دمع

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: د-م-ع1 sîga, 20 mücavir kök, 2 ayet, 2 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.سمععرفحققالدَّمْعِدمعفيضمععينشهدحملكتبنفقولي

KökSîga 1Ayet 2Sure 2Mücavir 20

▶ Ağı aç (3B)

دمع

د - م - ع

KÖK
  • 2 geçiş
  • 2 ayet
  • 1 sîga
  • 13 sözlük

Gözyaşı demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Gözyaşı demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR7.144 harf
باب العين والدّال والميم معهما ع د م، ع م د، د ع م - م ع د - د م ع - مستعملات م د ع مهملة عدم: العَدَمُ: فقدانُ الشيء وذهابه، والعُدْمُ لغة. إذا أرادوا التثقيل فتحوا العين، وإذا أرادوا التخفيف ضمُّوها. عَدِمْتُ فلاناً أَعْدَمُهُ عَدَماً، أي: فقدته أفقده فقداً وفقداناً، أي: غاب عنك بموت أو فقدٍ لا يقدر عليه. وأَعْدَمَهُ الله مني كذا، أي: أفاتَه. ورجلٌ عديمٌ لا مالَ له، وقد عَدِمَ مالَه وفَقَدَهُ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR500 harf
الدَمْعُ: دَمْعُ العين. والدَمْعَةُ: القَطرَةُ منه. ودَمَعَتِ العينُ تَدْمَعُ دَمْعاً، ودَمِعَتْ بالكسر دَمَعاً: لغةٌ حكاها أبو عبيدة. وامرأةٌ دَمِعَةٌ: سريعةُ الدَمْعَةِ. والدامِعَةُ من الشِجاجِ بعد الدامية. والمَدامِعُ: المآقي، وهي أطراف العين. والدِماعُ بالضم: ماء العين من عِلَّةٍ أو كِبَرٍ، ليس الدَمْعَ. وقال الراجز: يا مَنْ لِعَينٍ لا تَني تَهْماعا قد تَرَكَ الدَمْعُ بها دُماعا
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR15.197 harf
باب العين والدال مع الميم عدم ، عمد ، دمع ، معد ، دعم ، مدع : مستعملات . عدم : قال الليث : العَدَم : فِقدان الشيء وذهابه . يقال : عَدِمته أعدَمه عدماً . والعُدْم لغة فيه . قال : ورأيناهم إذا ثَقَّلوا قالوا : العَدَم وإذا خففوا قالوا : العُدْم ، ورجلٌ عَدِيم : لا مال له . وأعْدَمَ الرجل : صار ذا عَدَم قال : ويقول الرجل لحبيبه : عَدِمْتُ فقدك ولا عدمت فضلك ولا أعدَمَني الله فضلك أي لا أذهَبَ عنّي
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR6.036 harf
(باب الدال والميم وما يثلثهما) (دمن) الدال والميم والنون أصلٌ واحد يدلُّ على ثباتٍ ولزوم. فالدِّمْنُ: ما تَلبَّد من السِّرجين والبَعْر في مَبَاءات النَّعَم؛ وموضع ذلك الدِّمْنةُ، والجمع دِمَن. ويقال دَمَنْتُ الأرض بذلك، مثلُ دَمَلْتُها. والدِّمنة: ما اندفَن من الحِقْد في الصدر*. وذلك تشبيه بما تدمَّن من الأبعار في الدِّمَن. ويقال: دمَّن فلانٌ فِناءَ فُلانٍ، إذا غَشِيَه ولَزِمه. وفلانٌ دِمْنُ
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR125 harf
- قال تعالى: ﴿تولوا وأعينهم تفيض من الدمع حزنا﴾ [التوبة/92]. فالدمع يكون اسما للسائل من العين، ومصدر دمعت العين دمعا ودمعانا.
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR799 harf
د م ع أصفى من الدمعة‏.‏ وله عين دامعة ودموع ودمّاعة ولهم عيون دوامع وسالت على خدودهم الدموع والأدمع‏.‏ واغرورقت مدامعه وهي مآقيه وأطراف عينـه المقدمـان والمؤخـران الواحـد مدمع‏.‏ وامرأة دمعة‏:‏ سريعة الدمع بكاءة‏.‏ وعينه دمعة‏.‏ وما أكثر دمعتها وقد دمعت عينه دمعاً ودمعاً كقولك حلبْاً وحلَبَاً‏.‏ وبوجهه دماع وهو أثر الدمع‏.‏ قال‏:‏ يا من لعين لا تني تهماعا قد ترك الدمع بها دماعا وتقول‏:‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR2.547 harf
الدَّمْع: ماء العين، والجمع أَدْمُعٌ ودُموعٌ، والقَطْرةُ منه دَمْعة. وذُو الدَّمعة: الحُسَين بن زيد بن علي، رضوان الله عليهم، لُقِّبَ بذلك لكثرة دَمْعِه، فَعُوتِبَ على ذلك فقال: وهل ترَكتِ النارُ والسَّهمان لي مَضْحَكاً؟ يريد السهْمَين اللذين أَصابا زيد بن علي ويحيى بن زيد، رضي الله عنهم، وقتلا بخُراسانَ. ودَمَعتِ العينُ ودَمِعت تدْمَع، فيهما، دمْعاً ودَمَعاناً ودُموعاً، وقيل دَمِعَت دَمَعاً،
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR298 harf
* د م ع * * الدَّمْعُ * دمع العين و * الدَّمْعَةُ * القطرة منه و * دَمَعَتِ * العين من باب قطع ودمعت من باب طرب لغة و * الدَّامِعَةُ * من الشجاج بعد الدامية قال أبو عبيد الدامية هي التي تدمي من غير أن يسيل منها دم فإذا سأل منها دم فهي الدامعة بالعين المهملة و * المَدَامِعُ * المآقي وهي أطراف العين
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR3.890 harf
الدمع: ماء العين من حزن أو سرور. ج: دموع وأدمع. والدمعة: القطرة منه، إن كانت من السرور فباردة، أو من الحزن فحارة. وذو الدمعة: لقب أبي عبد الله ذي العبرة الحسين بن زيد الشهيد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب، قدس الله روحه، ونور ضريحي أبيه وجده، ورضي الله عن أبي جده، وجد جده، ويلقب أيضا بذي العبرة، وذلك لكثرة بكائه، قيل: إنه عوتب على ذلك، فقال: وهل تركت النار والسهمان لي مضحكا، يريد السهمين
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR6.654 harf
دَمَعَتِ العَيْنُ دَمَعَتِ العَيْنُ دمعت العين , aor. دَمَعَ , (S, Msb, K,) inf. n. دَمْعٌ (S, Msb) and دَمَعَانٌ and دُمُوعٌ; (TA;) and دَمِعَت, (AO, S, Msb, K,) aor. دَمَعَ , (Msb, K,) inf. n. دَمَعٌ; (AO, S, Msb, TA; [in one copy of the S, دَمْعٌ, which is a mistake;]) or only دَمَعَت, with fet-h to the م; (AZ, Ks;) The eye shed tears. (S, Msb, K.) ― -b2- دَمَعَ الجُرْحُ (tropical:) The wound
Maddenin bağlantısı

