دمع
د - م - ع
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
Gözyaşı demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Gözyaşı demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR7.144 harfباب العين والدّال والميم معهما
ع د م، ع م د، د ع م - م ع د - د م ع - مستعملات م د ع مهملة
عدم:
العَدَمُ: فقدانُ الشيء وذهابه، والعُدْمُ لغة. إذا أرادوا التثقيل فتحوا العين، وإذا أرادوا التخفيف ضمُّوها.
عَدِمْتُ فلاناً أَعْدَمُهُ عَدَماً، أي: فقدته أفقده فقداً وفقداناً، أي: غاب عنك بموت أو فقدٍ لا يقدر عليه. وأَعْدَمَهُ الله مني كذا، أي: أفاتَه.
ورجلٌ عديمٌ لا مالَ له، وقد عَدِمَ مالَه وفَقَدَهُ
باب العين والدّال والميم معهما ع د م، ع م د، د ع م - م ع د - د م ع - مستعملات م د ع مهملة عدم: العَدَمُ: فقدانُ الشيء وذهابه، والعُدْمُ لغة. إذا أرادوا التثقيل فتحوا العين، وإذا أرادوا التخفيف ضمُّوها. عَدِمْتُ فلاناً أَعْدَمُهُ عَدَماً، أي: فقدته أفقده فقداً وفقداناً، أي: غاب عنك بموت أو فقدٍ لا يقدر عليه. وأَعْدَمَهُ الله مني كذا، أي: أفاتَه. ورجلٌ عديمٌ لا مالَ له، وقد عَدِمَ مالَه وفَقَدَهُ وذهَبَ عنه. والعديمُ: الفقيرُ، لأنّه فقد الغنى، وأَيِسَ منه، ويجوز جمعُه على: عُدَماء، كما يجمع الفقير فُقَراء. قال: فعَديمُنا متعـفّـفٌ مـتـكـرِّمٌ وعلى الغنيّ ضمانُ حقِّ المُعْدِمِ وأَعْدَمَ فهو مُعْدِمٌ، وأفقر فهو مفقر، أي: نزل به العُدْمُ والفقر فهو صاحبه. قال حسان بن ثابت: ربّ حِلْمٍ أضاعه عَدَمُ المـا لِ وجهلٍ غطَّى عليه النّعيم لأنّه إذا كان فقيراً لم يرى النّاسُ له قيمةً، ولا ينتفعون بحِلْمِه، ولا يهابونه، وإذا كان غنيّاً هِيبَ واحتُمِلَ له، وإن كان جهولاً طَمَعاً فيما عنده. قال: أما تَرَيْني اليومَ لا أعدو غَنَمْ أعينُ ما اسطعْتُ وعَوْني كالعَدَمْ قال حمّاس: قوله: لا أعدو غنم، أي: ليس لي فضل على الغنم. أي: على حفظها، ويكون المعنى ليس عندي منفعة، ولا كفاية إلا مثل كفاية شاة من الغنم. عمد: عَمَدْتُ فلاناً أَعْمِدُهُ عَمْداً، أي: قصدته وتعمّدته مثله. والعَمْدُ: نقيض الخطأ. والعمدان: تعمّد الشيء بعمادٍ يمسكه ويعتمد عليه. والعُمُد: جمع عِمادٍ، والأَعْمِدَةُ جمع العَمود من حديد أو خشب. وعَمُود الخباء من خشب قائم في الوسط. وأهل عَمُود وعِماد: أصحاب الأخبية، لا ينزلون غيرها. وقوله: "في عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ" أي: في شبه أخبية من نار ممدودة، ويقرأ في عُمُد، لغة، وهما جماعة عَمُود، وعَمَد بمنزلة أديم وأَدَم، وعُمُد بمنزلة رسول ورُسُل. ويقال: هي أوتاد أطباق تطبق على أهل النّار، ولا يدخل جهنّم بعد ذلك ريحٌ ولا يخرج منها تنفّس. والعُمُدُّ: الشابّ الشديدُ الممتلىءُ شباباً. يقال: عُمُدٌّ وعُمُدّانيّ وعُمُدّانيّون، والمرأة: عُمُدّانيّة، أي: ذات جسم وعبالة، وهو أملأ الشباب وأردؤه. الدّال شديدة في كلّه. عُمْدان: اسم جبل. والعمود عرق الكبد الذي يسقيها. ويقال للوتين: عمود السَّحر. وعمود البطن شبه عرق ممدود من لدن الرُّهابَة إلى دُوَيْن السُّرّة في وسطه يشقّ من بطن الشّاة. وعَمودُ السّنان ما توسّط شفرتيه من أصله، وهو الذي فيه خيط العَيْر. ورجلا الظّبي عموداه. وعَمودُ الأمر: قوامُه الذي يستقيم به. وعمود الأذن: معظمها وقوامها الذي تثبت عليه الأذن. وعميد القوم: سيّدهم الذي يعتمدون عليه في الأمور، إذا حَزَبَهُمْ أمرٌ فزعوا إليه وإلى رأيه. والعميد: المعمود الذي لا يستطيع الجلوس من مرضه حتى يُعْمَدَ بالوسائد. ومنه اشتق القلب العميد وهو المعمود المشغوف الذي قد هدّه العشق وكسره فصار كشيء عُمِدَ بشيء. قال امرؤ القيس: أأذكرتَ نفسَكَ ما لن يَعُودا فهاج التّذكُّرُ قلباً عمـيدا يقال: قلب عميد معمود معمّد. قال جميل: فقلتُ لها يا بَثْنُ أوصيتِ كافـيا وكلُّ امرئٍ لم يرعَهُ الله معمودُ والعَمْدُ: ارتكابك أمراً بجدٍّ ويقين. تقول: فعلته عَمْداً على عين وعمد عين، وتعمّدت له وأتيت ذلك الأمر متعمّداً ومعتمداً بمعناه. قال: فزادك الله غمًّا إذ كفلت بها وإذا أتيت الذي أبلاك معتمدا وعَمِدَ السّنام يَعْمَدُ عَمَداً فهو عَمِدٌ إذا كان ضخماً وارياً فحمل عليه ثقل فكسره ومات فيه شحمه فلا يستوي فيه أبداً كما يَعْمَدُ الجُرْحُ إذا عسر قبل أن ينضج بيضه فَيرِم. وبعيرٌ عَمِدٌ، وسنام عَمِدٌ، وناقة عَمِدَةٌ. وثرىً عَمِدٌ، أي: بلّته الأمطار، وأنشد أبو ليلى: وهل أحبطنَّ القومَ بعد نُزولِهِمْ أصولَ أَلاءٍ في ثرىً عَمِدٍ جعد وبعير معمود، وهو داءٌ يأخذه في السّنام. وقوله "خَلَقَ السّماواتِ بغير عَمَدٍ تَرَوْنَها". يقال: إنّ الله عجّب الخلق من خلق السّماوات في الهواء من غير أساس وأعمدة، وبناؤهم لا يثبت إلا بهما، فقال: خلقتهما من غير حاجة إلى الأعمدة ليعتبر الخلق ويعرفوا قدرته. وقال آخر: بغير عَمَدٍ ترونها، أي: لها عَمَدٌ لا ترونها. ويقال: عَمَدُها جَبَلُ قافٍ، وهي مثلُ القُبّة أطرافُها على ذلك الجَبَلِ والجَبَلُ محيط بالدّنيا من زبرجَدَةٍ خَضْراءَ وخضرةُ السّماءِ منه، فإذا كان يوم القيامة صيّره الله ناراً تحشر النّاس من كلّ أَوْبٍ إلى بيت المقدس. وأمّا قول ابن ميّادة: وأَعْمَدُ من قومٍ كفاهم أخوهم فإنهُ يقول: هل زدنا على أن كفينا إخواننا. قال عرّام: يقول: إنّي أجدُ من ذلك أَلَماً ووجعاً، أي: لا أعمد من ذاك. ويعني بقول أبي جهل حين صرع: أعمد من سيّد قتله قومه، أي: هل زاد على سيّدٍ قتله قومه، والعرب تقول: أعْمَدُ من كَيْلٍ مُحِقَ، أي: هل زاد على هذا? دعم:
