ذهب
ذ - ه - ب
KÖK- 56 geçiş
- 56 ayet
- 35 sîga
- 13 sözlük
Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir. Zehb, kaybolmak veya gitmek anlamına gelir. Tedavül eden altın madenine de zeheb denmiştir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir. Zehb, kaybolmak veya gitmek anlamına gelir. Tedavül eden altın madenine de zeheb denmiştir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.135 harfباب الهاء والذال، والباء معهما
ه ذ ب، ه ب ذ، ذ ه ب مستعملات هذب: الإهْذابُ: السُّرعةُ في العَدْو والطَّيران، والمُهَذَّبُ: المُخَلَّصُ من العُيوب هبذ: المُهابَذَةُ: الإِسراعُ، قال:
مُهابَذَةً لم تتَّرِكْ حين لم يكنْ لها مَشْرَبٌ إلا بناءٍ مُنَصَّبِ
ذهب: الذَّهَبُ: التِّبْرُ. وأهلُ الحجاز يقولون: هي الذَّهَبُ، وبلغتهم نزلت: "والذين يكْنِزون الذَّهَبَ والفِضّةَ، ولا يُنْفِقونَها في سبيلِ الله" ،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR709 harfالذهب معروف، وربما أُنِّثَ، والقطعة منه ذَهَبَةٌ؛ ويجمع على الأَذْهابِ والذُهوبِ. والذَهَبُ أيضاً: مكيالٌ لأهل اليمن معروفٌ، والجمع أذهابٌ، وجمع الجمع أَذاهِبُ. وذَهِبَ الرجُلُ بالكسر، إذا رأى ذَهَباً في المَعْدِنِ قَبَرقَ بَصَرُهُ من عِظَمِهِ في عَيْنِهِ. والمذاهبُ: سُيورٌ تُمَوَّهُ بالذهب. وكل شيءٍ مُوِّهَ بالذهب فهو مُذْهَبُ، والفاعل مُذْهِبٌ. والإذهابُ والتذهيبُ واحدٌ، وهو التمويهُ بالذهب.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.546 harfه ذ ب
هذب ، هبذ ، ذهب
استعمل من وجوهه : هذب ، هبذ ، ذهب .
ذهب : قال الليث : الذَّهَب : التِّبْر ، والقطعة منه ذَهبَةٌ .
قال : وأهلُ الحجاز يقولون : هي الذَّهب . ويقال : نزلتْ بلغتهم : ( وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ) ( التّوبَة : 34 ) ولولا ذلك لغَلَب المذكَّرُ المؤنث . 6
وقال : وسائرُ العَرَب يقولون : هو الذَّهب . قلتُ : الذّهب مُذكّر عند
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR1.940 harf(باب الذال والهاء وما يثلثهما)
(ذهب) الذال والهاء والباء أُصَيْلٌ يدلُّ على حُسْنٍ ونَضارة. من ذلك الذَّهبُ معروف، وقد يؤنَّث فيقال* ذَهَبة، ويجمع على الأذْهَاب([1]). والمَذَاهب: سُيورٌ تُموَّهُ بالذّهَب، أو خِلَلٌ من سُيوف. وكلُّ شيءٍ مموَّهٍ بذَهَبٍ فهو مُذْهَبٌ. قال قيس:
أتعرِف رسماً كاطّرادِ المَذَاهِبِ *** لعَمْرَةَ وَحْشاً غيرَ مَوْقِف راكبِ([2]) ويقال رجلٌ ذَهِبٌ، إذا رأى مَعْدِنَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR804 harf- الذهب معروف، وربما قيل ذهبة، ورجل ذهب: رأى معدن الذهب فدهش، وشيء مذهب: جعل عليه الذهب، وكميت مذهب: علت حمرته صفرة، كأن عليها ذهبا، والذهاب: المضيء، يقال: ذهب بالشيء وأذهبه، ويستعمل ذلك في الأعيان والمعاني، قال الله تعالى: ﴿وقال إني ذاهب إلى ربي﴾ [الصافات/99]، ﴿فلما ذهب عن إبراهيم الروع﴾ [هود/74]، ﴿فلا تذهب نفسك عليهم حسرات﴾ [فاطر/8]، كناية عن الموت، وقال: ﴿إن يشأ يذهبكم ويأت بخلق جديد﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR878 harfذ ه ب
ذهب من داره إلى المسجد ذهاباً ومذهباً.
