve filtreleme direncini simgeler. Duman yoğunlaştıkça (), saydamlık ve görüş mesafesi () sıfıra yaklaşarak mutlak perdelenme gerçekleşir.