الدَّعْمُ: أن يميلَ الشيءُ فَتَدْعَمَهُ بِدِعامٍ، كما تَدْعَمُ عروشَ الكَرْمِ ونحوه فَتَدْعَمُهُ بشيءٍ يَصيرُ له مِساكاً. وجمعُهُ: دعائم. قال: لمّا رأيت أنّه لا قامَه وأنّه النزعُ على السآمة جذبت جذباً زعْزَعَ الدِّعامة وقال: لأَدْعَمَنَّ العيسَ دَعْماً أيَّما دعمٍ يثنّي العاشقَ المتيّما وقال: لا دَعْمَ بي لكنْ بليلى دَعْمُ جارية في وَرِكّيْها شحْمُ قوله: لادعم بي، أي: لا سِمَنَ بي يدعمني، أي يقوّيني. والدِّعامتان: خشبتا البكرة، بمنزلة القائمتين من الطين. والدِّعامة: اسم الخشبة التي يُدْعَم بها. والمدعومُ الذي يميل فَتَدْعَمُهُ ليستمسك. والمدعومُ الذي يُحْملُ عليه الثِّقلُ من فوق كالسَّقف يُعْمَدُ بالأساطين المنصوبة. دُعْمِيّ: اسم أبيٍّ حي من ربيعة، ومن ثقيف. ويقال للشيء الشّديد الدِّعام: إنّه لدُعْمِيّ. قال رؤبة: حاول منه العرضُ طولاً سَلْهَبا أكْتَدَ دُعْميَّ الحوامي جَسْرَبا ودُعْمِيُّ: كلِّ شيءٍ أشدُّه وأكْثَرُهُ. والدَّعْمُ: تقويةُ الشيءِ الواهنِ، نحو: الحائط المائل فتدعَمه بدِعامةٍ من خلفه، وبه يشبّه الرّجل السيّد يقال: دِعامةُ العشيرة، أي: به يتقوَّوْن. ودعائم الأمور: ما كان قوامها. معد: الْمَعِدَةُ: ما يستوعبُ الطعام من الإنسان، والمِعْدَةُ لغةٌ. قال: معداً وقلْ لجارتَيْك تمعدا إنّي أرى المعد عليها أجودا قال هذا ساقٍ يسقي إبِلَهُ فاستعان بجاريته إذ لا أعوان له يقول: امعدْ ونادِ جاريتك. والمَعْدُ: أن تأخذَ الشيء من الرّجل ويأخذَهُ منك. والمَعْدُ: نزعُ الماء من البئر. ومُعِدَ الرّجل فهو مَمْعُودٌ، أي: دويت معدته فلم يستمرئْ ما يأكل واشتكاها. ويجوز جمعه على المِعَدِ. مَعَدّ: اسم أبي نزار. والتّمعدُدُ: الصبر على عيشهم في سفر وحضر. تَمَعْدَدَ فلانٌ. وكذلك إذا عاد إليهم بعد التحوّل عنهم إلى غيرهم. والمَعَدُّ مشددة الدّال: اللحم الذي تحت الكتف، أو أسفل منه قليلاً، من أطيب لحم الجنب. ويقال: المَعَدّان من الفرس ما بين كتفيه إلى مؤخر متنيه. قال ابن أحمر: وإمّا زالَ سرجٌ عن معـدٍّ وأَجْدِرْ بالحوادثِ أن تكونا وقال: وكأنّما تحتَ المعدِّ ضـئيلةٌ ينفي رُقادَكَ لَدْغُها وسِمامُها ومَثَلٌ تضربه العرب: قد يأكلُ المعدّيّ أكل السوء، وهو في الإشتقاق يخرج على مَفْعَل، وعلى تقدير فَعَلٍّ على مثال عَلَدٍّ ونحوه، ولم يشتقّ منه فِعْلٌ. مَعْدان: اسم رجل، ولو اشتق منه من سعة المعدة فقيل: معدان واسع المعدة لكان صواباً. والمُعَيْديْ: رجل من كنانة صغير الجثة عظيم الهيبة قال له النّعمان: أن تسمع بالمعَيْديْ خير من أن تراه. فذهب مثلاً. و المَعْدُ: الجَذْبُ. مَعَدْته مَعْداً. ويقال: امْعَدْ دَلْوَكَ، أي: انزَعْها وأَخْرِجْها من البئر. قال الراجز: يا سعدُ يا ابن عَمَل يا سَعْدُ هل يُروِيَنْ ذَوْدَكَ نَزْعٌ مَعْدُ والمَعْدُ: الغضّ من الثّمار. والتَّمَعْدُدُ: التّردُّد في الّلصوصيّة. دمع: دَمِعَتِ العينُ تدمَعُ دَمَعاً ودَمْعاً ودُمُوعاً. من قال: دَمِعَتْ قال: دَمَعاً، ومن قال: دَمَعَتْ قال: دَمْعاً. وعين دامعة، والدّمْع: ماؤها. والدَّمْعَة القطرة. والمَدْمَعُ: مجتمع الدّمع في نواحيها. يقال: فاضت مدامعي ومدامع عيني. والماقيان