وذهب مذهباً بعيداً.
وأذهبه: جعله ذاهباً.
وذهب به: مرّ به مع نفسه.
وكثر عنده الذهب وكثرت عند أهل الحجاز.
ويقولون: أعطني ذهيبتـي.
وعنـدي ذهبـة: قطعـة مـن الذهـب.
ولفلان ذهبان وأذهاب كثيرة.
ورجل ذهب: يرى الذهـب فيدهـش ويبـرق بصـره مـن عظمـه فـي عينـه.
ولـوح مذهـب ومذهـب.
واطلـب لـي المذاهـب وهي السيور المموهة
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.744 harfالذَّهابُ: السَّيرُ والـمُرُورُ؛ ذَهَبَ يَذْهَبُ ذَهاباً وذُهوباً فهو ذاهِبٌ وذَهُوبٌ.
والـمَذْهَبُ: مصدر، كالذَّهابِ.
وذَهَبَ به وأَذهَبَه غيره: أَزالَه. ويقال: أَذْهَبَ
به، قال أَبو إِسحق: وهو قليل. فأَمـَّا قراءة بعضهم: يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يُذْهِبُ بالأَبْصار، فنادِرٌ. وقالوا: ذَهَبْتُ الشَّامَ، فعَدَّوْهُ بغيرِ حرفٍ، وإِن كان الشامُ ظَرْفاً مَخْصُوصاً شَبَّهوه بالمكان الـمُبْهَم، إِذ كان
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR163 harf* ذ ه ب * * الذَّهَبُ * معدن ثمين وشيء * مُذَهَّبٌ * و * مُذْهَبٌ * أي مموه بالذهب و * ذَهَبَ * يذهب * ذَهَابَاً * و * ذُهُوبَاً * و * مَذْهَباً * بفتح الميم أي مر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.148 harfذهب كمنع يذهب ذهابا بالفتح ويكسر مصدر سماعي وذهوبا بالضم، قياسي مستعمل ومذهبا، فهو ذاهب وذهوب كصبور: سار أو: مر، وذهب به: أزاله، كأذهبه غيره وأذهبه به قال أبو إسحاق، وهو قليل، فأما قراءة بعضهم يكاد سنا برقه يذهب بالأبصار فنادر، ومن المجاز: ذهب علي كذا: نسيته، وذهبض في الأرض كناية عن الإبداء، كذا في الأساس، قال شيخنا: ذهبت طائفة منهم السهيلي إلى أن التعدية بالباء تلزم المصاحبة، وبغيرها لا تلزم،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR13.800 harfذَهَبَ
1 ذَهَبَ ذ , (S, A, &c.,) aor. ذَهَبَ , (A, K,) inf. n. ذَهَابٌ (S, A, Msb, K) and ذِهَابٌ (TA) and ذُهُوبٌ (S, A, K) and مَذْهَبٌ, (A, K,) He (a man, S, [and a beast,]) went [in any manner, or any pace]; went, or passed, along; marched; journeyed; proceeded: went, or passed, away; departed: syn. مَشَى, (A,) or سَارَ, (K,) or مَرّ: (S, A, K:) and said of a mark or trace or the like [as
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.011 harfذَهَبَ
ذَهَبَ A ( n. ac. مَذْهَب 17 , ذَهَاْب 22 , ذِهَاْب 23 , ذُهُوْب 27 ),
a. Went or passed away, departed; vanished, disappeared; died.
b. [ Bi ], Went away with, took away, did away with.
c. [ Ila ], Held, believed, thought, considered, deemed, regarded.
ذَهِبَ
ذَهِبَ A ( n. ac. ذَهَب 4 ),
a. Found a large quantity of gold in a mine.
ذَهَّبَ
ذَهَّبَ II ,
a. Gilded.
أَذْهَبَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR29.131 harfذهب
ذَهَبَ - يَذْهَبُ - ذَهَاب - ذَاهِب أَذْهَبَ - يُذْهِبُ
ذَهَبَ - يَذْهَبُ + الكائن أو الشيء أو الأمر: يتحرك تاركاً مكانه فلا يبقى له فيه أثر: يكون الشيء أو الكائن في مكانه، ثم يتحرك منه بعيداً بحيث لا يبقى منه شيء في المكان ويختفي أي أثر له فيه
﴿فإذا ذهب الخوف سلقوكم بألسنة حداد﴾: ترك الخوف مكانه في قلوبهم ولم يبقى منه شيئاً فيها: اختفى
Sîgalar(35)
- ذَهَبَGitti+1 anlam(فَعَلَ)×6
- اذْهَبْGit+1 anlam(افْعَلْ)×5
- ذَهَبٍAltın(فَعَلٍ)×5
- يُذْهِبْكُمْSizi giderir(يُفْعِلْكُمْ)×4
- اذْهَبَاİkiniz gidin(افْعَلَا)×2
- اذْهَبُواGidin+1 anlam(افْعَلُوا)×2
- فَاذْهَبْGit+1 anlam(فَافْعَلْ)×2
- لَذَهَبَÖyleyse gitti+1 anlam(لَفَعَلَ)×2
- يَذْهَبُواGiderler(يَفْعَلُوا)×2
- أَذْهَبَGiderdi(أَفْعَلَ)×1
Mücavir kökler96 mücavir (317 toplam)
- حلي
4 ortak ayet · Hilye takı demektir
- سور
4 ortak ayet · “Sare” inişli çıkışlı dağ silsilesidir
- برق
3 ortak ayet · Berg parlak taş demektir
- ذأب
2 ortak ayet · Kurt demektir
- لبس
3 ortak ayet · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
- شيأ
12 ortak ayet · Şey
- ضوأ
2 ortak ayet · Aydınlattı
- لؤلؤ
2 ortak ayet · İnci
- فضض
2 ortak ayet · Fidde, (dat) Gümüş demektir
- جدد
2 ortak ayet · Cedid geniş yol demektir
- غيظ
2 ortak ayet · Öfke
- متع
4 ortak ayet · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
Geçtiği ayetler(56)
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ
GötürdüOnların misali; ateş yakan kimsenin misali gibidir ki, ateş çevresindekileri aydınlatınca, Allah onların ışığını giderdi. Karanlıkların içerisinde görmez halde bırakıverdi.
وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ
GittiŞayet başına gelen bir sıkıntıdan sonra ona bir nimet tattırırsak; kötülükler başımdan gitti der, şımarır ve öğünür.
فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ
Gittiİbrahim’in korkusu geçipte müjde kendisine ulaşınca; Lut kavmi hakkında bizimle tartışmaya girişti.
وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ
GittiZünnun’a da. Hani o, öfkelenerek giderken kendisine güç yetiremeyeceğimizi sanmıştı. Ama sonunda karanlıklar içinde: Sen’den başka hiç bir ilah yoktur. Tenzih ederim seni, doğrusu ben, haksızlık edenlerden oldum, diye niyaz etmişti.
… تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُولَئِكَ …
GittiSize karşı cimridirler. Korku geldiği zaman, görürsün ki onlar üstüne ölüm baygınlığı çökmüş gibi gözleri dönerek sana bakarlar. Korku gidince de iyiliğinizi çekemeyerek, sivri dilleriyle sizi incitirler. İşte onlar, inanmamışlardır. Bunun için de Allah yaptıklarını boşa çıkarmıştır. Bu, Allah için pek kolaydır.
ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى
GittiSonra da salına salına kendinden yana olanlara gitmişti.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذهب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مشي, سير, زول |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin bulunduğu yerden ayrılıp akması, geçip gitmesi ve göz alıcı bir sarılıkla parıldaması |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın veya niteliğin yerinden bütünüyle ayrılması, izale edilmesi ya da tedavül eden değer olarak akışı |
| Çekirdek Özet 3 | Sabit kalmayan, mekânda hareket eden, el değiştiren veya bütünüyle giderilip yokluğa intikal eden dinamik süreç |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yürüme veya maden olarak görmek; giderilme (izale) ve değer akışı arasındaki yapısal bağı ıskalamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذه | Zihnin veya bedenin bulunduğu durumdan kopup uzaklaşması, kendinden geçiş veya dağılma | ب | Harekete yön, temas ve nesnel bir akış kazandırarak ayrılmayı fiziksel bir intikale, giderilmeye ya da tedavül eden somut bir cevhere dönüştürmüştür; nitekim aynı çekirdeği taşıyan ذهل kökünde kopuş zihinsel dalgınlık ve dehşetle sınırlı kalırken ذهب kökünde ayrılma tam bir yer değiştirme ve akış halini almıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı, geçiş eşiği (ikiz türetme: d harfinin peltek sesle yoğunlaşmış işareti) | Bir sınırdan veya eşikten diğer tarafa doğru yönelme, geçiş hareketini başlatma payını taşır. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; ortaya çıkma, açığa çıkış ve nefes | Harekete eşlik eden görünürlük, dikkat çekici bir açılma ve enerjinin dışa vurulması payını verir. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, kapalı alan | Harekete yönelen öznenin bir mekânla ilişki kurması, sınırlı bir alandan çıkması ya da bir alana dâhil olması payını katar. |
| ذهب | Bir sınır eşiğinden açığa çıkarak başka bir alana doğru akıp gitme hareketi | Nesnenin veya öznenin bulunduğu kapalı yahut sabit konumdan ayrılarak görünür bir akışla başka bir alana intikal etmesini ve ardında boşluk bırakmasını ifade eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde hızla akıp giden bol yağmur, yeryüzünü tazeleyip parlatan su akıntısı; topraktan çıkarıldığında göz alıcı parlaklığıyla insanı şaşırtan ve elden ele tedavül eden sarı maden |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kays b. el-Hutaym şiirinde terk edilmiş yurdun izlerini kılıç kınlarındaki altın kakmaların ve yaldızlı şeritlerin akışına benzeterek şöyle demiştir: أتعرِف رسماً كاطّرادِ المَذَاهِبِ / لعَمْرَةَ وَحْشاً غيرَ مَوْقِف راكبِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Zü’r-Rimme, bol yağmurun suladığı ve filizlerle kuşattığı vadiyi tasvir ederken kökün yağmur anlamını şu mısra ile kaydetmiştir: فيها الذِّهابُ وحَفَّتْها البَراعيمُ |
Kaynak İbn Düreyd el-İştikâk; Halîl b. Ahmed Kitâbü’l-ʿAyn; İbn Manzûr Lisânü’l-ʿArab; İbn Fâris Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça ذهب kökü, Sami dillerinin güney ve kuzeybatı kollarında zengin bir anlamsal süreklilik sergiler. İbranicede zahav (זָהָב) ve Aramice ile Süryanicede dahbā (ܕܗܒܐ) kelimeleri doğrudan altın madenini ifade ederken, Güney Arapçasında (Saba dili) ḏhb kökü hem altın hem de suyun yatağında akması, selin sürükleyip götürmesi anlamlarını muhafaza etmiştir. Bu ikili hat, kökün arkaik katmanında akışkanlık, parıldama ve süratle geçip gitme kavramlarının bir arada bulunduğunu gösterir. Kuzeybatı Sami dillerinde kök daha çok madenin parıltısına ve değerine hasredilmişken, Arapçada hem maden ismi hem de yürümek, geçip gitmek, yok olmak ve gidermek fiillerinin tamamını kapsayan geniş bir semantik merkez korunmuştur.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; Payne Smith Compendious Syriac Dictionary; Biella Dictionary of Old South Arabic.