دلك
د - ل - ك
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Duluk hayvanların otlayıp otlarını bitirdiği yer demektir. Deketmek silmek demektir. Şemsin duluku güneşin ufukta kaybolması, ğasak ise güneşin ışıklarının kaybolmasıdır. Garbdan farkı: garb güneşin batmaya başlamasıdır. Duluk ise güneşin tamamen batmasıdır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Duluk hayvanların otlayıp otlarını bitirdiği yer demektir. Deketmek silmek demektir. Şemsin duluku güneşin ufukta kaybolması, ğasak ise güneşin ışıklarının kaybolmasıdır. Garbdan farkı: garb güneşin batmaya başlamasıdır. Duluk ise güneşin tamamen batmasıdır.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR429 harfدَلَكْتُ الشيء بيدي أَدْلُكُهُ: دَلْكاً. ودَلَكَتِ الشمس دُلوكاً: زالتْ. وقال تعالى: "أَقِمِ الصلاةَ لِدُلوكِ الشمسِ إلى غَسَقِ الليلِ"، ويقال: دُلوكُها: غروبُها. ودَالَكَ الرجل غريمَه، أي ماطَله. والدَلوكُ: ما يُدْلَكُ به من طِيبٍ وغيره. والدَليكُ: الترابُ الذي تسفيه الريح، والدَليكُ: طعامٌ يُتَّخَذُ من زُبد وتمر كالثريد. وتَدَلَّكَ الرجل، أي دَلَكَ جسدَه عند الاغتسال. وفرسٌ مَدْلوكُ الحَجَبَةِ،
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.084 harfك د ل
كلد ، كدل ، لكد ، لدك ، دكل ، دلك : مستعملة .
كدل : أما كدل فإِنَّ الليث أهمله ، ووجدْتُ أَنَا فيه بَيتاً لِتَأَبَّطَ شَرّاً :
أَلاَ أَبْلِغَا سعدَ بنَ لَيْثٍ وجُنْدُعاً
وكَلْباً أَثيبُوا المَنَّ غيرَ المُكَدَّلِ
وقيل في تفسير المكدَّلِ أنه بمعنى المكَدَّرِ ، والقصيدة لامِيةٌ .
لدك : وأما لدك فإن الليث : زَعم أَن اللَّدَكَ : لزوقُ الشيءِ بالشيء .
( قلت ) : فإِن صَحّ ما قالهُ فالأصْلُ فيه :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.712 harf(باب الدال واللام وما يثلثهما)
(دلم) الدال واللام أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتَهدُّل في سواد. فالأدلم من الرِّجال: الطويل الأسود؛ وكذلك هو من الجِمال والجِبال. وزعم ناسٌ أن الدَّيلم: سوادُ اللّيل وظُلْمته. فأمَّا قول عنترة:
* زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ الدَّيْلَمِ([1]) *
فيقال إنّهم الأعداء. فإن كان كذا فالأعداء يُوصَفون بهذا. قال الأعشى:
* هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) *
وقال قومٌ:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR255 harf- دلوك الشمس: ميلها للغروب. قال تعالى: ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾ [الإسراء/78]، هو من قولهم: دلكت الشمس: دفعتها بالراح، ومنه: دلكت الشيء في الراحة، ودالكت الرجل: إذا ما طلته، والدلوك: ما دلكته من طيب، والدليك: طعام يتخذ من الزبد والتمر (انظر: المجمل 2/334).
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR744 harfد ل ك
كلّ شيء مرسته فقد دلكته.
ودلك السنبل حتى انفـرك: قشـره مـن حبـه.
ودلكـت المـرأة العجين.
ودلّك الثوب: ماصه ليغسله.
ودلك العود مرنه.
ودلك الخفّ على الأرض.
ودلكه الدلـاك فـي الحمـام.
وأطعمنـا من التمر الدليك وهو المريس.
ويقال للحيس: الدليكة.
وفلان يأكل دليكاً من نحي أهله.
وتدلك بدلوك من نورة أو طيب أو غيره.