دَمَعَتِ العَيْنُ دَمَعَتِ العَيْنُ دمعت العين , aor. دَمَعَ , (S, Msb, K,) inf. n. دَمْعٌ (S, Msb) and دَمَعَانٌ and دُمُوعٌ; (TA;) and دَمِعَت, (AO, S, Msb, K,) aor. دَمَعَ , (Msb, K,) inf. n. دَمَعٌ; (AO, S, Msb, TA; [in one copy of the S, دَمْعٌ, which is a mistake;]) or only دَمَعَت, with fet-h to the م; (AZ, Ks;) The eye shed tears. (S, Msb, K.) ― -b2- دَمَعَ الجُرْحُ (tropical:) The wound flowed [with blood]. (TA.) And دَمَعَتِ الشَّجَّةُ (assumed tropical:) The wound on the head flowed with blood; its blood ran. (Msb.) ― -b3- دَمَعَتِ الجَفْنَةُ (tropical:) The bowl flowed [or overflowed] with its grease, or gravy. (TA.) And دَمْعٌ also signifies (assumed tropical:) The flowing from the strainer of the dyer. (TA.) ― -b4- Aboo- 'Adnلn says, I asked El-'Okeylee respecting this verse: وَالشَّمْسُ تَدْمَعُ عَيْنَاهَا وَمَنْخِرُهَا وَهُنَّ يَخْرُجْنَ مِنْ بِيدٍ اـِلَى بِيدِ [app. meaning (assumed tropical:) And the sun was shedding its fierce rays and its gossamer when they were going forth from deserts to deserts]: and he said, I think [that the poet means] it was the ظَهِيرَة [or midday of summer when the heat was vehement], when what is called لُعَابُ الشَّمْسِ [and مُخَاطُ الشَّمْسِ, which latter is here the more appropriate term,] was flowing [in the air]: and El-Ghanawee says, when the beasts thirst, their eyes shed tears, and their nostrils flow. (TA.) -A2- See also 4.