من المدامع، وكذلك المؤخّران. وامرأة دَمِعَةٌ: سريعة الدمعة و البكاء، وإذا قلت: ما أكثر دَمْعَتَها خفّفت، لأنّ ذلك تأنيث الدمع. قال: قد بليت مهجتي وقد قرح المد مع... و يقال للماء الصّافي: كأنّه دمعة. والدَّمّاع من الثّرى ما تراه يتحلّب عنه النّدى، أو يكاد. قال: من كلِّ دمَّاعِ الثَّرَى مُطَلَّلِ يُثِرْنَ صيفيّ الظّباءِ الغُفَّلِ ودُمّاعُ الكَرْمِ ما يسيل منه أيّام الربيع. والدَّمّاعُ: ما تحرّك من رأس الصبيّ إذا ولد ما لم يشتدّ، وهي اللّمّاعة و الغاذية أيضاً. وشجّة دامعة: تسيل دماً.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR500 harfالدَمْعُ: دَمْعُ العين. والدَمْعَةُ: القَطرَةُ منه. ودَمَعَتِ العينُ تَدْمَعُ دَمْعاً، ودَمِعَتْ بالكسر دَمَعاً: لغةٌ حكاها أبو عبيدة. وامرأةٌ دَمِعَةٌ: سريعةُ الدَمْعَةِ. والدامِعَةُ من الشِجاجِ بعد الدامية. والمَدامِعُ: المآقي، وهي أطراف العين. والدِماعُ بالضم: ماء العين من عِلَّةٍ أو كِبَرٍ، ليس الدَمْعَ. وقال الراجز:
يا مَنْ لِعَينٍ لا تَني تَهْماعا
قد تَرَكَ الدَمْعُ بها دُماعا
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR15.197 harfباب العين والدال مع الميم
عدم ، عمد ، دمع ، معد ، دعم ، مدع : مستعملات .
عدم : قال الليث : العَدَم : فِقدان الشيء وذهابه . يقال : عَدِمته أعدَمه عدماً . والعُدْم لغة فيه . قال : ورأيناهم إذا ثَقَّلوا قالوا : العَدَم وإذا خففوا قالوا : العُدْم ، ورجلٌ عَدِيم : لا مال له . وأعْدَمَ الرجل : صار ذا عَدَم قال : ويقول الرجل لحبيبه :
عَدِمْتُ فقدك ولا عدمت فضلك ولا أعدَمَني الله فضلك أي لا أذهَبَ عنّي
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.036 harf(باب الدال والميم وما يثلثهما)
(دمن) الدال والميم والنون أصلٌ واحد يدلُّ على ثباتٍ ولزوم. فالدِّمْنُ: ما تَلبَّد من السِّرجين والبَعْر في مَبَاءات النَّعَم؛ وموضع ذلك الدِّمْنةُ، والجمع دِمَن. ويقال دَمَنْتُ الأرض بذلك، مثلُ دَمَلْتُها. والدِّمنة: ما اندفَن من الحِقْد في الصدر*. وذلك تشبيه بما تدمَّن من الأبعار في الدِّمَن. ويقال: دمَّن فلانٌ فِناءَ فُلانٍ، إذا غَشِيَه ولَزِمه. وفلانٌ دِمْنُ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR125 harf- قال تعالى: ﴿تولوا وأعينهم تفيض من الدمع حزنا﴾ [التوبة/92]. فالدمع يكون اسما للسائل من العين، ومصدر دمعت العين دمعا ودمعانا.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR799 harfد م ع
أصفى من الدمعة.
وله عين دامعة ودموع ودمّاعة ولهم عيون دوامع وسالت على خدودهم الدموع والأدمع.
واغرورقت مدامعه وهي مآقيه وأطراف عينـه المقدمـان والمؤخـران الواحـد مدمع.
وامرأة دمعة: سريعة الدمع بكاءة.
وعينه دمعة.
وما أكثر دمعتها وقد دمعت عينه دمعاً ودمعاً كقولك حلبْاً وحلَبَاً.
وبوجهه دماع وهو أثر الدمع.