ومن المجاز: بعير مدلوك: قد عاود السفر ومرن
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.579 harfدَلَكْتُ الشيءَ بيدي أَدْلُكه دَلْكاً، قال ابن سيده: دَلَكَ الشيءَ يَدْلُكه دَلْكاً مَرَسه وعَرَكه؛ قال:
أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي
وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي
حذف النون من تَبِيتي كما تحذف الحركة للضرورة في قول امرئ القيس: فاليومَ أَشْرَبْ غيرَ مُسْتَحْقِب
إِثْماً من الله، ولا وَاغِلِ
وحذفها من تَدْلُكي أَيضاً لأَنه جعلها بدلاً من تَبِيتي أَو حالاً، فحذف النون كما حذفها من
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR233 harf* د ل ك * * دَلَكَ * الشيء من باب نصر و * دَلَكَتِ * الشمس زالت وبابه دخل ومنه قوله تعالى ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾ وقيل * دُلُوكُها * غروبها و * الدَّلُوكُ * بالفتح ما يدلك به من طيب وغيره و * تَدَلَّك * الرجل دلك جسده عند الاغتسال
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.016 harfدلكه بيده دلكا: مرسه ودعكه وعركه، كما في المحكم. ومن المجاز: دلك الدهر فلانا: إذا أدبه وحنكه وعلمه.
ومن المجاز: دلكت الشمس دلوكا: غربت لأن الناظر إليها يدلك عينيه فكأنما هي الدالكة، قاله الزمخشري، وأنشد الجوهري:
هذا مقام قدمى رباح
ذبب حتى دلكت براح قال قطرب: براح، مثل قطام: اسم للشمس، وقال الفراء: براح جمع راحة، وهي الكف، يقول: يضع كفه على عينيه ينظر هل غربت الشمس? وهذا القول
دلكه بيده دلكا: مرسه ودعكه وعركه، كما في المحكم. ومن المجاز: دلك الدهر فلانا: إذا أدبه وحنكه وعلمه. ومن المجاز: دلكت الشمس دلوكا: غربت لأن الناظر إليها يدلك عينيه فكأنما هي الدالكة، قاله الزمخشري، وأنشد الجوهري: هذا مقام قدمى رباح ذبب حتى دلكت براح قال قطرب: براح، مثل قطام: اسم للشمس، وقال الفراء: براح جمع راحة، وهي الكف، يقول: يضع كفه على عينيه ينظر هل غربت الشمس? وهذا القول نقله الفراء عن العرب، قال الأزهري: وروي ذلك عن ابن مسعود، قال ابن بري: ويقوي أن دلوك الشمس غروبها قول ذي الرمة: مصابيح ليست باللواتي يقودها نجوم ولا بالآفلات الدوالـك
وروي عن ابن الأعرابي في قوله: دلكت براح، أي استريح منها. أو: دلكت دلوكا: إذا اصفرت ومالت للغروب. أو مالت للزوال حتى كاد الناظر يحتاج إذا تبصرها أن يكسر الشعاع عن بصره براحته. وروي عن نافع عن ابن عمر قال: دلوكها: ميلها بعد نصف النهار. أو زالت عن كبد السماء وقت الظهر، رواه جابر عن ابن عباس رضي الله عنهم، نقله الفراء، وهو أيضا قول الزجاج، وقال الشاعر: ما تدلك الشمس إلا حذو منكـبـه في حومة دونها الهامات والقصر قال الأزهري: والقول عندي أن دلوك الشمس زوالها نصف النهار؛ لتكون الآية جامعة للصلوات الخمس، وهو قوله تعالى: أقم الصلاة لدلوك الشمس الآية، والمعنى والله أعلم: أقم الصلاة يا محمد، أي أدمها من وقت زوال الشمس إلى غسق الليل، فيدخل فيها الأولى والعصر وصلاتا غسق الليل، وهما العشاءان، فهذه أربع صلوات، والخامسة قوله: وقرآن الفجر والمعنى: وأقم صلاة الفجر، فهذه خمس صلوات فرضها الله تعالى على نبيه صلى الله عليه وسلم وعلى أمته، وإذا جعلت الدلوك: الغروب كان الأمر في هذه الآية مقصورا على ثلاث صلوات، فإن قيل: ما معنى الدلوك في كلام العرب? قيل: الدلوك: الزوال، ولذلك قيل للشمس إذا زالت نصف النهار: دالكة، وقيل لها إذا أفلت: دالكة؛ لأنها في الحالتين زائلة. وفي نوادر الأعراب: دمكت الشمس ودلكت، وعلت واعتلت: كل هذا ارتفاعها، فتأمل. والدليك كأمير: تراب تسفيه الرياح نقله الجوهري. والدليك: طعام يتخذ من الزبد واللبن، أو من زبد وتمر كالثريد، قال الجوهري: وأنا أظنه الذي يقال له بالفارسية: جنكال خست. وقال الزمخشري: أطعمنا من التمر الدليك، وهو المريس. والدليك: نبات واحدته دليكة. والدليك أيضا: ثمر الورد الأحمر يخلفه يحمر كأنه البسر وينضج ويحلو كأنه رطب، ويعرف بالشام