تَدْمِيعٌ 2 تَدْمِيعٌ تدميع Vehement flowing of tears from the eye. (KL.)

ادمعهُ 4 ادمعهُ أدمع أدمعه ادمعه ادمعة دمع , (IAar,) inf. n. اـِدْمَاعٌ, (K,) (tropical:) He filled it, [app. so as to make it overflow,] (IAar, K,) namely a bowl, (IAar,) or a vessel; (K;) as also ↓ دَمَعَهُ [if this be not a mistranscription for the former]. (TA.)

تدمّع 5 تدمّع أدمع دمع تدمع [He shed tears; or wept]. (Occurring in a version of the Gospel of St. John, xi. 35: but perhaps post-classical.)

هُوَ يُسْتَدْمِعُ 10 هُوَ يُسْتَدْمِعُ هو يستدمع [app. He draws forth tears]. (TA.)

دَمْعٌ دَمْعٌ دمع Tears; the water, or fluid, of the eye; (S, Msb, K;) whether from grief or joy: (K:) originally an inf. n.: (Msb:) [but having a pl., both of mult. and of pauc.: for] the pl. [of mult.] is دُمُوعٌ (K) and [of pauc.] أَدْمُعٌ: (TA:) and ↓ دَمْعةٌ [is the n. un., signifying] a single drop thereof; [i. e. a tear:] (S, K:) if from joy, it is cool; or if from grief, hot. (TA.) ― -b2- دَمْعُ دَاوُودَ [David's tears;] a certain well known medicine: (Sgh, K:) [perhaps the fruits of a species of coix, namely coix lachryma, now called دَمْعُ أَيُّوبَ, or Job's tears, which are hard and stony, and are said to be strengthening and diuretic.] ― -b3- بَكَتِ السَّمَاءُ وَدَمْعُ السَّحَابِ سَالِ (tropical:) [The sky wept, and the tears of the clouds flowed]. (TA.) ― -b4- ↓ شَرِبِ دَمْعَةٌ الكَرْمِ (tropical:) [He drank the tear of the vine]; i. e., wine. (A, TA.) ― -b5- دُمُوعِ الجَفْنَةِ (tropical:) [The tears, meaning] the grease, or gravy, of the bowl. (TA.)

دَمِعٌ [ دَمِعٌ دمع masc. of] دَمِعَةٌ A woman quick to shed tears: (S, K:) or quick to weep, abounding with tears; (L;) as also ↓ دَمِيعٌ, without ة; (Lh, L;) of which latter, which is applied also to a man, the pl. is دُمَعَآءُ, applied to men, and دَمْعَى, applied to men and to women, and دَمَائِعُ, applied to women. (L.) [See also دَمُوعٌ.]

دُمُعٌ دُمُعٌ دمع A mark made with a hot iron in the part where the tears run, (El-Ahmar, S, K, TA,) of a camel; (El-Ahmar;) said by Aboo-'Alee, in the “Tedhkireh,” to be a small line. (TA.)

دَمْعَةٌ دَمْعَةٌ دمع دمعه دمعة : see دَمْعٌ, in two places.

قَدَحٌ دَمْعَانٌ قَدَحٌ دَمْعَانٌ قدح دمعان (tropical:) A bowl that is full so as to overflow (L, K, * TA) from its sides. (L, TA.)

