دخن

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: د-خ-ن2 sîga, 10 mücavir kök, 2 ayet, 2 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.سويطوعدخنسموقولأتيبينبِدُخَانٍكرهيوم

KökSîga 2Ayet 2Sure 2Mücavir 10

▶ Ağı aç (3B)

دخن

د - خ - ن

KÖK
  • 2 geçiş
  • 2 ayet
  • 2 sîga
  • 13 sözlük

Duhan (dal,hı) : Dumandır. Yağ, kaygan madde demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Duhan (dal,hı) : Dumandır. Yağ, kaygan madde demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.205 harf
باب الخاء والدال والنون معهما خ د ن، د خ ن، د ن خ مستعملات خدن: خِدْنُ الجارية: محدثها، وكانوا لا يمتنعون من خِدْنُ يُحَدِّثُها فهدمه الإسلام، قال: "ولا مُتَّخِذَاتِ أخدان" . والخِدانُ والخَدينُ: مُخادِنُكَ يكون معك في ظاهر أمرك وباطنه. دخن: دَخَنَ الدُّخَانُ دُخْونا: سطع. والداخِنةُ: كوى فيها إرْدَبَاتٌ تُتَّخَدُ على المقالي والأتونات، قال: كمثل الدَّواخِن فوق الإرينا ودَخَنَ الغبار أي سطع،
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR710 harf
دُخان النار معروف، والجمع دَواخِنٌ. والدَخَنُ أيضاً: الدُخانُ. قال الأعشى: تُباري الزِجاجَ مَغاويرُهـا شَماطيطَ في رَهَجٍ كالدَجَن ومنه: هُدنةٌ على دَخَنٍ أي سكونٌ لعلّةٍ لا لصلحٍ. والدَخَنُ أيضاً: الكُدورَةُ إلى السواد، قال المعطَّل الهذَليّ يصف سيفاً: لَيْنٌ حُسامٌ لا يليق ضَريبَةًفي مَتْنِهِ دَخَنٌ وأَثْرٌ أَحْلَسُ ودَخَنَتِ النار تَدْخُنُ وتَدْخِنُ: ارتفع دُخانها. وادَّخَنَتْ مثله
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR3.862 harf
خ د ن خدن ، دخن ، دنخ : مستعملة . خدن : قال اللَّيثُ : الْخِدْنُ والْخَدِينُ : الذِي يُخَادِنُكَ . . يكون معك في كلِّ أمرٍ ظاهر وباطن . وخِدْنُ الجارية : مُحَدِّثُها . قال : وكانوا في الجاهليَّة لا يمتنعون من خِدْنٍ يُحَدِّث الجاريةَ ، فجاء الإسلامُ بهَدْمِهِ . قال الله جلّ وعزّ : ( محصنات غير مسافحات ولا متخذات أخدان ( [ النِّساء : 25 ] . يعني أَنْ يتَّخِذْن أَصْدِقاءَ . دخن : قال أبو عبيد :
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR3.667 harf
(باب الدال والخاء وما يثلثهما) (دخر) الدال والخاء والراء أصلٌ يدلُّ على الذُّل. يقال دَخَرَ الرّجُلُ، وهو داخِر، إذا ذَلَّ. وأَدْخَرَه غيرُه: أَذَلَّه. فأما الدَّخْدَار فالثَّوب الكريمُ يُصانُ. قال:‏ * ويَجْلُو صَفْحَ دَخْدارٍ قَشِيبِ(1) *‏ وليس هذا من الكلمة الأولى في شيءٍ؛ لأنَّ هذه مُعرّبة، قالوا: أصلها تَخْت دار، أي مَصُونٌ في تَخْت(2).‏ (دخس) الدال والخاء والسين أصلٌ واحد، يدلُّ على
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR920 harf
- الدخان كالعثان (قال ابن منظور: العثان والعثن: الدخان، والجمع: عواثن على غير قياس، وكذلك جمع الدخان دواخن، والدواخن والعواثن لا يعرف لهما نظير. اللسان (عثن) ) : المستصحب للهيب، قال: ﴿ثم استوى إلى السماء وهي دخان﴾ [فصلت/11]، أي: هي مثل الدخان، إشارة إلى أنه لا تماسك لها، ودخنت النار تدخن: كثر دخانها (انظر: الأفعال 3/290)، والدخنة منه، لكن تعورف فيما يتبخر به من الطيب. ودخن الطبيخ: أفسده الدخان
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR569 harf
د خ ن سطـع الدخـان والدواخـن‏.‏ ودخـن الدخـان‏:‏ ارتفـع‏.‏ ودخنت النار‏:‏ سطع دخانها تدخن ودخنت تدخن‏:‏ فسدت لكثرة دخانها‏.‏ ودخن الطبيخ دخناً‏:‏ غلب الدخـان علـى طعمـه‏.‏ ودخن ثيابه‏:‏ من الدخان والدخنة وهي بخور‏.‏ وتدخّن الرجل وادّخن منهما‏.‏ وهذا حطب ومـن المجـاز‏:‏ ‏"‏ هدنـة علـى دخـن ‏"‏‏.‏ استعيـر مـن دخن النار والطبيخ‏.‏ وهو دخن الخلق‏:‏ فاسده‏.‏ ودخن الغبار‏:‏ سطع‏.‏ قال‏:‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR4.402 harf
الدُّخْن: الجَاوَرْس، وفي المحكم: حَبُّ الجاوَرْس، واحدته دُخْنَة. والدُّخَان: العُثانُ، دخان النار معروف، وجمعه أَدْخِنة ودَواخِن ودَواخِينُ، ومثل دُخَان ودواخِن عُثان وعواثِن، ودَواخِن على غيرقياس؛ قال الشاعر: كأَنَّ الغُبارَ، الذي غادَرَتْ ضُحَيَّا، دَواخِنُ من تَنْضُبِ ودخن الدُّخانُ دُخوناً إذا سطَع. ودَخَنتِ النارُ تَدْخُن وتَدْخِن (* قوله «تدخن وتدخن» ضبط في الأَصل والصحاح من حد ضرب ونصر،
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR334 harf
* د خ ن * * دُخَانُ * النار معروف وجمعه * دَوَاخِنُ * كعُثان وعواثن على غير قياس و * دَخَنَتِ * النار ارتفع دخانها وبابه قطع وخضع و * ادَّخَنَتْ * مثله و * دَخِنَتِ * النار إذا فسدت بإلقاء الحطب عليها حتى هاج دخانها و * دَخِنَ * الطبيخ إذا تدخنت القدر وبابهما طرِب و * الدُّخْنُ * الجاورس و * الدُّخْنَةُ * كالذريرة تُدخَّن بها البيوت
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR6.622 harf
) ( الدُّخْنُ بالضمِّ ) : الجَاوَرْسُ ، كما في الصِّحاحِ . وفي المُحْكَم : ( حَبُّ الجَاوَرْس ، أَو حَبٌّ أَصْغَرُ منه أَمْلَسُ جِدًّا بارِدٌ يابِسٌ حابِسٌ للطَّبْعِ ) ، كما ذَكَرَه الأَطبَّاءُ . ( والدُّخانُ ، كغُرابٍ وجَبَلٍ ) ، كِلاهُما عن الجَوْهرِيّ ؛ وأَنْشَدَ للأَعْشى : تُبارِي الزِّجاجَ مَغاوِيرُهاشَماطِيط في رهَجٍ كالدَّخَنْ ( و ) فيه لُغةٌ ثالِثَةٌ : الدُّخَّانُ مِثْل ( رُمَّان ) وهو
Maddenin bağlantısı

) ( الدُّخْنُ بالضمِّ ) : الجَاوَرْسُ ، كما في الصِّحاحِ . وفي المُحْكَم : ( حَبُّ الجَاوَرْس ، أَو حَبٌّ أَصْغَرُ منه أَمْلَسُ جِدًّا بارِدٌ يابِسٌ حابِسٌ للطَّبْعِ ) ، كما ذَكَرَه الأَطبَّاءُ . ( والدُّخانُ ، كغُرابٍ وجَبَلٍ ) ، كِلاهُما عن الجَوْهرِيّ ؛ وأَنْشَدَ للأَعْشى : تُبارِي الزِّجاجَ مَغاوِيرُهاشَماطِيط في رهَجٍ كالدَّخَنْ ( و ) فيه لُغةٌ ثالِثَةٌ : الدُّخَّانُ مِثْل ( رُمَّان ) وهو المَشْهورُ على الأَلْسِنَةِ : ( العُثانُ ) وهو مَعْروفٌ ، ( ج أَدْخِنَةٌ ودَواخِنُ ودَواخِينُ ) ، ومِثْل دُخَان ودَواخِن عُثَان وعَواثِن على غَيْرِ قِياسٍ ؛ كما في الصِّحاحِ ؛ قالَ الشاعِرُ : كأَنَّ الغُبارَ الذي غادَرَتْضُحَيَّا دَواخِنُ مِنُ تَنْضُبِ ( وابْنا دُخانٍ : غَنِيٌّ وباهِلَةُ ) ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ . قيلَ : سُمُّوا به لأَنَّهم دَخَّنوا على قوْمٍ في غارٍ فقَتَلُوهم . وحكى ابنُ بَرِّي أَنَّهم إنَّما سُمُّوا بذلِكَ لأَنَّه غَزَاهُم مَلِكٌ مِنَ اليمنِ ، فدخَلَ هو وأَصْحابُه في كَهْفٍ ، فنَذِرَت بهم غَنِيُّ وباهِلَةُ فأَخَذُوا بابَ الكهْفِ ودَخَّنوا عليهم حتى ماتُوا ؛ وأَنْشَدَ للأَخْطَلِ : تَعُوذُ نساؤُهُمْ يا بْنَيْ دُخَانٍ ولولا ذاكَ أُبْنَ مع الرِّفاق

ِقالَ : يُريدُ غنِيًّا وباهِلَةَ ؛ ( قالَ ) وقالَ الفَرَزْقُ يهْجُو الأَصمَّ الباهِلِيّ : أَأَجْعَل دارِماً كابْنَيْ دُخانٍ ( و ) مِن المجازِ : ( هُدْنَةٌ على دَخَنٍ ، محرّكةً ) ، قالَ الجَوْهرِيُّ : ( أَي سكونٌ لِعِلَّةٍ لا لِصُلْحٍ ) . قالَ ابنُ الأَثيرِ : شبَّهها بدُخَانِ الحَطَبِ الرَّطْب لمَا بَيْنهم مِنَ الفَسادِ الباطِنِ تحْتَ الصَّلاحِ الظاهِرِ ؛ وقد جاءَ هذا في الحدِيثِ ، وقالَ أبو عُبَيْدٍ في تفْسِيرِه ؛ أَي لا ترجعُ قلوبُ قوْمٍ على ما كانتْ عليه ، أَي لا يَصْفُو بعضُها لِبَعْضٍ ولا ينْصَعُ حُبّها كالكُدُورَةِ التي في لوْنِ الدَّابَّةِ . قلْتُ : أَخَذَه مِنَ الدَّخَن الذي هو الكدرُ إلى سوادٍ يكونُ في لوْنِ الدَّابَّةِ أَو الثَّوْبِ . ( ودَخِنَ الطَّعامُ ، كفَرِحَ ) ، وكَذلِكَ اللَّحمُ : ( أَصابَهُ دُخانٌ ) في حَالِ شَيِّه أَو طَبْخهِ ( فأَخَذَ رِيحَهُ ) حتى غَلَبَ على طَعْمِه . ( و ) مِنَ المجازِ : دَخِنَ ( خُلُقُه ) : إذا ( ساءَ ) وفَسدَ ( وَخَبُثَ ) . ورجُلٌ دَخِنُ الخُلُقِ ؛ كما في الصِّحاحِ ، وهو قوْلُ شَمِر . ( والدَّواخِنُ : كُوًى تُتَّخَذُ على المَقالِي والأَتُّوناتِ ) ، الواحِدَةُ دَاخِنَةٌ ؛ وأَنْشَدَ الأَزْهرِيُّ : كمِثْلِ الدَّواخِنِ فَوْقَ الإِرِينا قلْتُ : العامَّةُ تسَمِّيها المَدَاخِنِ . ( والدُّخْنَةُ ) في الأَلوانِ ، بالضمِّ : ( كُدْرَةٌ في سَوادٍ ) ، وهو الشَّبِيهُ بلوْنِ الحدِيدِ . ( دَخِنَ ، كفَرِحَ ، فهو أَدْخَنُ ، وهي دَخْناءُ ) ؛ يقالُ : كَبْشٌ أَدْخَنُ وشاةٌ دَخْناءُ بَيِّنةُ الدَّخَنِ ، كما في الصِّحاحِ ؛ وقالَ رُؤْبَة : مَرْتٌ كظَهْر الصَّرْصَران الأَدْخَنِ