بصرم الديك والواحدة دليكة أو هو الورد الجبلي كأنه البسر كبرا وحمرة وكالرطب حلاوة ولذة يتهادى به باليمن قال الأزهري: هكذا سمعته من أعرابي من أهل اليمن، قال: وينبت عندنا غياضا. ومن المجاز: رجل دليك: حنيك قد مارس الأمور وعرفها دلك كعنق عن ابن الأعرابي. وتدلك به أي بالشيء: إذا تخلق به. والدلوك كصبور: ما يتدلك به البدن عند الاغتسال من طيب أو غيره من الغسولات كالعدس والأشنان، كالسحور لما يتسحر به، والفطور لما يفطر عليه، وفي الحديث: كتب عمر إلى خالد بن الوليد رضي الله عنهما: بلغني أنك دخلت الحمام بالشام، وأن من بها من الأعاجم أعدوا لك دلوكا عجن بخمر، وإني أظنكم آل المغيرة ذرء النار. ويطلق الدلوك أيضا على النورة؛ لأنه يدلك به الجسد في الحمام، كما في الأساس. والدلاكة كثمامة: ما حلب قبل الفيقة الأولى وقبل أن تجتمع الفيقة الثانية.
ومن المجاز: فرس مدلوك: أي مدكوك وهي التي لا إشراف لحجبتها، كأنها دلكت، فهي ملساء مستوية، ومنه قول أعرابي يصف فرسا: المدلوك الحجبة، الضخم الأرنبة ويقال: فرس مدلوك الحرقفة: إذا كان مستويا. ومن المجاز: رجل مدلوك: ألح عليه في المسألة عن ابن الأعرابي. ومن المجاز: بعير مدلوك: دلك بالأسفار وكد، كما في العباب، وفي اللسان والأساس: عاود الأسفار، ومرن عليها، وقد دلكته الأسفار، قال الراجز: على علاواك على مدلوك على رجيع سفر منهوك أو المدلوك: الذي في ركبتيه دلك، محركة: أي رخاوة وذلك أخف من الطرق، نقله الصاغاني. ومن المجاز: دالكه أي الغريم مدالكة: ماطله وكذلك داعكه، وسئل الحسن البصري: أيدالك الرجل امرأته? فقال: نعم إذا كان ملفجا، قال أبو عبيد: يعني يخاطل بالمهر، وكل مماطل فهو مدالك. وقال ابن دريد: الدلكة كهمزة: دويبة ولا أحقها. ودلوك كصبور: بحلب وفيه أسر أبو العشائر الحسن بن علي التغلبي الأمير الفارس حين كبسته عسكر الإخشيدية مع يانس المؤنسي، كذا في تاريخ حلب لابن العديم. والدواليك بفتح اللام: تحفز في المشي وتحيك عن ابن عباد كالدآليك، وهذه بكسر اللام قال: يمشي الدواليك ويعدو البنكه كأنه يطلب شأو البروكـه قلت: هكذا أنشده ابن بزرج، وقد تقدم في ب ر ك وفي ب ن ك. والدؤلوك: الأمر العظيم يقال: تركتهم في دؤلوك دآليك أيضا عن ابن عباد أيضا. قال ابن فارس في المقاييس في هذا التركيب: إن لله في كل شيء سرا ولطيفة، وقد تأملت في هذا الباب - يعني باب الدال مع اللام - من أوله إلى آخره فلا ترى الدال مؤتلفة مع اللام بحرف ثالث إلا وهي تدل على حركة ومجيء وذهاب وزوال من مكان إلى مكان. ومما يستدرك عليه: دلكت السنبل حتى انفرك قشره عن حبه. والمدلوك: المصقول. ودلك الثوب: ماصه ليغسله. وقال ابن الأعرابي: الدلك، بضمتين: عقلاء الرجال. وتدلك الرجل: في دلك جسده عند الاغتسال، نقله الجوهري. ودلكت المرأة العجين. والدلاك: من يدلك الجسد في الحمام. ويقال للحيس: الدليكة، كما في الأساس. والدلك، محركة: اسم وقت غروب الشمس أو زوالها، يقال: أتيتك عند الدلك، أي بالعشي، قال رؤبة: تبلج الزهراء في جنح الدلك ودلكت الشمس: ارتفعت، عن نوادر الأعراب، وقد تقدم. ودلكت الأرض، كعني: أكلت، فهي مدلوكة، عن ابن الأعرابي. ودلك الرجل حقه: مطله.وقال الفراء: المدالك: الذي لا يرفع نفسه عن دنية. والمدلك: المطول. والمدالكة: المصابرة، وقيل: الإلحاح في التقاضي. وقال أبو عمرو: التدليك من قولهم دلكها: إذا غذاها. ودلوكة بنت فلان: كانت حكيمة مدبرة، جاء ذكرها في بناء الأهرام، فانظره.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR10.292 harfدَلَكَهُ
1 دَلَكَهُ دلك دلكه دلكة , (S Msb, K,) aor. دَلُكَ , inf. n. دَلْكٌ, (S, Msb,) He rubbed it, or rubbed it and pressed it, (M, Msb, K,) with his hand: (S, M, Msb, K:) [or he did so well: or he pressed it, or squeezed it, and rubbed it: for] دَلْكٌ signifies the act of rubbing, or rubbing and pressing, well: (KL:) or the act of pressing, or squeezing, and rubbing: (Ham p. 798:) [and in