دُمَاعٌ دُمَاعٌ دماع Water of the eye arising from disease or old age; not tears: (S:) or, as some say, the traces of tears upon the face: thus in the handwriting of Aboo-Zekereeyà, in the margin of a copy of the S. (TA.) ― -b2- دُمَاعُ الكَرْمِ, (S, A,) or ↓ الدُّمَّاعُ, like رُمَّان, (K,) and thus written by Sgh, with teshdeed, (TA,) (tropical:) What flows from the grape-vine in the days of the [season called] رَبِيع (S, A, K, * TA.)

دِمَاعٌ دِمَاعٌ دماع A mark made with a hot iron upon the مَنَاظِر (فِى المَنَاظِرِ [app. a mistake for فِى النَّاظِرِ, meaning upon the place of the vein at the edge of the nose, commencing from the inner angle of the eye,]) running down to the nostril, (K, TA,) so says ISh, (TA,) or to the nostrils: (CK:) sometimes there are two such marks. (TA.)

عَيْنٌ دَمُوعٌ عَيْنٌ دَمُوعٌ عين دموع An eye that sheds many tears: or quick to shed tears: and ↓ عَيْنٌ دَمَّاعَةٌ [has the former signification]. (TA.) [See also دَمِعٌ.] ― -b2- ثَرًى دَمُوعٌ (tropical:) Earth, or soil, from which water exudes: (TA:) and ↓ ثَرًى دَمَّاعٌ, and ↓ دَامِعٌ, (tropical:) earth, or soil, that exudes moisture; (K;) or that seems as though it exuded moisture, or almost did so. (TA.)

دَمِيعٌ دَمِيعٌ دميع : see دَمِعٌ.

دَمَّاعٌ دَمَّاعٌ دماع ; and its fem., with ة: see دَمُوعٌ, in two places. ― -b2- يَوْمٌ دَمَّاعٌ (tropical:) A day in which is [fine rain such as is called] رَذَاذ. (K, TA.)

دُمَّاعٌ دُمَّاعٌ دماع : see دُمَاعٌ.

دَامِعٌ دَامِعٌ دامع [act. part. n. of دَمَعَ]. You say, عَيْنٌ دَامِعَةٌ An eye shedding tears; an eye of which the tears are flowing: (Msb:) pl. دَوَامِعُ. (TA.) ― -b2- شَجَّةٌ دَامِعَةٌ (tropical:) A wound on the head from which blood flows (A, IAth, Mgh, TA) in small quantity, (A, TA,) or in drops, (IAth, TA,) like tears; (IAth, Mgh, TA;) ranking after that termed دَامِيَةٌ: (S, Mgh, K:) A'Obeyd says, (S,) the دامية is that which bleeds without a flowing of blood from it; (S, Mgh;) and when the blood flows from it, it is termed دامعة, with the unpointed ع: (S:) yet the author of the K says, in art. دمغ, [as on the authority of A'Obeyd,] that the دامعة is before the دامية; and charges J with error in saying the contrary. (TA.) [See also شَجَّةٌ.] ― -b3- جَفْنَةٌ دَامِعَةٌ (tropical:) A bowl flowing [or overflowing] with its grease, or gravy. (TA.) ― -b4- ثَرًى دَامِعٌ: see دَمُوعٌ.

مَدْمَعٌ مَدْمَعٌ مدمع The channel of the tears; or part where the tears run: (TA:) or the place where the tears collect in the sides of the eye: pl. مَدَامِعُ, which comprises the inner and the outer angles of the eyes: (Az, TA:) or the pl. signifies the inner angles, (المَآقِى,) which are the extremities of the eye [or eyes]. (S.) ― -b2- The pl. also signifies (assumed tropical:) Waters which drop, or drip, from the side of a mountain. (Aboo-'Adnلn.) And it may also signify Flowings of tears. (Ham p. 551.)

مَدْمُوعٌ مَدْمُوعٌ مدموع A camel marked with the mark called دُمُعٌ. (K.)