( و ) الدُّخْنَةُ : شبْهُ ( ذَريرَةٍ تُدَخَّنُ بها البُيوتُ ) ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ . وفي المُحْكَم : الثِّيابُ أَو البَيْتُ . ( ويومٌ دَخنانٌ ، ك ) سَحْبانٍ : ( سَخْنانٌ ) . ولَيْلَةٌ دَخْنانَةٌ : شدِيدَةُ الحرِّ والغَيْمِ كأنَّما يَغْشاها دُخانٌ ؛ وهو مجازٌ . ( و ) مِن المجازِ : ( الدَّخَنُ ، محرَّكةً : الحِقْدُ ) ؛ قالَ قَعْنَب : وقد عَلِمْتُ على أَني أُعاشِرُهملا نَفْتَأُ الدَّهْرَ إِلاَّ بَيْنَنا دَخَنُ ( و ) الدَّخَنُ أَيْضاً : ( سُوءُ الخُلُقِ ) وخُبثُه . يقالُ : إنَّه لدَخِنُ الخُلُقِ : أَي خَبِيثهُ ؛ عن شَمِرٍ وهو مجازٌ . ( و ) الدَّخَنُ : ( فِرِنْدُ السَّيْفِ ) ، وبه فُسِّر قوْلُ المعطَّلِ الهُذَليَّ يَصِفُ سَيْفاً : لَيْنٌ حُسامٌ لا يِليِقُ ضَريبةًفي مَتْنِه دَخَنٌ وَأَثْرٌ أحلَسُوفي الأَساسِ : الدَّخَنُ في السَّيْفِ : يَتَراءَى في متْنهِ مِن شدَّةِ الصَّفاءِ مِن سَوادٍ ؛ وهو مجازٌ . ( و ) مِنَ المجازِ : الدَّخَنُ : ( تَغَيُّرُ الدِّيْنِ و العَقْلِ والحَسَبِ ) ، اسْتُعِير مِن دَخنِ النارِ والطّبيخِ . ( والدَّخْناءُ أَو والدُّخْنانُ ، بالضَّمِّ : عُصْفُورٌ ) ، أَي ضَرْبٌ منه . ( وأَبو دُخْنَةَ ، بالضَّمِّ : طائِرٌ ) يُشْبِه لَوْنه لَوْنَ القُبَّرة ؛ عن ابنِ بَرِّي . وفي بعضِ الأصُولِ : لَوْن الغبرةِ . ( و ) المِدْخَنَةُ ، ( كمِكْنَسَةٍ : المِجْمَرَةُ ) ، والجمْعُ المدَاخِنُ . ( ودَخَنَتِ النَّارُ ، كمَنَعَ ونَصَرَ دَخْناً ودُخُوناً ، وأَدْخَنَتْ ) كأَكْرَمَتْ ، ( ودَخَّنَتْ ) بالتَّشْديدِ وهذه عن

الزَّمَخْشرِيِّ رَحِمَه الّلهُ تعالَى ، ( وادَّخَنَتْ ) على افْتَعَلَتْ : ( ارْتَفَعَ دُخانُها ) ، ولم يَذْكُرِ الجَوْهرِيُّ أَدْخَنَتْ ودَخَّنَتْ . ( و ) دَخِنَتْ ، ( كفَرِحَتْ : أُلْقِيَ عليها حَطَبٌ فأُفْسِدَتْ لِيَهِيجَ لها دُخانٌ ) شَدِيدٌ ، نَقَلَه الجَوْهرِيُّ . ( و ) مِنَ المجازِ : دخنَ ( النَّبْتُ ؛ و ) كذا ( الدَّابَّةُ ) : إِذا ( صارتْ أَلْوانُهما كُدْرَةً في سَوادٍ ) كأَنَّه علاهُما الدُّخانُ ، والاسمُ الدَّخَنُ ، محرَّكةً ، به فسَّرَ الجَوْهرِيُّ قوْلَ المعطَّلِ الهُذَلي : السَّابق ؛ ( كدَخُنَ ، ككَرُمَ ، دُخْنَةً ، بالضَّمِّ . ( ودُخَيْنٌ ، كزُبَيْرٍ : ابنُ عامِرٍ ) الحجريُّ ( تابِعِيٌّ ) عن عقبَةَ بنِ عامِرٍ ، رَضِيَ الّلهُ تعالَى عنه ، وعنه كعبُ بنُ عَلْقَمَةَ وابنُ الغمِّ الأفْريقيُّ ، ثِقَةٌ قُتِلَ سَنَة مائةٍ ، كذا في الكاشِفِ . وزادَ ابنُ حَبَّانٍ : هو منْ أَهْلِ مِصْرَ ، ورَوَى عنه بكْرُ بنُ سوادَةَ . وقالَ الحافِظُ : وابْنُه عامِرُ بنُ دُخَيْن رَوَى عن أَبيهِ . ( وادَّخَنَ الزِّرْعُ ) ، على افْتَعَلَ : ( اشْتَدَّ حَبُّه ) ، وذلِكَ إذا عَلَتْه كدْرَةٌ قَلِيلَةٌ . ( و ) مِن المجازِ : ( دَخَنَ الغُبارُ دُخُوناً ) : أَي ( سَطَعَ ) وارْتَفَعَ ؛ ومنه قوْلُ الشاعِرِ : اسْتَلْحَمَ الوَحْشَ على أَكْسائِهاأَهْوجُ مِحْضِيرٌ إذا النَّقْعُ دَخَنْ وممَّا يُسْتدركُ عليه : دَخِنَ الطَّبيخُ ، كفَرِحَ : إذا تَدَخَّنَتِ القِدْرُ ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ . وشَرابٌ دَخِنٌ ، ككَتِفٍ : مُتَغَيِّرُ الرَّائِحَةِ ؛ قالَ لبيدٌ : وفِتْيانِ صِدْقٍ قد غَدَوتُ عليهِمُبلا دَخِن ولا رَجِيعٍ مُجَنَّبِوالمُجَنَّبُ : الذي باتَ في الباطِيَة . والدُّخانُ : الجَدْبُ والجُوعُ ، وبه فَسِّرَ قوْلُه تعالَى : { يَوْم تأْتي السَّماءُ

