دلك

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: د-ل-ك1 sîga, 9 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.قومليلصلودلكغسقلِدُلُوكِفجركونقرأشهد

KökSîga 1Ayet 1Sure 1Mücavir 9

▶ Ağı aç (3B)

دلك

د - ل - ك

KÖK
  • 1 geçiş
  • 1 ayet
  • 1 sîga
  • 12 sözlük

Duluk hayvanların otlayıp otlarını bitirdiği yer demektir. Deketmek silmek demektir. Şemsin duluku güneşin ufukta kaybolması, ğasak ise güneşin ışıklarının kaybolmasıdır. Garbdan farkı: garb güneşin batmaya başlamasıdır. Duluk ise güneşin tamamen batmasıdır.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Duluk hayvanların otlayıp otlarını bitirdiği yer demektir. Deketmek silmek demektir. Şemsin duluku güneşin ufukta kaybolması, ğasak ise güneşin ışıklarının kaybolmasıdır. Garbdan farkı: garb güneşin batmaya başlamasıdır. Duluk ise güneşin tamamen batmasıdır.

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR429 harf
دَلَكْتُ الشيء بيدي أَدْلُكُهُ: دَلْكاً. ودَلَكَتِ الشمس دُلوكاً: زالتْ. وقال تعالى: "أَقِمِ الصلاةَ لِدُلوكِ الشمسِ إلى غَسَقِ الليلِ"، ويقال: دُلوكُها: غروبُها. ودَالَكَ الرجل غريمَه، أي ماطَله. والدَلوكُ: ما يُدْلَكُ به من طِيبٍ وغيره. والدَليكُ: الترابُ الذي تسفيه الريح، والدَليكُ: طعامٌ يُتَّخَذُ من زُبد وتمر كالثريد. وتَدَلَّكَ الرجل، أي دَلَكَ جسدَه عند الاغتسال. وفرسٌ مَدْلوكُ الحَجَبَةِ،
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR5.084 harf
ك د ل كلد ، كدل ، لكد ، لدك ، دكل ، دلك : مستعملة . كدل : أما كدل فإِنَّ الليث أهمله ، ووجدْتُ أَنَا فيه بَيتاً لِتَأَبَّطَ شَرّاً : أَلاَ أَبْلِغَا سعدَ بنَ لَيْثٍ وجُنْدُعاً وكَلْباً أَثيبُوا المَنَّ غيرَ المُكَدَّلِ وقيل في تفسير المكدَّلِ أنه بمعنى المكَدَّرِ ، والقصيدة لامِيةٌ . لدك : وأما لدك فإن الليث : زَعم أَن اللَّدَكَ : لزوقُ الشيءِ بالشيء . ( قلت ) : فإِن صَحّ ما قالهُ فالأصْلُ فيه :
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR7.712 harf
(باب الدال واللام وما يثلثهما) (دلم) الدال واللام أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتَهدُّل في سواد. فالأدلم من الرِّجال: الطويل الأسود؛ وكذلك هو من الجِمال والجِبال. وزعم ناسٌ أن الدَّيلم: سوادُ اللّيل وظُلْمته. فأمَّا قول عنترة: * زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ الدَّيْلَمِ([1]) * فيقال إنّهم الأعداء. فإن كان كذا فالأعداء يُوصَفون بهذا. قال الأعشى: * هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) * وقال قومٌ:
Maddenin bağlantısı

