زول
ز - و - ل
KÖK- 12 geçiş
- 11 ayet
- 9 sîga
- 12 sözlük
“Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer, “zail” olmak çökmeye başlamak, gücünü kaybetmek, “tezeyyül” etmek dağılmak demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer, “zail” olmak çökmeye başlamak, gücünü kaybetmek, “tezeyyül” etmek dağılmak demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.190 harfباب الزاي واللام و و ا ي ء معهما
ز و ل، ز ي ل، أ ز ل مستعملات
زول:
الزَّوْلُ: الفَتَى الخفيفُ الظَّريفُ. ووصيفةٌ زَوْلةٌ، أي: نافِذةٌ في الرَّسائِل والحَوائج، وفتيانٌ أَزْوالٌ.
والمُزاولةُ: المعالجة في الأشياء.
والزّوالُ: ذَهابُ المُلْك. وزوالُ الشَّمس كذلك زالتِ الشَّمسُ زوالاً، وزالتِ الخَيْلُ برُكبانها زوالاً، وزال زوالُ فُلانٍ وزويلُهُ، قال:
هذا النّهارَ بدا لها من هَمِّها ما بالُها
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR754 harfالزَوْلُ: العجبُ. قال الكميت:
فقد صِرْتُ عَمّضا لها بالمَشيبِ زَوْلاً لديها هـو الأَزْوَلُ
والجمع الأَزْوالُ. والزَوْلُ: الرجلُ الخفيف الظريف. قال ابن السكيت: يُعْجَبُ من ظَرفه. والمرأةُ زَوْلَةٌ. ويقال: هي الفَطِنَةُ الداهية. والزَوَّالُ: الذي يتحرك في مِشيته كثيراً وما يقطعه من المسافة قليلٌ. والزائِلَةُ: كلُّ شيء يتحرّك.
وكنتُ امْرَأً أرمي الزَوائِلَ مَـرَّةًفأصبحتُ قد وَدَّعْتُ رَمْيَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.394 harfز ل ( و ا ي ء )
لوز ، لزأ ، ألز ، زول : مستعملة .
لوز : اللَّوزُ : معروف من الثّمار ، اسمُ للجِنس ، الواحدة لَوْزَة ، ورجل مُلوَّز : إذا كان لطيفَ الصّورة .
واللَّوْزِينَجُ من الحَلْواءِ أشبه بالقطايف تُؤدَم بدُهن اللَّوْز .
وقال أبو عمرو : القُمْرُوص : اللَّوْز .
قال : والجِلَّوْزُ : البُنْدُق .
لزأ : أبو عبيد عن الأصمعي : لزَأْتُ الإبلَ : إذا أحسَنْتَ رِعْيتها . ولَزَأْتُ الرجلَ : إذا أعطيتَه .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.550 harf(باب الزاء والواو وما يثلثهما)
(زوي) الزاء والواو والياء أصلٌ يدلُّ على انضمامٍ وتجمُّع. يقال زوَيت الشَّيءَ: جمعته. قال رسول الله *صلى الله عليه وآله: "زُوِيتِ الأرضُ فأُرِيتُ مَشارِقَها ومغارِبَها، وسيبلغُ مُلْكُ أمّتي ما زُوِيَ لي منها". يقول: جُمِعَت إِليّ الأرضُ. ويقال زَوَى الرجلُ ما بين عينيه، إِذا قبضَه. قال الأعشى:
يزيدُ يَغضُّ الطَّرْف دُوني كأنَّما *** زَوَى بين عينيه عليَّ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.109 harfز و ل
الدنيا وشيكة الزوال والدنيا ظلّ زائل.
وأزلته عن مكانه.
وزاول الشـيء حتـى رفعـه عـن مكانه: عالجه.
وزاوله ساعة حتى صرعه.
ومن المجاز: زالت له زائلة: شخص له شخص.
وفي حديث سلمة بن الأكوع: " قد خالطه سهماي ولو كان زائلة لتحرك " وفلان رامي الزوائل إذا كان طباً بإصباء النساء.