بدُخانٍ مُبِينٍ } أَي بجَدْبٍ بَيِّن . يقالُ : إِنَّ الجائِعَ كانَ يَرَى بَيْنه وبَيْن السَّماءِ دُخاناً مِن شدَّةِ الجُوعِ . وقيلَ : بل قيلَ للجُوعِ دُخانٌ ليُبْسِ الأرْضِ في الجدْبِ وارْتِفاعِ الأَرْض ، فشبّهَ غُبْرتها بالدّخانِ ؛ ومنه قيلَ لسَنَةِ المجاعَةِ : غَبْراءُ ، وجُوع أَغْبَرُ . ورُبَّما وَضَعتِ العَرَبُ الدُّخانَ مَوْضِع الشَّرِّ إذا عَلا فيقولُونَ : كانَ بَيْننا أَمْرٌ ارْتَفَع له دُخانٌ . وتَدَخَّنَ الرَّجلُ بالدُّخْنةِ وادَّخَنَ على افْتَعَلَ ودَخَّنَ بها غيرَهُ ؛ قالَ : آلَيْتُ لا أَدْفِن قَتْلاكُمُفَدَخِّنوا المَرْءَ وسِرْبالهودَخَنُ الفتْنَةِ ، محرَّكةً : ظُهُورُها وإِثارَتُها . وخُلُقٌ دَاخِنٌ : فاسِدٌ . وحَطَبٌ دَاخِنٌ : يأْتي بالدُّخان . وأَبو الحَسَنِ عليُّ بِنُ عُمَرَ بنِ أَحمدَ بنِ جَعْفَرِ بنِ حمْدَان بنِ دُخَان البَغْدادِيُّ ، كغُرَابٍ : محدِّثٌ رَوَى عنه عبْدُ العَزيزِ الأزجيُّ ، وماتَ سَنَة 306 . وأَبو البَرَكَات ليثُ بنُ أَحْمدَ البَغْدادِيُّ المَعْروفُ بابنِ الدُّخْني ، بالضمِّ : محدِّثٌ ، ذَكَرَه المنذرِيّ في التكْمِلَةِ وضَبَطَه وقالَ : ظُنَّ أَنَّه مَنْسوبٌ إلى الدّخنِ الحَبَّةِ المَعْرُوفَة . ووادِي الدّخان : بَيْن كفافةَ والوجهِ .

: ( ذَخِينُو ، بفتْحٍ فكسْرٍ : قرْيةٌ بسَمَرْقَنْد ، منها عبْدُ الوَهابِ بنُ الأَشْعَث الذَّخِينويُّ الحنَفيُّ عن الحَسَنِ بنِ عَرَفَة .

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR10.034 harf
دَخَنَتِ النَّارُ 1 دَخَنَتِ النَّارُ دخنت النار , aor. دَخَنَ and دَخُنَ , (S, K,) inf. n. دَخْنٌ and دُخُونٌ, (K,) The دُخَان of the fire rose; [i. e. the fire smoked, or sent up smoke;] as also ↓ اِدَّخَنَت, (S, K,) of the measure اِفْتَعَلَت; (S;) and ↓ أَدْخَنَت, and ↓ دَخَّنَت; (K;) the last with teshdeed, mentioned by Z. (TA.) ― -b2- And دَخَنَ الدُّخَانُ, (JK,) and الغُبَارُ (K) and
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.002 harf
دَخَنَ دَخَنَ A , U ( n. ac. دَخْن 1 , دُخُوْن 27 ), a. Smoked, sent up smoke. b. Steamed, sent up vapour. دَخِنَ دَخِنَ A ( n. ac. دَخَن 4 ), a. Was smoked, smoky ( meat ). b. Was smoky ( fire ). دَخَّنَ دَخَّنَ II , a. Smoked, made smoky; fumigated. تَدَخَّنَ تَدَخَّنَ V , a. Was fumigated. دُخْن دُخْن 3 , a. Millet ( grain ). دُخْنَة دُخْنَة 3t , a. Dusky colour, dinginess.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok13.882 harf
دخن دَخَنَ - يَدْخَنُ (دَخِنَ - يَدْخَنُ) - دُخَان دَخَنَ - يَدْخَنُ (دَخِنَ - يَدْخَنُ) + الكائن أو حريقه: يطلق دُخاناً: يحترق فيتحول بعضه إلى أبخرة وغازات تنطلق في الهواء بلون خاص دُخَان: على وزن " فـُعال" اسم فعل مبالغة بمعنى مفعول من " دَخَنَ - يَدْخَنُ " : الجزء من المادة الذي ينطلق منها بعد احتراقه، والمؤلف من غازات وأبخرة وبقايا من
Tamamını oku