(باب الدال واللام وما يثلثهما) (دلم) الدال واللام أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتَهدُّل في سواد. فالأدلم من الرِّجال: الطويل الأسود؛ وكذلك هو من الجِمال والجِبال. وزعم ناسٌ أن الدَّيلم: سوادُ اللّيل وظُلْمته. فأمَّا قول عنترة: * زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ الدَّيْلَمِ([1]) * فيقال إنّهم الأعداء. فإن كان كذا فالأعداء يُوصَفون بهذا. قال الأعشى: * هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) * وقال قومٌ: الديلم مكانٌ أو قبيلٌ. ويقال: جاء بالدَّيْلَم، أي بالدَّاهية. وهذا تشبيهٌ. والدَّلَمُ: الهَدَلُ في الشَّفَة. (دله) الدال واللام والهاء أُصَيلٌ يدلُّ على ذَهاب الشّيء. يقال ذهب دَمُ فُلانٍ دَلْهاً، أي بُطْلاً. وَدَلَّهَ عقلَه الحُبُّ وغيرُه، أي أذهب. (دلي) الدال واللام والحرف المعتل أصلٌ يدلُّ على مقارَبة الشَّيء ومداناتِه بسُهولةٍ ورِفْق. يقال: أدلَيْتُ الدّلوَ، إذا أرسلْتَها في البئر، فإذا نَزَعْتَ فقد دَلَوْت. والدَّلْو: ضَربٌ من السَّير سهلٌ. قال: * لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وادلُوَاها([3]) * والدَّلاَة: الدَّلوُ أيضاً، ويُجْمع على الدِّلاء. فأمَّا قولـه: آليت لا أُعطي غلاماً أبداً *** دَلاتَه إنِّي أُحِبُّ الأسودا([4]) فإنّه أراد بِدَلاتِه سَجْلَه ونَصِيبَه من الوُدّ. والأسودُ ابْنهُ. ويقال أدلى فلانٌ بحجَّته، إذا أتى بها. وأدلى بمالِهِ إلى الحاكم: إذا دَفعَه إليه. قال جلَّ ثناؤه: ﴿وَتُدْلُوا بِهَا إلى الحُكَّامِ﴾ [البقرة 188]. ويقال دلَوْتُ إليه بفلانٍ: استشفعت به إليه. ومن ذلك حديث عمر في استسقائه بالعباس: "اللهمَّ إنّا نتقرَّبُ إليك بعَمِّ نبيِّك، وقَفِيَّةِ آبائه، وكُبْرِ رِجاله. ودلَوْنا به إليك مستَشْفِعِين". ويحمل على هذا قولهم: جاء فلانٌ بالدَّلْو، أي الدَّاهية. وأنشد: يحمِلْن عَنْقَاءَ وعَنقَفِيرا([5])والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفيرا([6]) ويقال: دَالَيتُ الرّجلَ، إذا داريتَه([7]). ويقال هو دَلاَّءُ مالٍ، إذا كان سائِس مالٍ وخائِلَه. (دلب) الدال واللام والباء ليس بشيء. والدُّلْبُ فيما يقال: شَجَرٌ([8]). (دلث) الدال واللام والثاء أصلٌ يدلُّ على الاندفاع. يقال لمدَافع السيل المدالث؛ الواحد مَدْلَثٌ. والناقة الدِّلاث: السريعة. يقال اندلَثَتِ النّاقةُ تندَلِثُ اندلاثاً. وحكى بعضُهم: دلَثَ الشَّيخُ، مثل دَلَف. ويقال اندلَثَ فُلانٌ على فُلانٍ، إذا اندرَأَ عليه وانصبَّ. (دلج) الدال اللام والجيم أصلٌ يدلُّ على سَيرٍ ومَجيءٍ وذَهاب. ولعلَّ ذلك أكثرَ ما كان في خُِفْيَةٍ. فالدَّلَج: سَيْر اللَّيل. ويقال أَدْلَجَ القومُ، إذا قطعوا الليلَ كلَّه سيراً؛ فإِنْ خرَجُوا مِن آخِر الليل فقد ادَّلجوا، بتشديد الدال. ويقال إنَّ أبا المُدْلِج([9]) القُنْفذ، ويزعُمون أنَّ أكثرَ حركتِه باللَّيل. والدَّوْلج: السَّرب. والدَّوْلَج: كِناس الوحشيّ. وهو قياسُ الباب؛ لأنّهما يُستخفَى فيهما. ثم يُحمَل على الباب، فيقال للذي يأخذ الدَّلو من رأس البئر إلى الحوض: الدَّالج، وذلك المكان المَدْلَج. والفِعل دَلَج يَدْلُجُ دُلُوجا([10]). قال: كأنَّ رِماحَهُم أَشْطَانُ بِئْرٍ *** لها في كلِّ مَدْلَجةٍ خُدودُ([11]) وأمَّا قولُ الشَّمَّاخ: وتشكو بعَينٍ ما أكلَّ ركابَها *** وقيلَ المنَادِي أصبَحَ القومُ أدْلِجِي([12]) فإنّه حكَى صوتَ المنادِي، أنّه كان مرّةً ينادي: أصبَحَ القَومُ، ومرة ينادي: أدلجي([13])، يَأمُرُ بذلك. (دلح) الدال واللام والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على مَشْي وثِقَل المحمول. يقول العرب: دَلَحَ البعيرُ بحِمْلِهِ، إذا مشى به بثقَل. وسَحابةٌ دَلوحٌ: كأنَّها تجرِي بمائها، ومن ذلك حديث سَلْمان: "أنّه اشترى هو وأبو الدَّرداءِ لحماً، فتدالَحَاهُ بينهما علىعُودٍ"، أي حَمَلاه ونَهَضَا به. ويقال سحابةٌ دَلوحٌ، وسَحائب دُلَّح. قال: بينما نَحْنُ مُرْتِعُون بفَلْجٍ *** قالت الدُّلَّحُ الرِّواءُ إنيهِِ([14]) (دلس) الدال واللام والسين أصلٌ *يدلُّ([15]) على سَتْرٍ وظُلْمة. فالدَّلَس: دَلَسُ الظَّلام. ومنه قولهم: لا يُدالِسُ، أي لا يُخادع. ومنه التَّدْليس في البيع، وهو أن يبِيعَه من غير إبانةٍ عن عيبه، فكأنّه خادَعَه وأتاهُ به في ظلامٍ. وأصلٌ آخَرُ يدل على القِلّة. يقول العرب: تدلَّسْتُ الطَّعامَ، إذا أخذْتَ منه قليلاً قليلاً. وأصل ذلك من الأَدْلاس، وهي من النبات رِبَبٌ([16]) تُورِقُ في آخِر الصيف. يقولون: تَدَلَّسَ المالُ، إذا وقع بالأَدلاس([17]). (دلص) الدال واللام والصاد تدلُّ على لِينٍ ونَعْمة. فالدِّلاص: الدِّرع الليِّنة. ويقولون: دَلَصت السُّيول الصّخرةَ، كأنها ليَّنَتْها. قال: * صَفاً دَلَصَتْهُ طَحْمَةُ السَّيلِ أخْلَقُ([18]) * والدَّليص: البَرَّاق. ويقال اندَلَصَ الشَّيءُ مِن يَدي، إذا سَقَط. وكأنَّ هذا مشتقٌّ، أو تكونُ الدّالُ بدلاً من الميم، وهو من انْمَلَصَ وأَمْلصت المرأة، إذا أَسْقَطَت. (دلظ) الدال واللام والظاء أُصَيلٌ يدلُّ على الدَّفْع. يقال دَلَظْته. دَلْظاً، إذا دفَعْتَه. وَحكى بعضُهم: أقبل الجيش يَتَدَلْظَى([19])، إذا دَفَعَ بعضُه بعضاً. (دلع) الدال واللام والعين أُصَيلٌ يدلُّ على خُروجٍ. تقول: دَلَعَ لسانُه: خرجَ. ودَلَعَهُ هو، إِذا أخرجَه. والدَّلِيع: الطريق السَّهل. ويقال اندلَعَ بطنُه، إذا أخرج أمامَه. (دلف) الدال واللام والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على تقدُّمٍ في رِفق فالدَّليف: المشْيُ الرُّوَيد. يقال دَلَفَ دَلِيفاً؛ وهو فَوْقَ الدَّبِيب. ودلَفَت الكتيبة في الحرب. قال أبو عُبيد: الدَّلْف: التقدُّم؛ دَلَفْناهم، أي تقدَّمناهم([20]). والدَّالف: السَّهم الذي يقَع دون الغَرَض ثم ينبُو عن موضِعِه. (دلق) الدال واللام والقاف أصلٌ واحد مطّرد، يدلُّ على خروج الشيء وتقدُّمه. فالنّاقة الدَّلوق هي التي تَكَسَّرَ أسنانُها فالماء يخرُج من فمها. ويقال اندلَقَ السَّيفُ مِنْ غِمده، إذا خرج من غير أن يُسَلّ. واندلقت أقتابُ بَطْنه، إذا خرجَتْ أمعاؤُه. واندلَقَ السَّيلُ على القَوم، واندلَقَ الجيش. قال طرفة: دُلُقٌ في غارَةٍ مَسْفُوحَةٍ *** كرِعَال الطَّيرِ أسراباً تَمُرّْ([21]) وناقة دُلُقٌ: شديدة الدُّفعة. والاندلاق: التقدُّم. وكان يقال لعُمارةَ بن زيادٍ العبسيّ أخِي الرَّبيع: "دالق"([22]). (دلك) الدال واللام والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على زَوالِ شيءٍ عن شيء، ولا يكون إلاَّ برِفْق. يقال دَلَكَت الشّمسُ: زالت. ويقال دَلَكَتْ غابت. والدَّلَكُ: وقتُ دُلوك الشَّمس. ومن الباب دَلَكْتُ الشَّيء، وذلك أنّك إذا فعلْتَ ذلك لم تكَدْ يدُك تستقرُّ على مكانٍ دُونَ مكان. والدَّلُوك: ما يتدلَّكُ به الإنسان مِن