وقال: وكنت امرأ أرمي الزوائـل مـرة فأصبحت قد ودعت رمي الزوائل كـان يصيدهن بشبابه فتقعده
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.726 harfالزَّوَال: الذَّهاب والاسْتِحالة والاضْمِحْلال، زالَ يَزُول زَوَالاً وزَوِيلاً وزُؤُولاً؛ هذه عن اللحياني؛ قال ذو الرمة: وبَيْضاء لا تَنْحاشُ مِنَّا وأُمُّها،
إِذا ما رَأَتْنا زِيلَ مِنَّا زَوِيلُها
أَراد بالبيضاء بَيْضة النَّعامة، لا تَنْحاش مِنَّا أَي لا تَنْفِرُ، وأُمُّها النعامة التي باضَتْها إِذا رأَتنا ذُعِرَت منا وجَفَلَتْ نافرة، وذلك معنى قوله زِيلَ مِنَّا زَوِيلُها. وزالَ الشيءُ عن مكانه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR226 harf* ز و ل * * الازْدِيالُ * الإزالة و * المُزاوَلةُ * كالمحاولة والمعالجة و * تَزَاوَلُوا * تعالجوا و * زَالَ * الشيء من مكانه يزول * زَوَالاً * و * أزَالَهُ * غيره و * زَوَّلَهُ تَزْوِيلا فانْزَالَ * وما * زَالَ * فلان يفعل كذا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.323 harfالزوال: الذهاب، والاستحالة، والاضمحلال، ومنه: الدنيا وشيكة الزوال. وزال الشيء عن مكانه، يزول، هذا هو الأكثر، ويزال، وهي قليلة، عن أبي علي قال شيخنا: كلامه فيه إجمال، وأبو علي جعله مضارعا لزال، كخاف على القياس، وكلامه كالصريح في أنه مضارع زال بالفتح، كقال، وليس كذلك، غذ لا موجب لفتح الماضي والمضارع، كما لا يخفى، والله أعلم، زوالا، وزؤولا، كقعود، هذه عن اللحياني، وزويلا، كأمير، وزولا، بالفتح كما
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok18.870 harfزَالَ
1 زَالَ ذ , aor. يَزُولُ, (K,) and, accord. to the K, also يَزَالُ, which is rare, on the authority of Aboo- 'Alee, but this is the aor. of زَالَ like خَافَ, [which has a different meaning from the former verb,] (MF, TA,) inf. n. زَوَالٌ (K) and زُوُولٌ (Lh, K) [which in all its senses except one mentioned below may app. be pronounced also زُؤُولٌ, like حُؤُولٌ for حُوُولٌ, pl. of حَوْلٌ,]
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.382 harfزَالَ
زَالَ ( w ) A , U ( n. ac. زَوْل 1 , زَوَاْل 22 , زَوِيْل 25 , زُوُوْل 27 , زَوَلَاْن 36 ),
a. Passed away, perished, came to nought; ceased, discontinued, left off.
b. ( n. ac. زَوَاْل 22 , زُوُوْل 27 ) [ 'An ], Left, quitted, abandoned, forsook; departed from.
c. ( n. ac. زَوَاْل 22 , زُوُوْل 27 , زَوَلَاْن 36 ), Declined, went down ( sun ).