Sîgalar(2)

Mücavir kökler10 mücavir (15 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. سمو

    2 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır

  2. أتي

    2 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

  3. رقب

    1 ortak ayet · Rekabe Boyun demektir

  4. كره

    1 ortak ayet · Hoşlanmadı

  5. سوي

    1 ortak ayet · Seviye: Engebesiz düz yerdir

  6. طوع

    1 ortak ayet · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…

  7. يوم

    1 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir

  8. أرض

    1 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

  9. بين

    1 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir

  10. قول

    1 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

Geçtiği ayetler(2)

  1. فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ

    DumanÖyleyse sen gözle. Göğün açıkça bir duman çıkaracağı gün;

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökدخن
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerعثن, بخر, غبر
Zıt Kökصفو
Çekirdek Özet 1Yanma veya tutuşma sürecinde ortaya çıkan, görüşü ve berraklığı örten yoğun duman ve tütme
Çekirdek Özet 2Maddenin henüz ayrışmamış, yoğun ve gaz halindeki ilk kozmik evresi ile kıyamet azabını haber veren kuşatıcı duman
Çekirdek Özet 3Belirsizlik, gizli husumet, algının perdelenmesi ve arı olmayan ara durumların teşhisi
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca sıradan bir yanma atığı sayarak kozmolojik başlangıçtaki biçimlenmemiş gaz kütlesi vasfını ve ahlaki-siyasi alandaki sinsi bulanıklık boyutunu gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
دخİçeri sızma, nüfuz etme, örtme ve alttan alta yayılma (karşılaştır: دخل içeri girmek, araya sızmak; دخر küçülüp sinmek, boyun eğerek içeri çekilmek)نYayılma ve süreklilik bildiren harfin eklenmesiyle hareket, sinsi ve sürekli biçimde yükselip havayı, kokuyu ve görüşü bütünüyle kuşatan tütme ve dumana dönüşmüştür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
دKapıGeçiş, açılma, bir mahiyete giriş ve nüfuz etme eşiği
خÇit / engel (türetme imge, sürtünmeli ses)Saydamlığı kesintiye uğratan, görüşe mani olan yoğun sürtünme ve örtücü perde
نFiliz / balık / hareketSürekli akış, dalga dalga yayılma, genleşme ve canlı bir biçimde dağılma
دخنYoğun bir perdelenme eşiğinden geçerek sürekli dalgalar halinde yayılan ve görüşü örten akışkan kütleİçten içe yanan kaynağın açığa çıkardığı, engeli ve mesafeleri aşarak her tarafa nüfuz eden örtücü duman hareketi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamAteşin harlanması veya üzerine yaş odun atılarak için için yanması sonucu çıkan koyu duman; duman kokusunun yemeğe sinerek tadını ve kokusunu bozması; duman rengindeki koyu gri ve bulanık ton
Cahiliye şiiri kullanımıLebîd b. Rebîa, şarabın ve meclisin arılığını överken duman kokusu ve is sinmemiş saf hali anlatmak üzere kökü kullanır: وفِتْيان صِدْقٍ قد غَدَوْتُ عليهِمُ / بلا دَخِن، ولا رَجِيع مُجَنَّبِ
Erken Arapça kullanımErken dönem rivayetlerinde ve kabile dilinde barışın ve uzlaşmanın samimi olmayıp altında gizli husumet barındırmasını nitelemek üzere "dumanlı/bulanık barış" هُدْنَةٌ على دَخَنٍ deyimi kullanılmıştır