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR956 harf
دَمَعَ دَمَعَ A ( n. ac. دَمْع 1 , دُمُوْع 27 , دَمَعَاْن 36 ) دَمِعَ A ( n. ac. دَمَع 4 ) a. Wept, shed tears. b. Discharged blood, bled ( wound ). تَدَمَّعَ تَدَمَّعَ V , a. see I (a) . دَمْع دَمْع 1 , ( pl. أَدْمُع 16 , دُمُوْع 27 ), a. Tears. دَمْعَة دَمْعَة 1t , a. Tear. دَمِع دَمِع 5 , a. Quick to shed tears, lachrymose. مَدْمَع مَدْمَع 17 , ( pl. مَدَاْمِعُ 44 ), a.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR12.045 harf
دمع دَمَعَ - يَدْمَعُ (دَمِعَ - يَدْمَعُ) - دَمْع دَمَعَ - يَدْمَعُ (دَمِعَ - يَدْمَعُ) + الكائن أو عينه: تفيض عينه من الدمع: يزيد أو يفيض ثم يسيل السائل الذي تفرزه العين لترطيب وتزليق ما بين العين والجفن دَمْع: على وزن "فـَعـْل" : اسم فعل " دَمَعَ - يَدْمَعُ": زيادة وفيض وسيلان ماء العين: وهو أيضاً بمعنى مفعول: اسم آلة: السائل المائي المعروف
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler20 mücavir (28 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. فيض

    2 ortak ayet · Akın

  2. عين

    2 ortak ayet · Ayn göz, “evya” göze demektir

  3. حزن

    1 ortak ayet · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir

  4. حمل

    1 ortak ayet · Haml: İple yüklenen yük demektir

  5. عرف

    1 ortak ayet · Tanınan ile

  6. قول

    2 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

  7. نفق

    1 ortak ayet · İki yüzlüler

  8. وجد

    1 ortak ayet · Su birikintisidir

  9. شهد

    1 ortak ayet · Petekteki baldır

  10. مع

    1 ortak ayet · Beraber

  11. سمع

    1 ortak ayet · İşiten

  12. ولي

    1 ortak ayet · Veli arka demektir

Geçtiği ayetler(2)

  1. وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ

    GözyaşıPeygambere indirileni işittiklerinde; hakkı tanıdıklarından dolayı gözleri yaşla dolup taşar da derler ki: Rabbımız; biz, iman ettik, bizi de şahidlerle beraber yaz.

  2. وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ

    GözyaşıKendilerine binek vermen için sana geldiklerinde: Size bir binek bulamıyorum, dediğin zaman, infak edecek bir şey bulamadıkları için üzüntüden gözleri yaşararak geri dönenlere de bir sorumluluk yoktur.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökدمع
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerبكي, عبر, ذرف
Zıt Kökجمد
Çekirdek Özet 1Gözden veya bir nesnenin gözeneklerinden berrak, ince sıvının sızması, damlaması ve akması
Çekirdek Özet 2İçsel ve yoğun bir duygu taşkınının (hakikati idrak sevinci veya imkânsızlık hüznü) bedensel taşma eşiği olarak gözyaşı şeklinde dışa vurulması
Çekirdek Özet 3İnsanın niyet, samimiyet ve iç dünyasındaki hakikat tasdikinin sözden önce irade dışı bedensel bir şahitlikle tescillenmesi
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca sıradan bir keder ve acizlik ağlaması sanarak Kur'an'daki idrak, vefa ve sorumluluk bilincinden doğan taşkın boyutu ıskalamak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
دمBedensel öz sıvısı, sızıntı, bir yüzeyi ince bir tabaka halinde kaplama ve yayılma; دمم (sıvama, kaplama), دمغ (başa işleme, beyne ulaşma), دمدم (örtüp kaplama, yerle bir etme) köklerinde olduğu gibi can damarını veya kabuğu aşan sıvısal ve kuşatıcı hareketعع (göz, kaynak, açığa çıkma) harfinin eklenmesiyle genel bedensel veya yapısal sızıntı hareketi doğrudan göz kaynağından çıkan berrak ve damla damla akan sıvıya özelleşmiştir