d. I , U ( n. ac. زَوَاْل 22 ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR29.175 harfزول
زَالَ - يَزُوْلُ - زَوَال - مَا زَالَ - لا يَزَالُ
زَالَ - يَزُوْلُ + كائن + عن مكان أو أمر: لا يستطيع الاستقرار والثبات فيه: ينزلق ويتحرك ويتقلقل من موقعه أو مكانه ولا يستطيع الاستقرار والثبات فيه
زَوَال: على وزن " فَعال": اسم فعل مبالغة من " زَالَ - يَزُوْلُ ": التوقف عن الاستقرار والثبات في موضع والتحرك عنه ومفارقته إلى موضع آخر
مَا
Sîgalar(9)
- يَزَالُKesintiye uğrar(يَفْعَلُ)×3
- يَزَالُونَKesintiye uğrarlar(يَفْعَلُونَ)×2
- تَزَالُKesintiye uğrarsın(تَفْعَلُ)×1
- تَزُولَاİkisi kesintiye uğrar(تَفْعُلَا)×1
- زَالَتَاİkisi kesintiye uğradı(فَعَلَتَا)×1
- زَالَتْKesintiye uğradı(فَعَلَتْ)×1
- زَوَالٍKesinti(فَعَالٍ)×1
- زِلْتُمْKesintiye uğradınız(فَعِلْتُمْ)×1
- لِتَزُولَKesintiye uğrar(لِتَفْعُلَ)×1
Mücavir kökler103 mücavir (130 toplam)
- ريب
2 ortak ayet · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
- قطع
2 ortak ayet · Kesinlikle keseceğim
- جبل
2 ortak ayet · Dağ anlamındadır
- خمد
1 ortak ayet · Hamud üzeri külle kapatılmış kor demektir
- عقم
1 ortak ayet · عَقِيمٌ: kısır anlamındadır ancak hastalığa bağlı…
- قرع
1 ortak ayet · Toprağı eşmek için kullanılan sopadır
- كلم
2 ortak ayet · Kelime
- حرف
1 ortak ayet · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir
- حصد
1 ortak ayet · Hasad: Biçilen ekin demektir
- قسو
1 ortak ayet · قسور Arslan demektir
- حظظ
1 ortak ayet · Huzve atışlardaki hedef demektir
- صفح
1 ortak ayet · Görüş
Geçtiği ayetler(11)
لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
Kesintiye uğrarKalbleri paralayıncaya kadar kurdukları bina kalblerinde kuşku kaynağı olmaya devam edecektir. Allah; Alim’dir, Hakim’dir.
… أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ …
Kesintiye uğrarŞayet Kur’an ile; dağlar yürütülmüş veya yeryüzü parçalanmış, yahut ölüler konuşturulmuş olsaydı; kafirler yine de inanmazlardı. Halbuki bütün işler Allah’a aittir. İnananlar hala anlamadılar mı ki; Allah dileseydi bütün insanları doğru yola eriştirirdi. Ve yaptıklarından dolayı Allah’ın vaadi yerine gelene kadar küfredenlerin ya başına veya evlerinin yakınına bir bela gelirdi. Şüphesiz Allah, verdiği sözden caymaz.
وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ
Kesintiye uğrarKüfredenler; kendilerine o saat ansızın gelinceye veya gecesi olmayan günün azabı çatana kadar ondan yana devamlı bir şüphe içinde kalırlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زول |
| Yapı | Üçlü (ecvef-vâvî) |
| Özel Durum | İlletli (orta harfi vâv) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فني, ذهب, نحى, حول |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin yerinden kımıldaması, yer değiştirmesi veya sabit durduğu noktadan ayrılarak yok oluşa doğru kayması |
| Çekirdek Özet 2 | Varlık ve nizamın kendi kendine kaim olmayıp ilahi kudretle tutulması; inkârcı tutumların kesintisiz sürmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Sabitlik zannının yıkılışı; ontolojik bağımlılık ve yaratılmışların zevale mahkûm oluşu |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca doğrudan yok olma anlamında tüketip asıl hareket olan yerinden oynama, sapma ve ontolojik dengesini yitirme boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زو | Birleşme veya temas noktasından ayrışma, bükülme, eksenden sapma ve yön değiştirme hareketi; nitekim bu çekirdeği paylaşan زوج kökünde iki şeyin birleşip tekliğin bozulması, زور kökünde doğruluk ekseninden sapıp eğrilme, زوغ kökünde ise haktan ve hedeften meyledip kayma anlamı esastır | ل | Çoban değneği ve yöneltme imgesi taşıyan ل harfinin eklenmesiyle bükülme ve sapma hareketi bir mevkiden tamamen ayrılma, yerinden oynama, kayıp gitme ve nihai akıbete doğru intikal etme boyutuna evrilmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Kesme, mevcut konumdan ayırma, bağları koparma ve ayrışma hareketi |