قال: يا من لعين لا تني تهماعا قد ترك الدمع بها دماعا وتقول:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.547 harfالدَّمْع: ماء العين، والجمع أَدْمُعٌ ودُموعٌ، والقَطْرةُ منه دَمْعة. وذُو الدَّمعة: الحُسَين بن زيد بن علي، رضوان الله عليهم، لُقِّبَ بذلك لكثرة دَمْعِه، فَعُوتِبَ على ذلك فقال: وهل ترَكتِ النارُ والسَّهمان لي مَضْحَكاً؟ يريد السهْمَين اللذين أَصابا زيد بن علي ويحيى بن زيد، رضي الله عنهم، وقتلا بخُراسانَ. ودَمَعتِ العينُ ودَمِعت تدْمَع، فيهما، دمْعاً ودَمَعاناً ودُموعاً، وقيل دَمِعَت دَمَعاً،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR298 harf* د م ع * * الدَّمْعُ * دمع العين و * الدَّمْعَةُ * القطرة منه و * دَمَعَتِ * العين من باب قطع ودمعت من باب طرب لغة و * الدَّامِعَةُ * من الشجاج بعد الدامية قال أبو عبيد الدامية هي التي تدمي من غير أن يسيل منها دم فإذا سأل منها دم فهي الدامعة بالعين المهملة و * المَدَامِعُ * المآقي وهي أطراف العين
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.890 harfالدمع: ماء العين من حزن أو سرور. ج: دموع وأدمع. والدمعة: القطرة منه، إن كانت من السرور فباردة، أو من الحزن فحارة. وذو الدمعة: لقب أبي عبد الله ذي العبرة الحسين بن زيد الشهيد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب، قدس الله روحه، ونور ضريحي أبيه وجده، ورضي الله عن أبي جده، وجد جده، ويلقب أيضا بذي العبرة، وذلك لكثرة بكائه، قيل: إنه عوتب على ذلك، فقال: وهل تركت النار والسهمان لي مضحكا، يريد السهمين
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR6.654 harfدَمَعَتِ العَيْنُ
دَمَعَتِ العَيْنُ دمعت العين , aor. دَمَعَ , (S, Msb, K,) inf. n. دَمْعٌ (S, Msb) and دَمَعَانٌ and دُمُوعٌ; (TA;) and دَمِعَت, (AO, S, Msb, K,) aor. دَمَعَ , (Msb, K,) inf. n. دَمَعٌ; (AO, S, Msb, TA; [in one copy of the S, دَمْعٌ, which is a mistake;]) or only دَمَعَت, with fet-h to the م; (AZ, Ks;) The eye shed tears. (S, Msb, K.) ― -b2- دَمَعَ الجُرْحُ (tropical:) The wound
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR956 harfدَمَعَ
دَمَعَ A ( n. ac. دَمْع 1 , دُمُوْع 27 , دَمَعَاْن 36 ) دَمِعَ A ( n. ac. دَمَع 4 )
a. Wept, shed tears.
b. Discharged blood, bled ( wound ).
تَدَمَّعَ
تَدَمَّعَ V ,
a. see I (a) .
دَمْع
دَمْع 1 , ( pl. أَدْمُع 16 , دُمُوْع 27 ),
a. Tears.
دَمْعَة
دَمْعَة 1t ,
a. Tear.
دَمِع
دَمِع 5 ,
a. Quick to shed tears, lachrymose.
مَدْمَع
مَدْمَع 17 , ( pl. مَدَاْمِعُ 44 ),
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR12.045 harfدمع
دَمَعَ - يَدْمَعُ (دَمِعَ - يَدْمَعُ) - دَمْع
دَمَعَ - يَدْمَعُ (دَمِعَ - يَدْمَعُ) + الكائن أو عينه: تفيض عينه من الدمع: يزيد أو يفيض ثم يسيل السائل الذي تفرزه العين لترطيب وتزليق ما بين العين والجفن
دَمْع: على وزن "فـَعـْل" : اسم فعل " دَمَعَ - يَدْمَعُ": زيادة وفيض وسيلان ماء العين: وهو أيضاً بمعنى مفعول: اسم آلة: السائل المائي المعروف
Sîgalar(1)
Mücavir kökler20 mücavir (28 toplam)
- فيض
2 ortak ayet · Akın
- عين
2 ortak ayet · Ayn göz, “evya” göze demektir
- حزن
1 ortak ayet · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
- حمل
1 ortak ayet · Haml: İple yüklenen yük demektir
- عرف
1 ortak ayet · Tanınan ile
- قول
2 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- نفق
1 ortak ayet · İki yüzlüler
- وجد
1 ortak ayet · Su birikintisidir
- شهد
1 ortak ayet · Petekteki baldır
- مع
1 ortak ayet · Beraber
- سمع
1 ortak ayet · İşiten
- ولي
1 ortak ayet · Veli arka demektir
Geçtiği ayetler(2)
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ
GözyaşıPeygambere indirileni işittiklerinde; hakkı tanıdıklarından dolayı gözleri yaşla dolup taşar da derler ki: Rabbımız; biz, iman ettik, bizi de şahidlerle beraber yaz.
وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ
GözyaşıKendilerine binek vermen için sana geldiklerinde: Size bir binek bulamıyorum, dediğin zaman, infak edecek bir şey bulamadıkları için üzüntüden gözleri yaşararak geri dönenlere de bir sorumluluk yoktur.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دمع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بكي, عبر, ذرف |
| Zıt Kök | جمد |
| Çekirdek Özet 1 | Gözden veya bir nesnenin gözeneklerinden berrak, ince sıvının sızması, damlaması ve akması |
| Çekirdek Özet 2 | İçsel ve yoğun bir duygu taşkınının (hakikati idrak sevinci veya imkânsızlık hüznü) bedensel taşma eşiği olarak gözyaşı şeklinde dışa vurulması |
| Çekirdek Özet 3 | İnsanın niyet, samimiyet ve iç dünyasındaki hakikat tasdikinin sözden önce irade dışı bedensel bir şahitlikle tescillenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir keder ve acizlik ağlaması sanarak Kur'an'daki idrak, vefa ve sorumluluk bilincinden doğan taşkın boyutu ıskalamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دم | Bedensel öz sıvısı, sızıntı, bir yüzeyi ince bir tabaka halinde kaplama ve yayılma; دمم (sıvama, kaplama), دمغ (başa işleme, beyne ulaşma), دمدم (örtüp kaplama, yerle bir etme) köklerinde olduğu gibi can damarını veya kabuğu aşan sıvısal ve kuşatıcı hareket | ع | ع (göz, kaynak, açığa çıkma) harfinin eklenmesiyle genel bedensel veya yapısal sızıntı hareketi doğrudan göz kaynağından çıkan berrak ve damla damla akan sıvıya özelleşmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | İçeride biriken halin bir eşikten, kapıdan dışarıya doğru harekete geçmesi ve yolu açması |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Yoğun bir sıvı kütlesi, derinden gelen nem ve akışkanlık potansiyeli |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Sıvının ve hareketin mahalli olan göz çukuru, pınar ve dışa açılan görme-idrak kaynağı |
| دمع | kapıdan suyun kaynağa doğru ve kaynaktan dışarı akması | İç idrak ve duygu haznesinde toplanan derin suyun, göz kapısından dışarıya sızarak bir kanal boyu taşması ve akması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gözden damlayan veya taşan berrak su damlası; nemli toprağın çiğden ıslanıp su sızdırması (toprağın damlaması) ve ilkbaharda asma çubuğunun kesilen yerinden süzülen berrak özsuyu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd bin Rebîa cömertliği anlatırken et suyu ve yağı taşan tencereleri gözyaşı döken gözlere benzeterek kökü somut taşma anlamında kullanmıştır: ولكنَّ مالي غالَه كُلُّ جَفْنةٍ / إِذا حانَ وِرْدٌ، أَسْبَلَتْ بدُمُوعِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde kılıç veya mızrak yarasından henüz pıhtılaşmamış ince, açık renkli kanlı sıvının sızması durumuna شَجَّةٌ دامعة denilmiş; yüz üzerinde gözyaşının bıraktığı iz ve yol da دُمَاع olarak adlandırılmıştır |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü'l-Arab, Lebîd Dîvânı.
Sami etimolojik katman
Proto-Sami dilde *dimʿ- veya *dimʿat- biçiminde gözyaşı kök adını temsil eden bu yapı, Sami dil ailesinin en arkaik ve kararlı katmanlarından biridir. Doğu Sami kolunda Akadca dimtu(m) (çoğulu dimātu) biçiminde gözyaşı anlamında yer alır. Kuzeybatı Sami kolunda Ugarit dilinde dmʻt (gözyaşı), İbranicede dimaʻ / dimʿah (gözyaşı), Aramicede ve Süryanicede demʿtā biçiminde düzenli fonetik denkliği koruyarak varlığını sürdürmüştür. Güney Sami kolunda Ge'ez dilinde dəmʻ yine gözyaşını ifade eder. Kökün tüm Sami coğrafyasında semantik bir kaymaya uğramaksızın gözden dökülen yaş ve kaynak sızıntısı anlamını korumuş olması, kavramın temel bir insani-bedensel tecrübe olarak Proto-Sami dönemde tam olarak sabitlendiğini göstermektedir. Arapçada ise kök salt bir isim olarak kalmamış; toprağın çiğ salması, asmanın budanma yerinden su sızdırması gibi doğadaki berrak sızıntıları da kapsayacak şekilde türetimsel esneklik kazanmıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دم ikili çekirdeğinden ع ile genişleme | Sıvı, can suyu ve örtü bildiren çekirdeğin göz organına ve pınara