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR790 harfدَلَكَ
دَلَكَ U ( n. ac. دَلْك 1 ),
a. Rubbed ( with the hand ).
b. Polished, smoothed.
c. Formed, trained, taught ( practice, experience ).
d. ( n. ac. دُلُوْك 27 ), Set ( sun ).
دَاْلَكَ
دَاْلَكَ III ,
a. Delayed, put off ( creditor ).
تَدَلَّكَ
تَدَلَّكَ V ,
a. Rubbed & pressed his body ( in the bath ).
b. [ Bi ], Rubbed himself over with ( perfumes ).
دَلَك
دَلَك 4 ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR16.859 harfدلك
دَلَكَ - يَدْلُكُ - دُلُوْك
دَلَكَ - يَدْلُكُ + كائن + شيئاً + في شيء: يدعكه ويفركه ويدفعه للأسفل حتى يدخل في شيء ويختفي أثره
دُلُوْك: على وزن " فـُعول" : اسم فعل مبالغة من " دَلَكَ - يَدْلُكُ ": اختفاء الشيء في شيء بعد دعكه وفركه وضغطه فيه
﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾: أقم الصلاة تبعاً لزمن دلوك الشمس: تبعاً وضمن نطاق وقت دلوك الشمس: أي وقت
Sîgalar(1)
Mücavir kökler9 mücavir (11 toplam)
- غسق
1 ortak ayet · Ğasak, Kanlı irin demektir
- فجر
1 ortak ayet · Fecr Yarık demektir
- شمس
1 ortak ayet · Güneş demektir
- قرأ
1 ortak ayet · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
- ليل
1 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- صلو
1 ortak ayet · Namaz
- شهد
1 ortak ayet · Petekteki baldır
- قوم
1 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
- كون
1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
Geçtiği ayetler(1)
أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا
Batmak içinGüneşin batıya yönelmesinden gecenin kararmasına kadar namaz kıl. Sabah vakti de. Zira sabah vakti görülmesi gerekli bir ibadettir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دلك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | زول, غرب, فرك |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yüzeyin diğerine temas ederek yumuşakça sürtünmesi ve bir şeyin yerinden kayıp sıyrılması |
| Çekirdek Özet 2 | Güneşin gök kubbedeki tepe noktasından batıya doğru kayması veya ufuk çizgisine inip gözden kaybolması |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın kesintisiz, akıcı ve sürtünmeli intikali ile ibadet vakitlerinin göksel seyre bağlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir el ovması veya salt akşam gurubu sayarak göksel cisimlerin yörüngesel kayış dinamiğini ve zeval vaktini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دل | Bir nesneyi bir yöne doğru serbest bırakma, sarkıtma, akıtma veya işaretle yönlendirme; دلو (kovayı kuyuya salma) ve دلل (yol gösterme, nazlanarak gevşeme) köklerinde olduğu gibi dikey veya yatay yumuşak bir akış ve geçiş hareketi | ك | Avuç içi, kavrama ve baskı imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle serbest akış hareketi iki yüzeyin birbirine temas ederek sürtünmesine, ovulmasına ve bir şeyin temasla yerinden kaydırılmasına dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, açılma ve hareket | Bir durumdan diğerine geçişi, yer değiştirmenin başlangıcını ve hareket aralığını temsil eder |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, bağlama, sevk etme | Harekete belirli bir doğrultu verme, yönlendirme ve çekme etkisini yükler |
| ك | Avuç içi; kavrama, kaplama, temas etme | İki yüzey arasındaki fiziksel teması, el ayasının sürtünme baskısını ve kavramayı katar |