| و | Çengel, çadır kazığı | Bağlantı, mevcut konuma raptedilme veya iki durum arasındaki geçiş köprüsü |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Dışarıdan sevk edilme, yönlendirilme, bir yöne doğru itilme ve akış |
| زول | Kesici alet, çengel ve üvendire birleşimi | Sabitlendiği veya bağlandığı mevkiden bir etkiyle koparılarak başka bir yöne doğru sevk edilme, yerinden oynatılma ve kaydırılma |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir cismin karar kıldığı yerden kımıldaması, yer değiştirmesi veya güneşin göğün tam ortasından batıya doğru kayması; nitekim bedeviler uzakta hareket eden her canlı karartıya zâile demişlerdir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rumme bir beytinde devekuşu yumurtasını ve anasını anarken kökü yerinden fırlayıp kaçma anlamında şöyle kullanır: وبيضاء لا تنحاش منا وأمها / إذا ما رأتنا زيل منا زويلها |
| Erken Arapça kullanım | Klasik kullanımda güneşin tepe noktasından batıya meyli için زالت الشمس denmiş; nefiy edatıyla birleştiğinde (ما زال / لا يزال) ise bir durumun kesintiye uğramadan devamlılığı ifade edilmiştir |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde زول kökü, yerinden oynama, kımıldama, bir noktadan ayrılma ve zamanla tükenişe geçme semantik hattını korur. Arapçada kökün asıl omurgası bir nesnenin mekanındaki sabitliğini yitirmesi iken, bu anlam zaman içerisinde güneşin gök kubbedeki hareketi üzerinden zaman algısına ve oradan da varlığın yok oluşuna genişlemiştir. İbranicede זול kökü ucuzlamak, kıymetini yitirmek, akıp gitmek ve bir tarafa savrulmak anlamlarını taşır. Süryanicede z-w-l kök alanı kımıldama, sarsılma ve yerinden çıkma semantiğiyle örtüşür. Kökün Afro-Asyatik katmandaki ilksel çekirdeği bir nesnenin durağanlığını bozan itki veya kopuştur; Arapça bu fiziksel itkiyi hem astronomik gözleme hem de ontolojik sona taşımıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Cisimlerin yerinden kımıldaması ve güneşin tepe noktasından kayması | İlk anlam durağanlığın bozulmasıdır; daha sonra güç, mülk ve varlığın elden çıkıp yok olması anlamına intikal etmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice z-w-l ve Süryanice z-w-l kökleri | Bir şeyin değerden düşmesi, sarsılması, kayması ve yerinden kopması yönündeki ortak Sami mirası yansıtır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök akrabalıkları | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زول | Anlamlı | Yerinden kımıldamak, kaymak, yok olmak | Bir şeyin sabit mekanından ayrılması, güneşin devrilmesi ve varlığın sona ermesi | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| زلو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| وزل | Anlamlı | Dayanmak, sığınmak, ağırlık taşımak | Bir yere yaslanma ve korunak edinme anlamı taşır | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt yönlü bir sabitlenme içerir |
| ولز | Anlamlı | Hızlı hareket etmek, sıyrılmak | Bir şeyin arasından süratle sıyrılıp çıkması | Kur'an'da geçmez; hareket boyutuyla hedef kökle uzak akrabadır |
| لزو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| لوز | Anlamlı | Sığınmak, etrafında dönmek, badem | Bir şeye iltica etme ve bir merkezin çevresinde toplanma | Kur'an'da geçmez; hedef kökün ayrılma hareketine karşılık yönelme bildirir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زول | Merkez | Yerinden oynama, kayma, kesilme, yok olma | Bir şeyin sabit durduğu eksenden çıkıp yer değiştirmesi veya bitmesi | Hem mekanik kımıldamayı hem de nizamın ve varlığın sona erişini kapsar |
| فني | Komşu | Tükenecek biçimde yok olma | زول yerinden ayrılma ve kayma merkezliyken, فني bir şeyin nihayete erip tamamen tükenmesidir | Kur'an'da yeryüzündeki her canlının sonunu nitelemede kullanılır |