طِيبٍ وغَيره. والدَّلِيكُ: طعامٌ يُتَّخَذ من زُبدٍ وتَمْرٍ شبه الثّرِيد، والمدلوك: البعير الذي قد دلَكَتْه الأسفار وكَدَّتْه. ويقال بل هو الذي في رُكْبتيه([23]) دَلَكٌ، أي رخاوة؛ وذلك أخَفُّ من الطَّرَق. وفرسٌ مَدلُوك الحَجَبَةِ، أي ليس بحَجَبَتِه إشرافٌ. وأرضٌ مدلوكة، أي مأكولة؛ وذلك إذا كانت كأنّها دُلِكَتْ دَلْكاً. ويقال الدُّلاكة آخِرُ ما يكون في الضَّرع من اللّبن، كأنّه سُمِّي بذلك لأنَّ اليد تَدْلُك الضَّرع. قال أحمد بن فارس: إنّ لله تعالى في كلِّ شيءٍ سِرّاً ولطيفةً. وقد تأمّلْتَ في هذا الباب من أوّله إلى آخره فلا تَرَى الدّالَ مؤتلفةً مع اللام بحرفٍ ثالث إلا وهي تدلُّ على حركةٍ ومجيءٍ، وذَهابٍ وزَوَالٍ من مكانٍ إلى مكان، والله أعلم([24]). --------------------------------------------------------------- ([1]) من معلقة عنترة. وصدره: * شربت بماء الدحرضين فأصبحت * ([2]) ديوان الأعشى 215 واللسان (سود). وصدره: * فما أجشمت من إتيان قوم * ([3]) الرجز في اللسان (دلا).([4]) الرجز في اللسان (دلا). ([5]) في الأصل: "والزقرا"، صوابه من المواضع السابقة. ([6]) في الأصل: "وعقنقيرا"، صوابه في اللسان (عنق، خشب، دلا، دلم، زفر)، وأمالي ثعلب 589. ([7]) في الأصل: "دارأته"، صوابه من اللسان. ([8]) في الأصل: "الشجر"، صوابه من المجمل. ([9]) يقال للقنفذ "مدلج" و"أبو مدلج" ذكرهما في القاموس، ولم يذكر في المجمل واللسان إلا الأول. ([10]) ويقال أيضاً دلج يدلج، بكسر اللام في المضارع، دلجا، بالفتح. ([11]) ديوان عنترة 63 واللسان (دلج). ([12]) لم يرد البيت في ديوان الشماخ. وكذا ورد ضبطه في اللسان (دلج، صبح). ([13]) في الأصل هنا وفي متن البيت: "ادلج"، صوابه من اللسان. ([14]) البيت في المجمل. و"إنيه" بكسر الهمزة والنون: كلمة تقال عند الإنكار. انظر اللسان (أنى 53). ([15]) في الأصل: "يقال". ([16]) الربب: جمع ربة بكسر الراء وتشديد الباء، وهي نبتة صيفية. ([17]) الأدلاس: جمع دلس، بالتحريك. وفي الأصل: "بالأدلال" محرف. ([18]) لذي الرمة في ديوانه 396 واللسان (دلص). وصدره: *إلى صهوة تحدو محالا كأنه* ([19]) في الأصل: "شد لظى"، صوابه من المجمل. والذي في اللسان والقاموس: "ادلنظى". ([20]) في الأصل: "التقديم، ولغناهم، أي تقدمنا" صوابه من المجمل واللسان. ([21]) ديوان طرفة 72 واللسان والمجمل (دلق). ([22]) في القاموس وشرحه أنه سمي بذلك لكثرة غاراته. ([23]) في الأصل: "بكيت"، تحريف. ([24]) بنهاية هذه المادة ينتهي الجزء المطبوع من المجمل. وسأستمر في مقابلته بعد ذلك بالنسخة المخطوطة بدار الكتب المصرية برقم 382 لغة. ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR255 harf
- دلوك الشمس: ميلها للغروب. قال تعالى: ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾ [الإسراء/78]، هو من قولهم: دلكت الشمس: دفعتها بالراح، ومنه: دلكت الشيء في الراحة، ودالكت الرجل: إذا ما طلته، والدلوك: ما دلكته من طيب، والدليك: طعام يتخذ من الزبد والتمر (انظر: المجمل 2/334).
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR744 harf
د ل ك كلّ شيء مرسته فقد دلكته‏.‏ ودلك السنبل حتى انفـرك‏:‏ قشـره مـن حبـه‏.‏ ودلكـت المـرأة العجين‏.‏ ودلّك الثوب‏:‏ ماصه ليغسله‏.‏ ودلك العود مرنه‏.‏ ودلك الخفّ على الأرض‏.‏ ودلكه الدلـاك فـي الحمـام‏.‏ وأطعمنـا من التمر الدليك وهو المريس‏.‏ ويقال للحيس‏:‏ الدليكة‏.‏ وفلان يأكل دليكاً من نحي أهله‏.‏ وتدلك بدلوك من نورة أو طيب أو غيره‏.‏ ومن المجاز‏:‏ بعير مدلوك‏:‏ قد عاود السفر ومرن