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

Sami etimolojik katman

Arapça دخن kökü, hem yanma ve tütme eylemini (duman) hem de dumanımsı gri renginden ötürü darı (câvers) tanesini ifade eden çok katmanlı bir Sami kök mirasına dayanır. Kökün darı anlamındaki adı, Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde düzenli fonetik denkliklerle korunmuştur. İbranicede דֹּחַן (dōḥan), Süryanicede ܕܘܚܢܐ (duḥnā) ve Akadcada duḫnu biçimleriyle darı tahılını karşılar. Duman ve tütme semantiği Arapçada birincil fiziksel hareket (yanma dumanı, gaz bulutu, bulanıklık) olarak kökleşirken, diğer dillerde renk ve tanecik benzerliği üzerinden tahıl adına doğru bir semantik özelleşme gerçekleşmiştir. Arapçada kökün hem duman hem tahıl (الدخن) hem de duman isi rengindeki canlılar (كبش أدخن) için kullanılması, kökün ana omurgasının "görüşü veya rengi bulandıran duman/is kütlesi" olduğunu doğrular. Excel notundaki yağ veya kaygan madde kaydı klasik leksikografide doğrudan bu kökte değil, دهن kökünde yer almakta olup, dumanın ardında bıraktığı isli/yağsı kalıntı ile ancak ikincil bir çağrışım kurabilir.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönYanmadan yükselen gaz kütlesi, duman kokusunun ete/yemeğe sinmesi, bulanık gri renkKök Arapça içinde somut duman kaynağından ahlaki bulanıklık ve gizli öfke mecazlarına doğru genişlemiştirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice dōḥan, Süryanice duḥnā, Akadca duḫnuTahıl adı (darı) ortak Sami mirasında sabit olup duman rengi ve tohum benzerliği ile bu kökle fonetik ve morfolojik olarak örtüşürGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış güvenilir bir kökteş tespit edilmemiştirVeri bulunamadı

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
دخنAnlamlıDuman, tütme, bulanıklıkAteşten çıkan duman, duman isi, darı tanesi, ahlaki bulanıklıkHedef kök; Kur'an'da geçer
دنخAnlamlıBoyun eğme, baş eğmeKişinin zilletle veya çaresizlikle başını aşağı eğmesi, alçalmasıKur'an'da geçmez; alçalma ve içe bükülme yönü
خدنAnlamlıGizli dost, arkadaş, sırdaşNikahsız ve gizli tutulan dostluk bağı; kişinin sırrına ortak olan yakınKur'an'da geçer; örtülü ve sinsi ilişki bağı
خندKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıMühmel permütasyon
ندخAnlamlıArsızlık, pervasızlıkKötü söze ve çirkinliğe aldırmayan, pervasız kimseKur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn kaydı
نخدKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıMühmel permütasyon

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
دخنMerkezDuman, gaz bulutu, bulanıklıkYanma sonucu çıkan, hem görüşü örten hem koku ve is bırakan yoğun gazFiziksel duman ve ontolojik gaz halini birlikte içerir
عثنKomşuTütme, alevsiz duman çıkarmaAlev almadan, için için tüten dumanın yükselmesiÖzellikle tütme eyleminin hareketine ve kokusuna odaklanır
بخرKomşuBuharlaşma, gaz salmaIsınan sıvının yükselen buharı veya kokunun yayılmasıYanma ve is içermez; su buharı veya hoş koku tütmesidir
غبرKomşuToz bulutu, bulanıklıkYerden kalkan toz ve toprağın havayı kaplamasıGaz veya yanma ürünü değil, katı partiküllerin havaya kalkmasıdır
صفوZıtDuruluk, saflık, berraklıkHiçbir tortu, duman, keder ve bulanıklık taşımayan arılıkGörüşü ve mahiyeti örten dumanın tam karşıtı arı hal

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaدخنDuman, tütme, bulanıklaşmaYanma sonucu yükselen gaz, görüşü örten is ve bulanıklık haliKesin
LatinceFumus, CaligoDuman, koyu sis, karanlık pusFumus doğrudan dumanı karşılarken caligo görüşü engelleyen pus ve zihinsel bulanıklığı verirGüçlü
İngilizceSmoke, Fume, Primordial gasDuman, yoğun gaz, ilksel gazSmoke yanma dumanını, primordial gas ise göklerin yaratılışındaki gaz evresini açıklarGüçlü
AlmancaRauch, QualmDuman, yoğun boğucu dumanQualm özellikle görüşü kapatan, boğucu ve bulanık duman etkisini tam karşılarGüçlü
FransızcaFumée, Vapeur sombreDuman, koyu buharYanma kaynaklı gaz kütlesini ve havayı kaplayan örtücü dumanı karşılarGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
دخان (Fussilet 41:11)Kozmik ilksel gaz ve madde evresiEvrenin yaratılış sürecinde göklerin henüz katılaşmamış, ayrışmamış sıcak gaz ve bulutsu hali
دخان (Duhân 44:10)Kuşatıcı azap dumanı ve kıyamet alametiGökyüzünü kaplayarak insanları çaresiz bırakan, boğucu, açlık ve helak habercisi apaçık duman