| ذهب | Komşu | Gitmek, ayrılmak, yürümek | ذهب failin iradi veya tabii olarak uzaklaşmasıdır; زول ise sabitliğin bozulup düzenin altüst oluşudur | Gitme eyleminin mekan değiştirmesine odaklanır |
| نحى | Komşu | Bir tarafa çekilmek, kenara koymak | نحى bir kenara meyletmek veya ayırmaktır; زول doğrudan eksenden kopuş ve devrilmedir | Ayrıştırma ve yön değiştirme nüansı baskındır |
| حول | Komşu | Dönmek, durum değiştirmek | حول bir halden diğerine geçiştir; زول ise mevcut mevcudiyetin kaybolup gitmesidir | Hal ve durum değişimi bildirir |
| ثبت | Zıt | Sabit kalmak, sarsılmamak | ثبت yerinde sapasağlam durmayı anlatırken زول o yerin ve durumun kaybedilmesidir | Kararlılık, devamlılık ve sarsılmazlık ifade eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زول | Yerinden oynamak, kaymak, yok olmak | Bir şeyin bulunduğu mevkiden ayrılması, nizamın çözülmesi veya kesintiye uğraması | Kesin |
| Latince | Cedere, labi, evanescere | Geri çekilmek, kaymak, silinip gitmek | Cedere yerinden ayrılmayı, labi kayıp gitmeyi, evanescere ise zeval bulup yok olmayı tam karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Shift, depart, cease, vanish | Kaymak, ayrılmak, kesilmek, yok olmak | Shift ve depart fiziksel eksen kaymasını, cease ve vanish ise devamlılığın bitişini ve yok oluşu karşılar | Kesin |
| Almanca | Weichen, vergehen, abgleiten | Çekilmek, geçip gitmek, kaymak | Weichen mevkiden çekilmeyi, vergehen zamansal ve ontolojik zevali verir | Güçlü |
| Fransızca | Disparaître, s'écarter, cesser | Ortadan kalkmak, sapmak, durmak | Mekansal uzaklaşma ile varlıksal siliniş arasındaki geçişi ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Cassell’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَزُولَا / زَالَتَا | Kozmik nizamın bozulması, göklerin ve yerin yerinden oynaması | Yaratılışın sürekliliği ve Allah'ın evreni tutması bağlamında kozmolojik kudret ayetleri; örnek: Fâtır 35:41 |
| زَوَالٍ | Dünyevi iktidarın, mülkün ve saltanatın son bulması | İnkârcıların ebedilik zannı ve dünya hayatının aldatıcılığı bağlamı; örnek: İbrâhîm 14:44 |
| لِتَزُولَ | Sağlam ve köklü yapıların yerinden sökülmesi, sarsılması | Hile ve tuzakların dağları dahi yerinden oynatamayacağı veya oynatacak güçte olduğu bağlamı; örnek: İbrâhîm 14:46 |
| لا يَزَالُ / ما زَالَ | Bir tutumun, inancın veya eylemin kesintisiz sürmesi, devamlılık | Kalplerdeki şüphenin, düşmanlığın veya ihtilafın aralıksız devam etmesi bağlamı; örnek: Tevbe 9:110, Hûd 11:118, Bakara 2:217 |
| زَالَتْ | Feryadın veya davanın nihayete ermesi, kesilip sönmesi | Azap geldiğinde inkârcıların son çığlıklarının kökünden kesilmesi bağlamı; örnek: Enbiyâ 21:15 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hudûs delili ve arazların süreksizliği | Âlemin zeval bulucu (zâil) arazlardan oluşması üzerinden yaratıcının bekâ sıfatının ispatı | Yaratılmış olanın zorunlu olarak yok oluşa ve değişime mahkûm oluşu |
| Fıkıh | Namaz vakitleri (vakt-i zevâl) | Güneşin tepe noktasından batıya kaymasıyla öğle vaktinin girmesi ve zeval anında namaz keraheti | Astronomik olarak güneşin meridyen dairesinden ayrılması |
| Tefsir | Kevnî nizamın ilahi kudretle muhafazası | Fâtır 35:41 tefsirinde göklerin ve yerin kendi tabiatlarıyla değil, ilahi müdahale ve tutuşla zevalden korunduğu tespiti | Ontolojik bağımlılık ve kâinatın her an dağılmaya hazır yapısı |