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ayrılma, akıp gitme ve parıldama | Kökün fiil kalıpları mekânsal gidişi ve zevali ifade ederken, isim kalıbı tedavül kabiliyeti en yüksek ve parlak maden olan altına işaret eder; yağmur için kullanılan türev ise toprağı parlatıp canlandıran akıcı suyu gösterir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice zahav, Süryanice dahbā, Sabaice ḏhb | Kuzeybatı dillerinde altın ismi ortak kökten gelir; Güney Sami grubunda ise akış ve intikal fiili kökle doğrudan bağlantılıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik su akışı ve sarı maden adlandırmaları | Bazı Doğu Çad ve Berberî dillerinde parıltı ve akıntı bildiren tekil unsurlarla benzerlik kurulsa da doğrudan akrabalık zayıftır. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques; HALOT; Koehler-Baumgartner.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذهب | Anlamlı | Gitmek, akmak, altın | Bulunduğu yerden ayrılmak, zeval bulmak, göz alıcı maden | Hedef köktür, Kur’an’da geçer |
| ذبه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
| هذب | Anlamlı | Hızla koşmak, arıtmak | Bir şeyin fazlalıklarını temizlemek, kusurlarından arındırmak, hızlı akış | Kitâbü’l-ʿAyn’da müsta‘meldir, Kur’an’da geçmez |
| هبذ | Anlamlı | Sürat yapmak | Yürüyüşte ve harekette aşırı hızlı davranmak | Kitâbü’l-ʿAyn’da müsta‘meldir, Kur’an’da geçmez |
| بذه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
| بهذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذهب | Merkez | İntikal, izale ve değer akışı | Bir yerden ayrılıp uzaklaşmak, tamamen kaybolup gitmek veya tedavül eden maden olmak | Maddi ve manevi ayrılışı, giderilmeyi ve akışı bütün boyutlarıyla içerir |
| مشي | Komşu | Yürüme | Ayak basarak adım adım ve olağan biçimde ilerleme eylemidir; ذهب kökündeki mutlak ayrılış ve yok oluş vurgusu مشي kökünde bulunmaz | İntikalin fiziki hareket tarzına odaklanır |
| سير | Komşu | Yol alma, seyahat | Belirli bir istikamette, uzun süreli ve planlı hareket halinde olmayı anlatır; ذهب kökü ise ayrılma ve ardında kalmama anına yoğunlaşır | Sürecin devamlılığına işaret eder |
| زول | Komşu | Yok olma, ayrılma | Sabit durumun bozulması ve ortadan kalkmasıdır; ذهب kökünden farklı olarak kendi içinde bir yön ve intikal hedefi taşımaz | Salt zeval ve konum kaybını bildirir |
| ثبت | Zıt | Yerinde durma, kalıcılık | Bir mekânda veya durumda kıpırdamadan, sarsılmadan yerleşik kalmayı ifade eder | Ayrılmanın, akışın ve giderilmenin tam karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذهب | Gitmek, ayrılmak, altın madeni | Hem fiziksel intikali hem yok etmeyi hem de en kıymetli madeni aynı kökte karşılar | Kesin |
| Latince | ire, abire, aurum | Gitmek, uzaklaşmak, altın | Fiil ve maden anlamı Latincede tümüyle farklı köklerle karşılanır; abire ayrılışı, aurum madeni verir | Güçlü |
| İngilizce | to go, to depart, gold | Gitmek, ayrılmak, altın | Fiil yönü mekânsal hareketi ve yok olmayı karşılar ancak maden ismi ile anlamsal bağı kuramaz | Güçlü |
| Almanca | gehen, fortgehen, Gold | Gitmek, uzaklaşmak, altın | Hareketi ve ayrılmayı gehen/fortgehen karşılar; maden için kullanılan Gold ile dilsel bağ yoktur | Güçlü |
| Fransızca | aller, partir, or | Gitmek, ayrılmak, altın | Partir ayrılışı ve uzaklaşmayı kapsarken cevher anlamı or kelimesine aittir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Kluge Etymologisches Wörterbuch; Lewis & Short.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ذَهَبَ / الذَّهَب | Somut maden ve dünya nimeti olarak altın | İnsanların biriktirdiği servet, takı veya cennet ehlinin zineti bağlamında (Âl-i İmrân 3:14, Tevbe 9:34, Fâtır 35:33) |
| اذْهَبْ / اذْهَبَا / اذْهَبُوا | Mekânsal intikal ve elçilik vazifesiyle gitmek | Bir hedefe doğru yönelme, peygamberlerin tebliğ için muhataba gönderilmesi bağlamında (Tâhâ 20:24, Tâhâ 20:43, Yûsuf 12:87) |
| ذَهَبَ بِـ / لَذَهَبَ | Alıp götürmek, çekip almak, yok etmek | İlahi gücün duyuları, ışığı veya varlığı bütünüyle hükümsüz kılması bağlamında (Bakara 2:17, Bakara 2:20, Mü’minûn 23:91) |
| يُذْهِبْكُمْ / أَذْهَبَ | Bütünüyle izale etmek, gidermek, yerini değiştirmek | Bir kavmi tamamen ortadan kaldırıp yenisini getirme ya da kederi, pisliği bertaraf etme bağlamında (Nisâ 4:133, İbrâhîm 14:19, Fâtır 35:34) |