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR4.579 harf
دَلَكْتُ الشيءَ بيدي أَدْلُكه دَلْكاً، قال ابن سيده: دَلَكَ الشيءَ يَدْلُكه دَلْكاً مَرَسه وعَرَكه؛ قال: أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي حذف النون من تَبِيتي كما تحذف الحركة للضرورة في قول امرئ القيس: فاليومَ أَشْرَبْ غيرَ مُسْتَحْقِب إِثْماً من الله، ولا وَاغِلِ وحذفها من تَدْلُكي أَيضاً لأَنه جعلها بدلاً من تَبِيتي أَو حالاً، فحذف النون كما حذفها من
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR233 harf
* د ل ك * * دَلَكَ * الشيء من باب نصر و * دَلَكَتِ * الشمس زالت وبابه دخل ومنه قوله تعالى ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾ وقيل * دُلُوكُها * غروبها و * الدَّلُوكُ * بالفتح ما يدلك به من طيب وغيره و * تَدَلَّك * الرجل دلك جسده عند الاغتسال
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR5.016 harf
دلكه بيده دلكا: مرسه ودعكه وعركه، كما في المحكم. ومن المجاز: دلك الدهر فلانا: إذا أدبه وحنكه وعلمه. ومن المجاز: دلكت الشمس دلوكا: غربت لأن الناظر إليها يدلك عينيه فكأنما هي الدالكة، قاله الزمخشري، وأنشد الجوهري: هذا مقام قدمى رباح ذبب حتى دلكت براح قال قطرب: براح، مثل قطام: اسم للشمس، وقال الفراء: براح جمع راحة، وهي الكف، يقول: يضع كفه على عينيه ينظر هل غربت الشمس? وهذا القول
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR10.292 harf
دَلَكَهُ 1 دَلَكَهُ دلك دلكه دلكة , (S Msb, K,) aor. دَلُكَ , inf. n. دَلْكٌ, (S, Msb,) He rubbed it, or rubbed it and pressed it, (M, Msb, K,) with his hand: (S, M, Msb, K:) [or he did so well: or he pressed it, or squeezed it, and rubbed it: for] دَلْكٌ signifies the act of rubbing, or rubbing and pressing, well: (KL:) or the act of pressing, or squeezing, and rubbing: (Ham p. 798:) [and in
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR790 harf
دَلَكَ دَلَكَ U ( n. ac. دَلْك 1 ), a. Rubbed ( with the hand ). b. Polished, smoothed. c. Formed, trained, taught ( practice, experience ). d. ( n. ac. دُلُوْك 27 ), Set ( sun ). دَاْلَكَ دَاْلَكَ III , a. Delayed, put off ( creditor ). تَدَلَّكَ تَدَلَّكَ V , a. Rubbed & pressed his body ( in the bath ). b. [ Bi ], Rubbed himself over with ( perfumes ). دَلَك دَلَك 4 , a.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR16.859 harf
دلك دَلَكَ - يَدْلُكُ - دُلُوْك دَلَكَ - يَدْلُكُ + كائن + شيئاً + في شيء: يدعكه ويفركه ويدفعه للأسفل حتى يدخل في شيء ويختفي أثره دُلُوْك: على وزن " فـُعول" : اسم فعل مبالغة من " دَلَكَ - يَدْلُكُ ": اختفاء الشيء في شيء بعد دعكه وفركه وضغطه فيه ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾: أقم الصلاة تبعاً لزمن دلوك الشمس: تبعاً وضمن نطاق وقت دلوك الشمس: أي وقت
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler9 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. غسق