| Hadis | Nimetin elden çıkması ve fitnelerin sürekliliği | Nimetin zevalinden Allah'a sığınma duaları ve kıyamete kadar sürecek olan hak-batıl mücadelesi | İstikrarın kaybolması ve devamlı eylemlilik hali |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ontolojik fânilik ve beka | İmkân ve hudûs hali | Mâsivânın geçiciliğini ve yalnızca Allah'ın zâtının baki olduğunu tescil etme | Varlığın mutlak değil bağımlı olduğunu ve her an yok olabileceğini bildirir | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve astronomik ölçüm | Eksen kayması ve denge değişimi | Tabiat hadiselerinin başlangıç ve bitiş sınırlarını (örneğin gölge boyu ve vakitler) tayin etme | Cisimlerin durağan halden devingen hale geçiş eşiğini gösterir | Güçlü |
| Siyasi | İktidarın devri ve medeniyetlerin çöküşü | Saltanatın ve hâkimiyetin el değiştirmesi | Zorba ve azgın iktidarların ebedilik yanılsamasını kırma | Hiçbir siyasi nizamın kalıcı olmadığını, her gücün zevale ereceğini kanıtlar | Kesin |
| İktisadi | Servetin dolaşımı ve zenginliğin geçiciliği | Sermayenin elden çıkması, kriz ve tükeniş | İktisadi gücün tek elde birikmesini önleme ve mülkün geçiciliği bilinci oluşturma | Maddi zenginliğin sabit kalmayacağını, zeval bulmaya açık olduğunu hatırlatır | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dengesiz durum (instability), entropi artışı ve pertürbasyon | Kararlı dengede duran bir sistemin dış bir kuvvet veya iç entropi sebebiyle mevcut yörüngesinden ya da durumundan geri dönülmez şekilde sapması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal çözülme, anomi ve iktidar kaybı | Toplumsal veya siyasi yapıların taşıyıcı meşruiyet sütunlarını kaybederek dağılması ve gücünü yitirip tasfiye olması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca Türkçedeki «zeval bulmak» kalıbından hareketle soyut bir yok olma veya sadece öğle vakti olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl cevheri bir şeyin oturduğu kaideden oynaması, yerinden fırlaması veya nizamın dağılmasıdır; ayrıca nefiy edatıyla birleştiğinde tavizsiz bir devamlılığı ve sürekliliği kurar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Fâtır 35:41 gibi ayetlerde göklerin ve yerin zeval bulmasını basitçe yok olma sanmak; oysa ayet, kozmik düzenin yerinden oynaması ve yörüngesinden sapmasını ilahi kabzanın tuttuğunu anlatmaktadır |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontoloji tasavvurunu inşa eder; kâinatın ve insanın kendi kendine yeten, kendiliğinden sabit bir varlığı olmadığını, her an zevale meyilli olan mülkün ancak ilahi kudretle ayakta tutulduğunu öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinatın ilahi nizamla korunmasını anlatan kozmoloji ayetlerinde (Fâtır 35:41), inkârcıların ebedilik hülyasını yıkan iktidar eleştirilerinde (İbrâhîm 14:44) ve küfür ehlinin süreklilik arz eden düşmanlıklarını bildiren sosyolojik tasvirlerde (Bakara 2:217). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyevi nizamların ve kozmik dengenin kendiliğinden kurulu bir zorunluluk olduğu zannını yıkar; varlığın fıtratında zeval potansiyelinin daima mevcut olduğunu göstererek şirk ve kibir temelli güven duygusunu kökünden tashih eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir cismin üzerinde durduğu zeminden kayması, yerinden oynaması veya güneşin gök kubbenin ortasından batı ufkuna doğru eğilerek eksen değiştirmesi.
- Soyut anlamBir nizamın, iktidarın, varlığın veya halin sabitliğini kaybederek dağılmaya, çözülmeye ve yok oluşa doğru sürüklenmesi; nefiy formunda ise kesintisiz bir devamlılığın ifadesi.
- Sistematik karşılıkSistemin kararlı denge noktasından sapması; ontolojik düzeyde ilahi koruma ve tutuş kalktığı anda varlığın zorunlu olarak yokluğa düşüşü.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde zaman içerisindeki mevcut sistemi, nizamı veya varlığı temsil eder. sistemi sabit tutan ve koruyan dış etkiyi ya da ilahi kudreti simgeler. koruyucu etki sıfırlandığında aktif olan durum göstergesidir. Formül, dış koruyucu tutuş kalktığı anda (), sistemin kaçınılmaz olarak sıfıra, yani zevale ve yokluğa doğru aktığını matematiksel olarak modeller.