| دلك | Kapıdan geçerek yönelen avuç temasının sürtünmesi | Yüzeylerin birbiri üzerinden yumuşak bir baskı ve sürtünmeyle kayarak yön değiştirmesi ve yerinden ayrılması hareketini kurar |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi veya uzvu el ayasıyla bastırarak sürtmek, ovalamak; başağı parmaklar arasında ezerek daneyi kabuğundan ayırmak; deriyi yumuşatmak için ovmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairinin gece meşakkati ile konforu karşılaştırdığı beyitte yüzün kokuyla ovulması anlamında geçer: أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي / وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي |
| Erken Arapça kullanım | Güneşin göğün ortasından batıya kayması veya ufukta kaybolması için دَلَكَتِ الشَّمْسُ denilmiş; uzun yolculukların yorup pişkinleştirdiği deve için بَعِيرٌ مَدْلُوك ve hurma ile yağın ovularak yoğrulduğu yiyecek için دَلِيك tabiri kullanılmıştır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça دلك kökü, Sami dillerinde temas, sürtünme, baskı altında ezme ve yer değiştirme eylemlerini ifade eden kök kümeleriyle tematik yakınlık taşır. İbranicede dalak (דָּלַק) fiili tutuşmak, peşine düşmek, hararetle takip etmek anlamlarına gelirken, Süryanicede d-l-k kökü parıldama, yanma ve sürtünmeyle ısınma çağrışımlarını barındırır. İki yüzeyin birbirine sürtünmesi sonucu açığa çıkan hararet ile güneşin zeval vaktindeki yakıcı sıcaklığı ve ardından gelen batış eylemi arasında anlamsal bir geçişkenlik bulunur. Arapçada bu semantik çekirdek sert sürtünmeden ziyade yumuşak bir temasla yer değiştirme, ovalama ve güneşin dikey eksenden sıyrılarak akıp gitmesi yönünde özelleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin başka bir şey üzerinden sürtünerek ve yumuşakça zail olması | Elle ovma eyleminden hareketle güneşin kubbe üzerindeki sürtünürcesine yavaş kayışına ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice d-l-q ve Süryanice d-l-k biçimleri | Sürtünme, tutuşma, hararet ve peş peşe takip etme semantik alanı üzerinden bağlantılıdır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda düzenli ve doğrulanabilir eşdeğer tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دلك | Anlamlı | Sürtmek, kaymak, zail olmak | El ile bir yüzeyi ovmak; güneşin zevale uğraması veya batması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دكل | Anlamlı | Yığmak, basıp çiğnemek | Toprağın veya çamurun üst üste yığılarak ayakla çiğnenmesi ve sertleştirilmesi | Hedef kökle baskı uygulama bakımından ortak çekirdek; Kur'an'da geçmez |
| لدك | Anlamlı | Yapışmak, yerleşmek | Bir şeyin bir yere sıkıca yapışıp kalması, ayrılmaması | Hedef kökteki kayma hareketinin aksine tutunma yönü; Kur'an'da geçmez |
| لكد | Anlamlı | Yapışıp bulaşmak, keçeleşmek | Kılların, yünlerin veya kirin birbirine yapışarak keçeleşmesi | Temasın sabitlenmesi ve ayrışmaması hâli; Kur'an'da geçmez |
| كدل | Anlamlı | Sertleşmek, kalınlaşmak | Bedenin veya bir nesnenin kabalaşıp sertleşmesi | Sürtünmenin zıddı olan katılaşma yapısı; Kur'an'da geçmez |
| كلد | Anlamlı | Toplamak, biriktirmek, sert taş | Suyun veya malın bir araya toplanması; sert ve kuru taşlık zemin | Baskı ve yoğunlaşma anlamı taşır; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دلك | Merkez | Sürtünerek kayma ve zeval | Bir yüzeye temas ederek yumuşakça ayrılma ve güneşin öğle çizgisinden batıya kayması | Yavaş, sürekli ve sürtünmeli yer değiştirme eylemidir |