    1 ortak ayet · Ğasak, Kanlı irin demektir

  2. فجر

    1 ortak ayet · Fecr Yarık demektir

  3. شمس

    1 ortak ayet · Güneş demektir

  4. قرأ

    1 ortak ayet · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…

  5. ليل

    1 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…

  6. صلو

    1 ortak ayet · Namaz

  7. شهد

    1 ortak ayet · Petekteki baldır

  8. قوم

    1 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir

  9. كون

    1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir

Geçtiği ayetler(1)

  1. أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا

    Batmak içinGüneşin batıya yönelmesinden gecenin kararmasına kadar namaz kıl. Sabah vakti de. Zira sabah vakti görülmesi gerekli bir ibadettir.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökدلك
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerزول, غرب, فرك
Zıt Kökثبت
Çekirdek Özet 1Bir yüzeyin diğerine temas ederek yumuşakça sürtünmesi ve bir şeyin yerinden kayıp sıyrılması
Çekirdek Özet 2Güneşin gök kubbedeki tepe noktasından batıya doğru kayması veya ufuk çizgisine inip gözden kaybolması
Çekirdek Özet 3Zamanın kesintisiz, akıcı ve sürtünmeli intikali ile ibadet vakitlerinin göksel seyre bağlanması
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca sıradan bir el ovması veya salt akşam gurubu sayarak göksel cisimlerin yörüngesel kayış dinamiğini ve zeval vaktini gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
دلBir nesneyi bir yöne doğru serbest bırakma, sarkıtma, akıtma veya işaretle yönlendirme; دلو (kovayı kuyuya salma) ve دلل (yol gösterme, nazlanarak gevşeme) köklerinde olduğu gibi dikey veya yatay yumuşak bir akış ve geçiş hareketiكAvuç içi, kavrama ve baskı imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle serbest akış hareketi iki yüzeyin birbirine temas ederek sürtünmesine, ovulmasına ve bir şeyin temasla yerinden kaydırılmasına dönüşmüştür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
دKapı; giriş, geçiş, açılma ve hareketBir durumdan diğerine geçişi, yer değiştirmenin başlangıcını ve hareket aralığını temsil eder
لÇoban değneği; yöneltme, bağlama, sevk etmeHarekete belirli bir doğrultu verme, yönlendirme ve çekme etkisini yükler
كAvuç içi; kavrama, kaplama, temas etmeİki yüzey arasındaki fiziksel teması, el ayasının sürtünme baskısını ve kavramayı katar
دلكKapıdan geçerek yönelen avuç temasının sürtünmesiYüzeylerin birbiri üzerinden yumuşak bir baskı ve sürtünmeyle kayarak yön değiştirmesi ve yerinden ayrılması hareketini kurar

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir nesneyi veya uzvu el ayasıyla bastırarak sürtmek, ovalamak; başağı parmaklar arasında ezerek daneyi kabuğundan ayırmak; deriyi yumuşatmak için ovmak
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şairinin gece meşakkati ile konforu karşılaştırdığı beyitte yüzün kokuyla ovulması anlamında geçer: أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي / وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي
Erken Arapça kullanımGüneşin göğün ortasından batıya kayması veya ufukta kaybolması için دَلَكَتِ الشَّمْسُ denilmiş; uzun yolculukların yorup pişkinleştirdiği deve için بَعِيرٌ مَدْلُوك ve hurma ile yağın ovularak yoğrulduğu yiyecek için دَلِيك tabiri kullanılmıştır

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Arapça دلك kökü, Sami dillerinde temas, sürtünme, baskı altında ezme ve yer değiştirme eylemlerini ifade eden kök kümeleriyle tematik yakınlık taşır. İbranicede dalak (דָּלַק) fiili tutuşmak, peşine düşmek, hararetle takip etmek anlamlarına gelirken, Süryanicede d-l-k kökü parıldama, yanma ve sürtünmeyle ısınma çağrışımlarını barındırır. İki yüzeyin birbirine sürtünmesi sonucu açığa çıkan hararet ile güneşin zeval vaktindeki yakıcı sıcaklığı ve ardından gelen batış eylemi arasında anlamsal bir geçişkenlik bulunur. Arapçada bu semantik çekirdek sert sürtünmeden ziyade yumuşak bir temasla yer değiştirme, ovalama ve güneşin dikey eksenden sıyrılarak akıp gitmesi yönünde özelleşmiştir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönBir şeyin başka bir şey üzerinden sürtünerek ve yumuşakça zail olmasıElle ovma eyleminden hareketle güneşin kubbe üzerindeki sürtünürcesine yavaş kayışına ad olmuşturKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice d-l-q ve Süryanice d-l-k biçimleriSürtünme, tutuşma, hararet ve peş peşe takip etme semantik alanı üzerinden bağlantılıdırGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik dış halkalarda düzenli ve doğrulanabilir eşdeğer tespit edilmemiştirVeri bulunamadı