| تذهب نفسي / تذهب ريحكم | Gücün veya canın tükenmesi, dağılıp gitme | İhtilaflar sebebiyle heybet ve devletin çözülmesi ya da kederden nefsin tükenmesi bağlamında (Enfâl 8:46, Fâtır 35:8) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kudret ve halk/in’âm sıfatları | Allah’ın varlıkları bütünüyle giderip yerlerine yenilerini yaratması (ifnâ ve icâd) ve nurlarını gidermesi tartışması | Yok etme, varlık sahasından bütünüyle çekip alma |
| Fıkıh | Zekât, sarf akdi ve içtihad usulü | Altının nisabı, ribevî malların mübadelesi ve bir âlimin benimsediği fıkhî yol (mezhep) | Servet ölçüsü ve benimsenip takip edilen fıkhî istikamet |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlilleri | Münafıkların nurlarının giderilmesi ve hakikatin aydınlığından tamamen mahrum kalışlarının tasviri | Maddi ışıktan manevi hidayet kaybına intikal |
| Hadis | Ahlakî ve fıkhî hükümler | İhtiyaç gidermek için gözden uzaklaşma (el-mezheb) ile altın kullanımına dair nehiyler | Mekânda uzaklaşma ve madenin dünyevi cazibesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun hakikate yönelişi ve batılın giderilmesi | Hidayet yoluna süluk ve günahların izalesi | İntikal ve tezkiye | Dinin emrettiği istikamete yönelmek ve kötülüklerin giderilmesini temin etmek | Kesin |
| İlmi | Fikrî yöntem ve usul | Mezhep | Yöntemsel seyr | Bir müçtehidin delillerden hareketle benimsediği ve izlediği metodolojik yol | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal güç ve hâkimiyet dengesi | Rîhin (iktidar gücünün) zevali | Otorite korunumu | Tefrikaya düşüldüğünde devletin ve caydırıcılığın dağılıp yok olması | Güçlü |
| İktisadi | Değer ölçüsü ve mübadele aracı | Altın (asli para) | Tedavül ve tasarruf | Piyasadaki değer akışını sağlayan ve biriktirilmesi yasaklanan likit sermaye | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektörel yer değiştirme ve faz dönüşümü | Bir parçacığın başlangıç noktasından ayrılarak başka bir konuma akması ya da bir enerjinin sistemden bütünüyle yayılarak yok olması süreci | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal hareketlilik ve sermaye likiditesi | Bireylerin veya zümrelerin bir statüden diğerine intikali ile değerlerin piyasada el değiştirerek akışkanlık kazanması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir adım atma fiili veya sadece süs eşyası olan madenle sınırlandırmak; giderilme (izale) ve değer akışı boyutlarını birbirinden koparmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; fiziksel yürümeden elçilik vazifesine, servetin tedavülünden varlığın tamamen yok edilip yerine yenisinin ikame edilmesine kadar varoluşsal bir akış ve intikali kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki ilahi müdahaleyi sadece basit bir kayıp sanmak; altının birikim değil tedavül aracı olduğunu gözden kaçırarak iktisadi ve ahlaki ilkeleri yanlış yorumlamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an’ın varlık, hareket, helak ve değer anlayışının merkezinde yer alır; nurların söndürülmesi, kavimlerin değişimi ve servetin akışı bu kökün intikal ve zeval dinamiğiyle açıklanır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojisini anlatan mesellerde, peygamberlerin tebliğ için görevlendirildiği kıssalarda, infak ve kenz ayetlerinde ve ilahi kudretle helak tasvirlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Değerin durağan biriktirme ile değil akışla sağlandığını ortaya koyar; varlığın kendiliğinden değil, ilahi iradenin onu gidermesi veya sabit kılmasıyla kaim olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir mekândan bütünüyle ayrılıp başka bir yöne doğru akmak, gözden kaybolmak ve yeryüzünü parlatan ya da elden ele gezen sarı maden olmak.
- Soyut anlamBir niteliğin, varoluş durumunun veya gücün mevcut sistemden bütünüyle çekilip alınması, izale edilmesi ve değerin tedavül yoluyla intikali.
- Sistematik karşılıkSabitliğin karşıtı olarak varlık, güç ve değerin konum değiştirme, tükenme veya el değiştirme sürekliliği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sistemin başlangıçtaki varlık, nur, güç veya değer miktarını temsil eder. parametresi, kökün ifade ettiği akış, intikal ve izale hızını gösteren vektörel akıdır. zaman aralığı sonunda sistemdeki büyüklüğü, ayrılıp giden akısı oranında eksilmekte veya tamamen sıfırlanarak yerini başka bir duruma bırakmaktadır; bu da kökün hem gitme hem bütünüyle giderme dinamiğini modeller.