| زول | Komşu | Yerinden ayrılma ve yok olma | Bir şeyin durduğu noktadan tamamen ayrılıp gitmesi | زول kökünde temas veya sürtünme şartı aranmaksızın genel ayrılış ve yok oluş esastır |
| غرب | Komşu | Uzaklaşma ve gözden kaybolma | Güneşin ufkun altına inerek bütünüyle karanlığa gömülmesi | غرب yön ve mesafece uzaklaşmayı ve batışı bildirir; gün ortası kayışını kapsamaz |
| فرك | Komşu | İki şeyi ovalayarak ayırma | Kuru başağı veya kabuklu bir şeyi ezerek parçalamak | فرك ovmanın sonucunda kırma ve ufalama hedefler; دلك ise yüzeyde pürüzsüzleştirici teması korur |
| ثبت | Zıt | Sabit kalma ve hareketsizlik | Bir nesnenin yerinde kaim kalması, kaymaması ve eksenini koruması | دلك kökünün içerdiği akıcı zeval ve temaslı yer değiştirmenin tam karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دلك | Sürtmek, ovmak, zail olmak | Fiziksel ovalama ile göksel cismin meridyenden kayışını birleştiren kök | Kesin |
| Latince | fricare, declinare | Ovalamak, sürtmek; sapmak, eğilmek | Fricare sürtme temasını karşılarken, declinare gök cisminin dikey eksenden sapmasını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to rub, decline, culmination to setting | Ovalamak, zevale ermek, kaymak | To rub fiziksel sürtünmeyi, solar decline ise güneşin gök ortasından batışa doğru inişini verir | Güçlü |
| Almanca | reiben, sinken, Neigung der Sonne | Ovalamak, batmak, güneşin meyli | Reiben elle temas ederek sürtmeyi, Neigung der Sonne ise güneşin öğle hattından kaymasını ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | frotter, décliner | Sürtmek, ovmak; batıya meyletmek | Frotter bedensel veya nesnel teması, décliner ise göksel cismin inişe geçişini açıklar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لِدُلُوكِ الشَّمْسِ | Güneşin göğün ortasından batıya kayması (zeval vakti) | Namaz vakitlerinin başlangıcını belirleyen göksel nizam bağlamı; İsrâ 17:78 |
| لِدُلُوكِ الشَّمْسِ | Güneşin ufukta batması (gurub vakti) | Gündüzün tamamlanıp gece karanlığının girmesini işaret eden zaman bağlamı; İsrâ 17:78 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kevnî nizam ve kader | Güneşin hareketindeki zorunlu ve şaşmaz intizamın ilahi kudrete ve ibadet vakitlerine delil kılınması | Kozmik düzenin sürekliliği ve yaratılıştaki amaçlılık |
| Fıkıh | Namaz vakitlerinin tayini | Dulûk kelimesinin zeval vaktini mi (öğle ve ikindi) yoksa doğrudan güneşin batışını mı (akşam) ifade ettiği ihtilafı | İbadetlerin ifası için güneşin hareketinin şer'i illet sayılması |
| Tefsir | İsrâ 78. ayetin tefsiri | Sahabe ve tâbiîn kavillerinde dulûkun öğle zevali veya gün batımı olarak yorumlanması arasındaki semantik köprü | Güneşin tepe noktasından batış çizgisine kadarki kayma sürecinin tamamı |
| Hadis | Namaz vakitlerini beyan eden rivayetler | Cibril hadisinde ve namaz vakti rivayetlerinde zevalin namazın ilk vakti olarak tayin edilmesi | Güneşin meridyen çizgisini aşarak batıya akması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vakitli ibadetlerin belirlenmesi | Göksel alamet ile mükellefiyet bağı | İbadet zamanını nesnel ve evrensel bir tabiat olayına bağlamak | Namaz vakti sübjektif hislere değil, güneşin apaçık fiziksel seyrine bağlanmıştır | Kesin |