tahsis edilmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami *dimʿ- ortak mirası | Akadca dimtu, İbranice dimʿah, Süryanice demʿtā ile ses ve anlam birliği | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak beden sıvısı kökü | Bazı Berberice ve Çadik dillerinde gözyaşı ve sızıntı kökleriyle muhtemel paralellikler | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دمع | Anlamlı | Gözyaşı dökmek, sıvı sızdırmak | Gözden yaş damlaması, asmadan özsuyu akması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دعم | Anlamlı | Dayamak, desteklemek, güçlendirmek | Direkle bir yapıyı ayakta tutmak, yıkılmasını önlemek | Çekirdek anlam yönünden hedef kökten ayrılır; Kur'an'da geçmez |
| مدع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde çoğunlukla mühmel bırakılmış veya türetilmemiştir | Kitābü'l-ʿAyn'a göre mühmel, Kur'an'da geçmez |
| معد | Anlamlı | Hızlı çekmek, uzatmak, sertleşmek | Bir şeyi hızla çekip almak; etin sertleşmesi; karın/mide bölgesi | Fonetik permütasyon; Kur'an'da geçmez |
| عدم | Anlamlı | Yok olmak, mahrum kalmak, yoksullaşmak | Varlığın ortadan kalkması, yokluk hali | Zıt kavramsal yöneliş taşır; Kur'an'da geçmez |
| عمد | Anlamlı | Kastetmek, dayanak kılmak, direk yapmak | Bir şeye yönelmek veya direklerle yükseltmek | Kur'an'da geçer; fiziksel dayanak ve niyet bağı |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دمع | Merkez | Göz sıvısı ve akışı | Gözden damlayan veya taşan berrak sıvının kendisi ve sızması | Sese veya dış eyleme değil, doğrudan sıvıya ve taşmaya odaklıdır |
| بكي | Komşu | Ağlamak | Keder veya sevinçle sesli ya da sessiz ağlama fiilinin bütünü | Eylemi, hüznü ve hali ifade eder; gözyaşı bulunmasa da ağlama denebilir |
| عبر | Komşu | İbret ve gözyaşı tutulması | Gözde düğümlenen, boğaza tıkanan hüzün yaşı ve geçiş | İdrakten duyguya geçişteki ilk sarsıntı ve göğüste tıkanan yaş |
| ذرف | Komşu | Boşanmak, akıp gitmek | Gözyaşının tutulamayıp peş peşe sicim gibi dökülmesi | Sıvının akış hızına, damlaların kesintisiz dökülmesine odaklıdır |
| جمد | Zıt | Kurumak, donmak, katılaşmak | Gözün yaşarmaması, duygulanma anında yaş akıtamaması | Duygu taşması gereken yerde sıvının kuruyup katılaşması hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دمع | Gözyaşı, sıvı sızıntısı | Göz pınarından taşan berrak su ve asma sızıntısı | Kesin |
| Latince | lacrima | Gözyaşı | Beden sıvısı olarak damlayı karşılar; nesnelerdeki sızıntı boyutunu kısmen dışarıda bırakır | Kesin |
| İngilizce | tear, weeping | Gözyaşı, yaş dökme | Duygusal ve fiziksel göz sıvısını tam karşılar; bitki özsuyu için ayrı kelimeler gerekir | Kesin |
| Almanca | Träne | Gözyaşı | Göz damlasını karşılar; mecazi sızıntı kullanımlarında sınırlıdır | Kesin |
| Fransızca | larme | Gözyaşı, damla | Gözyaşını ve küçük sıvı damlasını karşılar | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ | Hakikati tanıma, idrak ve vecd gözyaşı | Hakikat sözünü (Kur'an'ı) işittiklerinde hakkı tanımanın verdiği derin sarsıntı ve teslimiyet bağlamı; Mâide 5:83 |
| تَوَلَّوْا وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا | Sorumluluğu yerine getirememe hüznü gözyaşı | Tebük Seferi'ne katılmak isteyip binek ve imkân bulamadıkları için içten gelen derin keder ve fedakârlık bağlamı; Tevbe 9:92 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman ve kalbin tasdiki meselesi | Gözyaşının kalpteki imanın ve hakikati tanımanın (marifetullah) zorunlu ve fıtri bir alameti sayılıp sayılamayacağı | İmanın yalnızca dille ikrar değil, kalbin derinden sarsılması ve bedene sirayet etmesi boyutu |
| Fıkıh | İbadet esnasında ağlama ve temizlik | Namazda dökülen gözyaşının namazı bozup bozmayacağı; gözyaşının necis olmayıp temiz bir sıvı kabul edilmesi | Huşu kaynaklı gözyaşının ibadeti kemale erdirdiği, dünyevi feryat kaynaklı seslerin ise sınırlandığı kuralı |
| Tefsir | فاض fiiliyle birleşen gözyaşı tasviri | Gözün sanki bütünüyle suya dönüşüp taştığını ifade eden belagat nüansı (تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ) | İçsel halin kabına sığmayıp dışarı fışkırmasının en üst derecesi |