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamEvrenin yaratılışı ve hudûs meselesiGöğün yaratılmadan önceki gaz kütlesinin (duhân) ezeli bir madde mi yoksa yaratılmış bir cevher mi olduğuMaddenin ilk var edilişindeki şekilsiz gaz hali
FıkıhNecaset ve istihale bahsiDumanın ve isin necis maddelerden kaynaklanması durumunda temizleyici istihale geçirip geçirmediğiMaddenin yanarak havaya karışan uçucu formu
TefsirDuhân suresi bağlamı ve kıyamet alametleriDuhân ayetinin Mekke dönemindeki kuraklık ve açlık sonucu oluşan serap benzeri duman mı yoksa ahir zamandaki gerçek duman mı olduğuSomut azap perdesi ile fiziksel kıyamet işareti
HadisFiten ve melâhim rivayetleriToplumsal barışın arı olmayıp fitne ve sinsi husumet tortuları taşıması (هدنة على دخن)Ahlaki ve siyasi samimiyetsizlik, içten içe kaynayan tehlike

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVarlık ve son buluş dengesiOntolojik başlangıç ve eskatolojik uyarıSınır tayiniVarlığın başlangıcındaki ham madde ile hesap günündeki hesaplaşma baskısını gösterirGüçlü
İlmiAstrofizik ve kozmolojiİlksel nebula / kozmik gaz bulutuFaz geçişiYıldızların ve gök cisimlerinin yoğunlaşmadan önceki gaz ve toz evresini tanımlarGüçlü
SiyasiAnlaşmalar ve kriz yönetimiBulanık ve kırılgan mutabakatErtelemeİçten içe husumet ve güvensizlik barındıran, sağlam ilkelere dayanmayan geçici ateşkesGüçlü
İktisadiPiyasa şeffaflığıSpekülatif pus ve enformasyon kirliliğiBelirsizlik üretmeGerçek arz-talep verilerinin gizlendiği, aldatıcı ve puslu piyasa ortamıMuhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerEntropi artışı ve faz dönüşümü (Kozmik gaz dinamiği)Katı veya sıvı yapının termal ayrışma ile düzensiz, her yönü kaplayan ve ışık geçirgenliğini azaltan gaz fazına evrilmesiGüçlü
Beşeri bilimlerToplumsal anomi ve gizli çatışma haliAçık savaşın olmadığı fakat tarafların kin ve şüpheyi içlerinde biriktirerek iletişimi zehirlediği örtülü gerilim ortamıGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKelimeyi sadece sıradan bir odun veya ocak dumanı seviyesine indirgeyerek ayetlerdeki kozmolojik ve eskatolojik derinliği göz ardı etmek
Kur'an içi daha geniş anlamKök, göklerin inşa sürecindeki ham gaz kütlesinden kıyamet sürecindeki boğucu kozmik kuşatmaya kadar varlığın dönüşüm evrelerini tanımlar
Yanlış anlamanın doğuracağı hataFussilet 41:11 ayetindeki dumanı mecaz sayıp modern astronominin açıkladığı erken evren gaz yoğunlaşmasını kaçırmak veya Duhân suresindeki uyarıyı anlamsızlaştırmak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın hem evrenin ilk oluşum evresini hem de ahir zamandaki büyük kozmik ve siyasi kırılmaları tek bir fiziksel metafor üzerinden açıklama kudretini gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Kozmolojik yaratılış ayetlerinde (Fussilet 41:11) ve kıyamet öncesi şiddetli sarsıntı ve azap tehdidi içeren ayetlerde (Duhân 44:10).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Yaratılışın yoktan var ediliş sonrasındaki biçimlenme aşamalarını inkâr eden yaklaşımları ve eskatolojik tasvirleri sadece sembolik kuruntulardan ibaret gören bakışları düzeltir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamIsı ve yanma neticesinde yükselen, görüşü perdeleyen, kokusu ve isi sinen yoğun gaz kütlesi.
  • Soyut anlamArılığın ve şeffaflığın kaybolduğu, içten içe süren husumet, belirsizlik ve henüz biçim almamış hamlık durumu.
  • Sistematik karşılıkMaddenin ayrışmamış kozmik başlangıç hali ile ahlaki-siyasi yapılardaki sinsi çözülüş evresi.
  • LaTeX modeliΦ(t)=∫0t(α⋅∇ρ(s)−β⋅C(s)) ds  ⟹  lim⁡t→τT(t)=0
  • LaTeX açıklamasıFormülde Φ(t) zaman içinde biriken duman ve bulanıklık yoğunluğunu; ρ ortamdaki gaz ve partikül yoğunluğunu; ∇ρ bu yoğunluğun dalga dalga yayılım gradyanını; C ortamın arılık ve şeffaflık katsayısını; α tütme ve yanma kaynaklı üretim katsayısını; β durulma ve filtreleme direncini simgeler. Duman yoğunlaştıkça (t→τ), saydamlık ve görüş mesafesi (T) sıfıra yaklaşarak mutlak perdelenme gerçekleşir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: د