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
دkapı; giriş, geçiş, hareketİçeride biriken halin bir eşikten, kapıdan dışarıya doğru harekete geçmesi ve yolu açması
مsu; akış, çokluk, derinlikYoğun bir sıvı kütlesi, derinden gelen nem ve akışkanlık potansiyeli
عgöz; görme, bilme, kaynakSıvının ve hareketin mahalli olan göz çukuru, pınar ve dışa açılan görme-idrak kaynağı
دمعkapıdan suyun kaynağa doğru ve kaynaktan dışarı akmasıİç idrak ve duygu haznesinde toplanan derin suyun, göz kapısından dışarıya sızarak bir kanal boyu taşması ve akması

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamGözden damlayan veya taşan berrak su damlası; nemli toprağın çiğden ıslanıp su sızdırması (toprağın damlaması) ve ilkbaharda asma çubuğunun kesilen yerinden süzülen berrak özsuyu
Cahiliye şiiri kullanımıLebîd bin Rebîa cömertliği anlatırken et suyu ve yağı taşan tencereleri gözyaşı döken gözlere benzeterek kökü somut taşma anlamında kullanmıştır: ولكنَّ مالي غالَه كُلُّ جَفْنةٍ / إِذا حانَ وِرْدٌ، أَسْبَلَتْ بدُمُوعِ
Erken Arapça kullanımKlasik dönemde kılıç veya mızrak yarasından henüz pıhtılaşmamış ince, açık renkli kanlı sıvının sızması durumuna شَجَّةٌ دامعة denilmiş; yüz üzerinde gözyaşının bıraktığı iz ve yol da دُمَاع olarak adlandırılmıştır

Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü'l-Arab, Lebîd Dîvânı.

Sami etimolojik katman

Proto-Sami dilde *dimʿ- veya *dimʿat- biçiminde gözyaşı kök adını temsil eden bu yapı, Sami dil ailesinin en arkaik ve kararlı katmanlarından biridir. Doğu Sami kolunda Akadca dimtu(m) (çoğulu dimātu) biçiminde gözyaşı anlamında yer alır. Kuzeybatı Sami kolunda Ugarit dilinde dmʻt (gözyaşı), İbranicede dimaʻ / dimʿah (gözyaşı), Aramicede ve Süryanicede demʿtā biçiminde düzenli fonetik denkliği koruyarak varlığını sürdürmüştür. Güney Sami kolunda Ge'ez dilinde dəmʻ yine gözyaşını ifade eder. Kökün tüm Sami coğrafyasında semantik bir kaymaya uğramaksızın gözden dökülen yaş ve kaynak sızıntısı anlamını korumuş olması, kavramın temel bir insani-bedensel tecrübe olarak Proto-Sami dönemde tam olarak sabitlendiğini göstermektedir. Arapçada ise kök salt bir isim olarak kalmamış; toprağın çiğ salması, asmanın budanma yerinden su sızdırması gibi doğadaki berrak sızıntıları da kapsayacak şekilde türetimsel esneklik kazanmıştır.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönدم ikili çekirdeğinden ع ile genişlemeSıvı, can suyu ve örtü bildiren çekirdeğin göz organına ve pınara tahsis edilmesiKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiProto-Sami *dimʿ- ortak mirasıAkadca dimtu, İbranice dimʿah, Süryanice demʿtā ile ses ve anlam birliğiKesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik ortak beden sıvısı köküBazı Berberice ve Çadik dillerinde gözyaşı ve sızıntı kökleriyle muhtemel paralelliklerMuhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
دمعAnlamlıGözyaşı dökmek, sıvı sızdırmakGözden yaş damlaması, asmadan özsuyu akmasıHedef kök; Kur'an'da geçer
دعمAnlamlıDayamak, desteklemek, güçlendirmekDirekle bir yapıyı ayakta tutmak, yıkılmasını önlemekÇekirdek anlam yönünden hedef kökten ayrılır; Kur'an'da geçmez
مدعKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde çoğunlukla mühmel bırakılmış veya türetilmemiştirKitābü'l-ʿAyn'a göre mühmel, Kur'an'da geçmez
معدAnlamlıHızlı çekmek, uzatmak, sertleşmekBir şeyi hızla çekip almak; etin sertleşmesi; karın/mide bölgesiFonetik permütasyon; Kur'an'da geçmez
عدمAnlamlıYok olmak, mahrum kalmak, yoksullaşmakVarlığın ortadan kalkması, yokluk haliZıt kavramsal yöneliş taşır; Kur'an'da geçmez
عمدAnlamlıKastetmek, dayanak kılmak, direk yapmakBir şeye yönelmek veya direklerle yükseltmekKur'an'da geçer; fiziksel dayanak ve niyet bağı