| İlmi | Astronomi ve zaman ölçümü | Meridyen geçişi ve açısal kayma | Zamanın dakik taksimatını ve takvimsel ölçümü sağlamak | Güneşin dikey eksenden sapması, gölge boyu ve açı hesaplamalarının temelini kurar | Güçlü |
| Siyasi | Kamusal düzenin periyotları | Günlük nizamın doğal takvimi | Toplumsal mesai ve kamu işleyişini evrensel döngüye senkronize etmek | Yönetim ve adalet süreçlerinin tabiat ritmine uygun yürütülmesine zemin hazırlar | Muhtemel |
| İktisadi | Emek ve pazar zamanlaması | Üretim ve ticaret döngüsünün kırılma anı | Günlük iktisadi faaliyetlerin öğle zevaliyle yeniden düzenlenmesi | Sıcaklığın ve ışığın değişimine bağlı olarak çalışma ve dinlenme dengesinin kurulması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmeli kayma hareketi ve açısal sapma | Bir kütlenin yüzey temasıyla oluşturduğu sürtünme direnci (kinetik sürtünme) ve bir ışık kaynağının dikey referans ekseninden sapması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yıpranma veya yumuşak intikal | Bir sistemin, toplumun ya da kuralın sürtünme ve zamana bağlı olarak sert çatışmalar olmadan aşama aşama dönüşmesi | Muhtemel |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Dulûk kavramını yalnızca akşam güneş batışı olarak görmek ya da salt modern saat dilimlerine indirgeyerek kozmik gözlemi devreden çıkarmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün çekirdeğindeki sürtünerek kayma eyleminin, güneşin tepe noktasından itibaren başlayan ve batışına kadar süren bütün iniş sürecini kuşatan genişlikte olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrâ 78. ayette emredilen namaz vakitlerinin eksik sayılmasına yol açmak; öğle ve ikindi vakitlerini bu ayetin nassî çerçevesi dışına itme tehlikesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vakitli farz kılınan namazın zaman ölçüsünü insan yapımı soyut sistemlere değil, kainat kitabının doğrudan okunabilir bir sayfası olan güneş hareketine bağladığı için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Günün bölümlerini, gece ve gündüzün ardışıklığını ve ibadet vakitlerini konu edinen ayetlerde tayin edicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadet vakitlerinin tesadüfi veya keyfi olduğu algısını yıkar; zeval ile gurub arasındaki kesintisiz göksel akışı tek bir kökle meczederek semantik birliği korur |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİki yüzeyin birbirine yumuşak bir baskı ile temas ederek sürtünmesi, ovulması ve bir nesnenin temas hâlindeyken yerinden sıyrılıp kayması.
- Soyut anlamBir varlığın zirve noktasındaki dengesinden ayrılarak bir yörünge veya süreç boyunca kademeli, sürekli ve yumuşak bir inişe veya kaymaya geçmesi.
- Sistematik karşılıkKozmik döngülerin sürekliliği içinde zamanın ve ibadetin eşik noktalarının tabiatın kesintisiz açısal hareketiyle somutlaşması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , güneşin veya hareket eden bir cismin zamana bağlı açısal konumunu; , zirve (meridyen/zeval) noktasındaki referans açıyı; , göksel cismin açısal kayma hızını temsil eder. İkinci kısımdaki , yüzeyler arasındaki yer değiştirmeyi; , yüzey sürtünme katsayısını; ise uygulanan normal kuvveti veya el ayasının baskısını gösterir. Model, دلك kökünün hem fiziksel ovma/sürtünme kuvvetini hem de güneşin tepe noktasından itibaren açısal olarak kayıp inişe geçiş dinamiğini matematiksel olarak ifade eder.