Kaynak Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
دلكAnlamlıSürtmek, kaymak, zail olmakEl ile bir yüzeyi ovmak; güneşin zevale uğraması veya batmasıHedef kök; Kur'an'da geçer
دكلAnlamlıYığmak, basıp çiğnemekToprağın veya çamurun üst üste yığılarak ayakla çiğnenmesi ve sertleştirilmesiHedef kökle baskı uygulama bakımından ortak çekirdek; Kur'an'da geçmez
لدكAnlamlıYapışmak, yerleşmekBir şeyin bir yere sıkıca yapışıp kalması, ayrılmamasıHedef kökteki kayma hareketinin aksine tutunma yönü; Kur'an'da geçmez
لكدAnlamlıYapışıp bulaşmak, keçeleşmekKılların, yünlerin veya kirin birbirine yapışarak keçeleşmesiTemasın sabitlenmesi ve ayrışmaması hâli; Kur'an'da geçmez
كدلAnlamlıSertleşmek, kalınlaşmakBedenin veya bir nesnenin kabalaşıp sertleşmesiSürtünmenin zıddı olan katılaşma yapısı; Kur'an'da geçmez
كلدAnlamlıToplamak, biriktirmek, sert taşSuyun veya malın bir araya toplanması; sert ve kuru taşlık zeminBaskı ve yoğunlaşma anlamı taşır; Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
دلكMerkezSürtünerek kayma ve zevalBir yüzeye temas ederek yumuşakça ayrılma ve güneşin öğle çizgisinden batıya kaymasıYavaş, sürekli ve sürtünmeli yer değiştirme eylemidir
زولKomşuYerinden ayrılma ve yok olmaBir şeyin durduğu noktadan tamamen ayrılıp gitmesiزول kökünde temas veya sürtünme şartı aranmaksızın genel ayrılış ve yok oluş esastır
غربKomşuUzaklaşma ve gözden kaybolmaGüneşin ufkun altına inerek bütünüyle karanlığa gömülmesiغرب yön ve mesafece uzaklaşmayı ve batışı bildirir; gün ortası kayışını kapsamaz
فركKomşuİki şeyi ovalayarak ayırmaKuru başağı veya kabuklu bir şeyi ezerek parçalamakفرك ovmanın sonucunda kırma ve ufalama hedefler; دلك ise yüzeyde pürüzsüzleştirici teması korur
ثبتZıtSabit kalma ve hareketsizlikBir nesnenin yerinde kaim kalması, kaymaması ve eksenini korumasıدلك kökünün içerdiği akıcı zeval ve temaslı yer değiştirmenin tam karşıtıdır

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaدلكSürtmek, ovmak, zail olmakFiziksel ovalama ile göksel cismin meridyenden kayışını birleştiren kökKesin
Latincefricare, declinareOvalamak, sürtmek; sapmak, eğilmekFricare sürtme temasını karşılarken, declinare gök cisminin dikey eksenden sapmasını karşılarGüçlü
İngilizceto rub, decline, culmination to settingOvalamak, zevale ermek, kaymakTo rub fiziksel sürtünmeyi, solar decline ise güneşin gök ortasından batışa doğru inişini verirGüçlü
Almancareiben, sinken, Neigung der SonneOvalamak, batmak, güneşin meyliReiben elle temas ederek sürtmeyi, Neigung der Sonne ise güneşin öğle hattından kaymasını ifade ederGüçlü
Fransızcafrotter, déclinerSürtmek, ovmak; batıya meyletmekFrotter bedensel veya nesnel teması, décliner ise göksel cismin inişe geçişini açıklarGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
لِدُلُوكِ الشَّمْسِGüneşin göğün ortasından batıya kayması (zeval vakti)Namaz vakitlerinin başlangıcını belirleyen göksel nizam bağlamı; İsrâ 17:78
لِدُلُوكِ الشَّمْسِGüneşin ufukta batması (gurub vakti)Gündüzün tamamlanıp gece karanlığının girmesini işaret eden zaman bağlamı; İsrâ 17:78

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamKevnî nizam ve kaderGüneşin hareketindeki zorunlu ve şaşmaz intizamın ilahi kudrete ve ibadet vakitlerine delil kılınmasıKozmik düzenin sürekliliği ve yaratılıştaki amaçlılık
FıkıhNamaz vakitlerinin tayiniDulûk kelimesinin zeval vaktini mi (öğle ve ikindi) yoksa doğrudan güneşin batışını mı (akşam) ifade ettiği ihtilafıİbadetlerin ifası için güneşin hareketinin şer'i illet sayılması
Tefsirİsrâ 78. ayetin tefsiriSahabe ve tâbiîn kavillerinde dulûkun öğle zevali veya gün batımı olarak yorumlanması arasındaki semantik köprüGüneşin tepe noktasından batış çizgisine kadarki kayma sürecinin tamamı
HadisNamaz vakitlerini beyan eden rivayetlerCibril hadisinde ve namaz vakti rivayetlerinde zevalin namazın ilk vakti olarak tayin edilmesiGüneşin meridyen çizgisini aşarak batıya akması