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
دمعMerkezGöz sıvısı ve akışıGözden damlayan veya taşan berrak sıvının kendisi ve sızmasıSese veya dış eyleme değil, doğrudan sıvıya ve taşmaya odaklıdır
بكيKomşuAğlamakKeder veya sevinçle sesli ya da sessiz ağlama fiilinin bütünüEylemi, hüznü ve hali ifade eder; gözyaşı bulunmasa da ağlama denebilir
عبرKomşuİbret ve gözyaşı tutulmasıGözde düğümlenen, boğaza tıkanan hüzün yaşı ve geçişİdrakten duyguya geçişteki ilk sarsıntı ve göğüste tıkanan yaş
ذرفKomşuBoşanmak, akıp gitmekGözyaşının tutulamayıp peş peşe sicim gibi dökülmesiSıvının akış hızına, damlaların kesintisiz dökülmesine odaklıdır
جمدZıtKurumak, donmak, katılaşmakGözün yaşarmaması, duygulanma anında yaş akıtamamasıDuygu taşması gereken yerde sıvının kuruyup katılaşması hali

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaدمعGözyaşı, sıvı sızıntısıGöz pınarından taşan berrak su ve asma sızıntısıKesin
LatincelacrimaGözyaşıBeden sıvısı olarak damlayı karşılar; nesnelerdeki sızıntı boyutunu kısmen dışarıda bırakırKesin
İngilizcetear, weepingGözyaşı, yaş dökmeDuygusal ve fiziksel göz sıvısını tam karşılar; bitki özsuyu için ayrı kelimeler gerekirKesin
AlmancaTräneGözyaşıGöz damlasını karşılar; mecazi sızıntı kullanımlarında sınırlıdırKesin
FransızcalarmeGözyaşı, damlaGözyaşını ve küçük sıvı damlasını karşılarKesin

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِHakikati tanıma, idrak ve vecd gözyaşıHakikat sözünü (Kur'an'ı) işittiklerinde hakkı tanımanın verdiği derin sarsıntı ve teslimiyet bağlamı; Mâide 5:83
تَوَلَّوْا وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًاSorumluluğu yerine getirememe hüznü gözyaşıTebük Seferi'ne katılmak isteyip binek ve imkân bulamadıkları için içten gelen derin keder ve fedakârlık bağlamı; Tevbe 9:92

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİman ve kalbin tasdiki meselesiGözyaşının kalpteki imanın ve hakikati tanımanın (marifetullah) zorunlu ve fıtri bir alameti sayılıp sayılamayacağıİmanın yalnızca dille ikrar değil, kalbin derinden sarsılması ve bedene sirayet etmesi boyutu
Fıkıhİbadet esnasında ağlama ve temizlikNamazda dökülen gözyaşının namazı bozup bozmayacağı; gözyaşının necis olmayıp temiz bir sıvı kabul edilmesiHuşu kaynaklı gözyaşının ibadeti kemale erdirdiği, dünyevi feryat kaynaklı seslerin ise sınırlandığı kuralı
Tefsirفاض fiiliyle birleşen gözyaşı tasviriGözün sanki bütünüyle suya dönüşüp taştığını ifade eden belagat nüansı (تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ)İçsel halin kabına sığmayıp dışarı fışkırmasının en üst derecesi
HadisAllah korkusuyla akıtılan gözyaşı faziletiCehennem ateşinin dokunmayacağı gözler arasında Allah için yaş döken gözün zikredilmesiRiyanın karışamadığı gizli ve samimi teslimiyet hali