| Hadis | Allah korkusuyla akıtılan gözyaşı fazileti | Cehennem ateşinin dokunmayacağı gözler arasında Allah için yaş döken gözün zikredilmesi | Riyanın karışamadığı gizli ve samimi teslimiyet hali |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp ile hakikat karşılaşması | Fıtri teslimiyet mührü | Samimiyet denetimi | Dinin kalpte kök saldığını ve hakikatin tanındığını gösteren irade dışı bedensel şahitlik | Kesin |
| İlmi | Hakikatin idraki ve sezgisel doyum | Zihinsel kavrayışın bedensel eşiği | Anlamın tescili | Bilginin sadece zihinde kalmayıp tüm varlığı kuşatarak hayret ve vecd haline dönüşmesi | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal dava ve seferberlik bilinci | Göreve katılamama ızdırabı | Fedakârlık ve sadakat testi | Savaş ve ortak savunmaya imkânsızlık yüzünden dahil olamayanların duyduğu yüksek sorumluluk acısı | Kesin |
| İktisadi | İnfak ve maddi imkânsızlık eşiği | İmkânsızlığın vicdani maliyeti | Niyetin eylem yerine ikamesi | Harcayacak bir şey bulamayan yoksulun, servet yokluğunu can ve gönül sadakatiyle dengelemesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doygunluk eşiği ve faz taşması (Kritik sıvılaşma eşiği) | Bir sistemde biriken iç basıncın veya madde yoğunluğunun kapasite sınırını aşarak faz değiştirmesi ve çeperden dışarıya sızması/fışkırması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Katarsis ve psiko-somatik rezonans | Bilinçteki derin bir kavrayış veya bastırılamaz hüzün karşısında dilsel ifadenin yetersiz kalarak bedensel tepki kanallarını harekete geçirmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Gözyaşını yalnızca çaresizliğin, psikolojik bir yıkımın, yenilginin veya histerik bir duygusallığın göstergesi saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da gözyaşı, hakikati apaçık fark etmenin doğurduğu asil sevinç/vecd hali (5:83) ve göreve koşamamanın getirdiği yüksek ahlaki ıstıraptır (9:92); her iki halde de iradeli bir davanın ve idrakin zirvesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde övülen kişilerin ağlamasını pasif bir acizlik veya mistik bir melankoli olarak yorumlayıp, arkasındaki hakikate şahit olma ve cihada katılma iradesini gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini teorik değil, bedensel ve somut dışavurumlarıyla ele aldığını; kalpteki hakikat algısının ve dava sadakatinin en nihai ölçütünün bedenin bu taşma tepkisiyle doğrulandığını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitap'tan hakikati kavrayıp teslim olanların anlatıldığı ayetlerde (Mâide 5:83) ve Tebük Seferi'ne binek bulamadığı için ağlayarak geri dönen samimi müminlerin (Bekkâîn) ahlaki portresinde (Tevbe 9:92) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin duygu dünyasını donuk, duygusuz ve salt biçimsel kurallardan ibaret gören yaklaşımları düzeltir; gözyaşının bir zaafiyet değil, yüksek idrak ve ahlaki sorumluluk göstergesi olduğunu ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir haznenin veya göz pınarının dolup doygunluğa ulaşması neticesinde, sınırlarını aşarak dışarıya doğru damla damla sızan ve dökülen berrak sıvı.
- Soyut anlamZihinsel veya kalbi idrakin kelimelerle ifade edilemeyecek bir yoğunluğa erişerek ruhsal kapasiteyi taşırması ve bedensel bir şahitlik halinde akması.
- Sistematik karşılıkİnanç ve eylem sisteminde samimiyetin, hakikati onaylamanın ve vazife aşkının en üst tescil noktası; içsel doluluğun dışsal taşkın göstergesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , zamana bağlı olarak kalpte veya bilinçte biriken duygu ve hakikat idraki yükünü; bu bilince giren anlamsal girdileri (ayetleri işitme, sorumluluk bilinci); zihinsel-bedensel kabın taşıma kapasitesini temsil eder. İçsel yük kapasiteyi aştığında (), basamak fonksiyonu devreye girer ve gözyaşı akış debisi olan , geçirgenlik katsayısıyla orantılı olarak sıfırdan farklı pozitif bir değere ulaşarak dışarıya taşar. Taşan sıvı (), içsel potansiyelin doğrudan göstergesidir.