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVakitli ibadetlerin belirlenmesiGöksel alamet ile mükellefiyet bağıİbadet zamanını nesnel ve evrensel bir tabiat olayına bağlamakNamaz vakti sübjektif hislere değil, güneşin apaçık fiziksel seyrine bağlanmıştırKesin
İlmiAstronomi ve zaman ölçümüMeridyen geçişi ve açısal kaymaZamanın dakik taksimatını ve takvimsel ölçümü sağlamakGüneşin dikey eksenden sapması, gölge boyu ve açı hesaplamalarının temelini kurarGüçlü
SiyasiKamusal düzenin periyotlarıGünlük nizamın doğal takvimiToplumsal mesai ve kamu işleyişini evrensel döngüye senkronize etmekYönetim ve adalet süreçlerinin tabiat ritmine uygun yürütülmesine zemin hazırlarMuhtemel
İktisadiEmek ve pazar zamanlamasıÜretim ve ticaret döngüsünün kırılma anıGünlük iktisadi faaliyetlerin öğle zevaliyle yeniden düzenlenmesiSıcaklığın ve ışığın değişimine bağlı olarak çalışma ve dinlenme dengesinin kurulmasıMuhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerSürtünmeli kayma hareketi ve açısal sapmaBir kütlenin yüzey temasıyla oluşturduğu sürtünme direnci (kinetik sürtünme) ve bir ışık kaynağının dikey referans ekseninden sapmasıGüçlü
Beşeri bilimlerKurumsal yıpranma veya yumuşak intikalBir sistemin, toplumun ya da kuralın sürtünme ve zamana bağlı olarak sert çatışmalar olmadan aşama aşama dönüşmesiMuhtemel

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiDulûk kavramını yalnızca akşam güneş batışı olarak görmek ya da salt modern saat dilimlerine indirgeyerek kozmik gözlemi devreden çıkarmak
Kur'an içi daha geniş anlamKökün çekirdeğindeki sürtünerek kayma eyleminin, güneşin tepe noktasından itibaren başlayan ve batışına kadar süren bütün iniş sürecini kuşatan genişlikte olması
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİsrâ 78. ayette emredilen namaz vakitlerinin eksik sayılmasına yol açmak; öğle ve ikindi vakitlerini bu ayetin nassî çerçevesi dışına itme tehlikesi

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Vakitli farz kılınan namazın zaman ölçüsünü insan yapımı soyut sistemlere değil, kainat kitabının doğrudan okunabilir bir sayfası olan güneş hareketine bağladığı için hayatidir
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Günün bölümlerini, gece ve gündüzün ardışıklığını ve ibadet vakitlerini konu edinen ayetlerde tayin edicidir
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İbadet vakitlerinin tesadüfi veya keyfi olduğu algısını yıkar; zeval ile gurub arasındaki kesintisiz göksel akışı tek bir kökle meczederek semantik birliği korur

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamİki yüzeyin birbirine yumuşak bir baskı ile temas ederek sürtünmesi, ovulması ve bir nesnenin temas hâlindeyken yerinden sıyrılıp kayması.
  • Soyut anlamBir varlığın zirve noktasındaki dengesinden ayrılarak bir yörünge veya süreç boyunca kademeli, sürekli ve yumuşak bir inişe veya kaymaya geçmesi.
  • Sistematik karşılıkKozmik döngülerin sürekliliği içinde zamanın ve ibadetin eşik noktalarının tabiatın kesintisiz açısal hareketiyle somutlaşması.
  • LaTeX modeliθ(t)=θ0+∫t0tω(τ) dτ  ⟹  Δx∝−μ⋅FN
  • LaTeX açıklamasıFormülde θ(t), güneşin veya hareket eden bir cismin zamana bağlı açısal konumunu; θ0, zirve (meridyen/zeval) noktasındaki referans açıyı; ω(τ), göksel cismin açısal kayma hızını temsil eder. İkinci kısımdaki Δx, yüzeyler arasındaki yer değiştirmeyi; μ, yüzey sürtünme katsayısını; FN ise uygulanan normal kuvveti veya el ayasının baskısını gösterir. Model, دلك kökünün hem fiziksel ovma/sürtünme kuvvetini hem de güneşin tepe noktasından itibaren açısal olarak kayıp inişe geçiş dinamiğini matematiksel olarak ifade eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: د