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniKalp ile hakikat karşılaşmasıFıtri teslimiyet mührüSamimiyet denetimiDinin kalpte kök saldığını ve hakikatin tanındığını gösteren irade dışı bedensel şahitlikKesin
İlmiHakikatin idraki ve sezgisel doyumZihinsel kavrayışın bedensel eşiğiAnlamın tesciliBilginin sadece zihinde kalmayıp tüm varlığı kuşatarak hayret ve vecd haline dönüşmesiGüçlü
SiyasiToplumsal dava ve seferberlik bilinciGöreve katılamama ızdırabıFedakârlık ve sadakat testiSavaş ve ortak savunmaya imkânsızlık yüzünden dahil olamayanların duyduğu yüksek sorumluluk acısıKesin
İktisadiİnfak ve maddi imkânsızlık eşiğiİmkânsızlığın vicdani maliyetiNiyetin eylem yerine ikamesiHarcayacak bir şey bulamayan yoksulun, servet yokluğunu can ve gönül sadakatiyle dengelemesiGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerDoygunluk eşiği ve faz taşması (Kritik sıvılaşma eşiği)Bir sistemde biriken iç basıncın veya madde yoğunluğunun kapasite sınırını aşarak faz değiştirmesi ve çeperden dışarıya sızması/fışkırmasıGüçlü
Beşeri bilimlerKatarsis ve psiko-somatik rezonansBilinçteki derin bir kavrayış veya bastırılamaz hüzün karşısında dilsel ifadenin yetersiz kalarak bedensel tepki kanallarını harekete geçirmesiKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiGözyaşını yalnızca çaresizliğin, psikolojik bir yıkımın, yenilginin veya histerik bir duygusallığın göstergesi saymak
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da gözyaşı, hakikati apaçık fark etmenin doğurduğu asil sevinç/vecd hali (5:83) ve göreve koşamamanın getirdiği yüksek ahlaki ıstıraptır (9:92); her iki halde de iradeli bir davanın ve idrakin zirvesidir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyetlerde övülen kişilerin ağlamasını pasif bir acizlik veya mistik bir melankoli olarak yorumlayıp, arkasındaki hakikate şahit olma ve cihada katılma iradesini gözden kaçırmak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın insan psikolojisini teorik değil, bedensel ve somut dışavurumlarıyla ele aldığını; kalpteki hakikat algısının ve dava sadakatinin en nihai ölçütünün bedenin bu taşma tepkisiyle doğrulandığını gösterir
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Ehl-i Kitap'tan hakikati kavrayıp teslim olanların anlatıldığı ayetlerde (Mâide 5:83) ve Tebük Seferi'ne binek bulamadığı için ağlayarak geri dönen samimi müminlerin (Bekkâîn) ahlaki portresinde (Tevbe 9:92)
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Müminin duygu dünyasını donuk, duygusuz ve salt biçimsel kurallardan ibaret gören yaklaşımları düzeltir; gözyaşının bir zaafiyet değil, yüksek idrak ve ahlaki sorumluluk göstergesi olduğunu ortaya koyar

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir haznenin veya göz pınarının dolup doygunluğa ulaşması neticesinde, sınırlarını aşarak dışarıya doğru damla damla sızan ve dökülen berrak sıvı.
  • Soyut anlamZihinsel veya kalbi idrakin kelimelerle ifade edilemeyecek bir yoğunluğa erişerek ruhsal kapasiteyi taşırması ve bedensel bir şahitlik halinde akması.
  • Sistematik karşılıkİnanç ve eylem sisteminde samimiyetin, hakikati onaylamanın ve vazife aşkının en üst tescil noktası; içsel doluluğun dışsal taşkın göstergesi.
  • LaTeX modeliS(t)=∫0tΦ(τ) dτ  ⟹  lim⁡S(t)→CdDdt=κ⋅Θ(S(t)−C)
  • LaTeX açıklamasıModelde S(t), zamana bağlı olarak kalpte veya bilinçte biriken duygu ve hakikat idraki yükünü; Φ(τ) bu bilince giren anlamsal girdileri (ayetleri işitme, sorumluluk bilinci); C zihinsel-bedensel kabın taşıma kapasitesini temsil eder. İçsel yük kapasiteyi aştığında (S(t)>C), basamak fonksiyonu Θ devreye girer ve gözyaşı akış debisi olan dDdt, κ geçirgenlik katsayısıyla orantılı olarak sıfırdan farklı pozitif bir değere ulaşarak dışarıya taşar. Taşan sıvı (D), içsel potansiyelin doğrudan göstergesidir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: د